मासिकं (mAsikaM)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritमासिकं, (मासे भवम् । मास + “कालाट्ठञ् ।” ४ । ३ । ११ । इति ठञ् ।) प्रेतस्यसंवत्सराभ्यन्तरे प्रतिमासीयमृतसजातीयतिथिकर्त्तव्यश्राद्धम् । प्रतिमासकर्त्तव्यकृष्णपक्षनिमित्तकश्राद्धम् । तत्पर्य्यायः । अन्वाहार्य्यम् २ । इत्य-मरः । ३ । ७ । ३१ ॥
मासि भवं मासिकंपार्व्वणश्राद्धं तत्र अन्वाहार्य्यं वर्त्तते । पक्षशेषेअमावास्यायां देयत्वात् । अनु पश्चादाह्नियतेअन्वाहार्य्यं हसृय्वासोरिति घ्यण् स्वार्थेके अन्वा-हार्य्यकञ्च । अकृतसपिण्डीकरणस्य वत्सराभ्य-न्तरे प्रतिमासं यत् श्राद्धं तत्रान्वाहार्य्यमितिकेचित् । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
तयोःप्रमाणम् ।“षाण्मासिकाब्दिके श्राद्धे स्यातां पूर्व्वेद्युरेव ते ।मासिकानि स्वकीये तु दिवसे द्वादशापि च ॥
”इति पैठीनसिः ॥
‘पितॄणां मासिकं श्राद्धमन्वाहार्य्यं विदुर्बुधाः ।तच्चामिषेण कर्त्तव्यं प्रशस्तेन प्रयत्नतः ॥
’इति मनुः । ३ । १२३ ॥
* ॥
मासिककरणस्य व्यवस्था यथा । पीठच्छत्रो-पानहरहितानि इहलोकं परित्यज्य इत्यादिसर्व्वः सुर्गन्ध इत्यादि श्रिया देव्या इत्यादि वन-स्पतिरस इत्यादिमन्त्रचतुष्टयरहितानि च आद्यै-कोद्दिष्टवत् मृताहे मृताहे द्वादश मासिकानिकार्य्याणि । एकादशमासाभ्यन्तरे मलमासपातेत्रयोदशमासिकानि । षष्ठमासाभ्यन्तरे मल-मासपातेऽपि षष्ठमासिकपूर्व्वतिथावेव प्रथम-षाण्मासिकम् । तथा त्रयोदशमासिकस्य पूर्व्व-तिथौ द्वितीयषाण्मासिकम् । एवं षाण्मासिकी-ल्लखे प्रथमषाण्मासिकद्बितीयषाण्मासिकत्वेनो-ल्लेखः । एषां मध्ये यत् पतितं तत् कृष्णैकादश्यांअमावस्यायां मासिकान्तरतिथौ वा कृत्वाप्रकृतं कर्त्तव्यम् । अशौचपतितञ्चेत्तदशौचान्तेकर्त्तव्यम् । एकादशाहादिश्राद्धानि कतिचित्कृत्वा यदि मृतस्तदा शेषाण्यन्येनाधिकारिणासमाप्यानि ॥
* ॥
अथ मासिकैकोद्दिष्टश्राद्ध-प्रयोगः । पूर्व्वदिने निरामिषैकभक्तः परदिनेस्नानादिकं कृत्वा एकोद्दिष्टश्राद्धविहितकालेभोज्यमुतसृज्य कुशब्राह्मणं स्नापयित्वा वास्तु-पुरुषादि पूजयित्वा भूम्वामिपितृभ्यः श्राद्धाग्र-भागं दत्त्वा दक्षिणामुखः अनुज्ञां कुर्य्यात् ।यथा अद्यामुके मासि अमुकपक्षे अमुकतिथौअमुकगोत्रस्य प्रेतस्य अमुकदेवशर्म्मणः प्रथम-मासिकैकोद्दिष्टश्राद्धं दर्भमयब्राह्मणेऽहं करिष्ये ।ओँ कुरुष्वेत्युत्तरम् । ततो गायत्त्रीं जपेत् ।देवताभ्य इत्यादि त्रिधा पठेत् । ततः पुण्डरी-काक्षं स्मृत्वा मृज्जलेन श्राद्धीयद्रव्यं प्रोक्षयेत् ।रक्षार्थमुदकपूर्णपात्रमेकदेशे स्थापयेत् । ततःओँ अमुकगात्र प्रेत अमुकदेवशर्म्मन्नेतत्तेदर्भासनं स्वधा । इत्यनेन ब्राह्मणवामपार्श्वेदद्यात् । अपहतेत्यादिना तिलान् विकीर्य्य जलंस्पृष्ट्वा ब्राह्मणाग्रभूमौ कुशपत्रमेकं पातयित्वातदुपरि अर्घ्यपात्रं संस्थाप्य ओँ पवित्रासिवैष्णवीत्यनेनानखच्छिन्नं ओँ विष्णोर्मनसा पूत-मसीत्यनेन प्रोक्षितमेकदलं पवित्रं तत्पात्रेनिधाय ओँ शन्नोदेवीरित्यादिमन्त्रेण जलंदद्यात् । ततः ओँ तिलोऽसि सोमदैवत्यो गोसवोदेवनिर्म्मितः । प्रन्नमद्भिः पृक्तः स्वधया प्रेतान्लोकान् प्रीणाहि नः स्वाहा । इत्यनेन तिलान्दत्त्वा गन्धपुष्पादिना अर्घ्यं निर्म्माय कुशा-न्तरेणाच्छाद्य तत् कुशमुद्घाट्य ब्राह्मणे पवित्रंदत्त्वा जलान्तरञ्च दत्त्वा पुष्पान्तरेण शिरः-प्रभृतिसर्व्वगात्रेभ्यो नम इति संपूज्य तत् पात्रंवामहस्ततले विन्यस्य दक्षिणहस्तेनाच्छाद्यओँ या दिव्या इति पठित्वा ओँ अमुकगोत्रप्रेतामुकदेवशर्म्मन्नेतत्तेऽर्घ्यं स्वधा । ततःओँ अमुकगोत्र प्रेतामुकदेवशर्म्मन्नेतानि ते गन्ध-पुष्पधूपदीपाच्छादनानि स्वधा । इत्युत्सृज्य एषते गन्धः एतत्ते पुष्पं एष ते धूप एष ते दीपःएतत्ते आच्छादनम् । ततो ब्राह्मणाग्रभूमौकुशादिकमपनीय नैरृतिमारभ्य दक्षिणा-ग्रान्तरेखया वामावर्त्तेन जलेन चतुष्कोण-मण्डलं कृत्वा तत्र भोजनपात्रं निदध्यात् ।तत्र सामिषं सर्व्वमन्नादिकं परिवेश्य ओँ इदंविष्णुरित्यादिमन्त्रेण अन्नादावनखाङ्गुष्ठं निक्षिप्यओँ अपहतेत्यादिना तिलान् विकीर्य्य ब्राह्मणेजलगण्डूषं दत्त्वा गायत्त्रीं जप्त्वा अन्ने मधु दत्त्वातदभावे गुडं दत्त्वा घृतं दत्त्वा ओँ मधुवाते-त्यादि मधु मधु मध्विति च पठित्वा अन्नमभि-मन्त्र्य प्रोक्ष्य ब्राह्मणे जलगण्डूषं दत्त्वा वामहस्तेनान्नपात्रं धृत्वा ओँ अमुकगोत्र प्रेतामुक-देवशर्म्मन्नेतत्ते सामिषान्नं सोपकरणं स्वथेत्युत्-सृजेत् । इदं सामिषान्नं इदं हविः इमा गङ्गायाआपः एतान्युपकरणानि यथासुखं वाग्यतःसद । इत्यनेन जलगण्डूषं दद्यात् । ततो गायत्त्रींत्रिः सकृद्वा ओँ मधुवाता इत्यादि मधु मधुमध्विति ओँ अन्नहीनमित्यादि च पठेत् । कुश-ब्राह्मणपक्षे पुनर्गायत्त्र्यादि पठेत् । ओँ यज्ञे-श्वरो हव्य इत्यादि ओँ योगीश्वरमित्यादि याज्ञ-वल्क्यश्लोकत्रयं ओँ तद्बिष्णोरित्यादि ओँ दुर्य्यो-धन इत्यादि ओँ युधिष्ठिर इत्यादि सर्व्वं पठेत् ।ततो दक्षिणाग्रान् कुशान् भूमौ संस्थाप्य भूमिंप्रोक्ष्य सर्व्वप्रकारमन्नमुद्धृत्य सतिलमेकीकृत्यवारिणाप्लुत्य ओँ अग्निदग्धाश्चेत्यादिमन्त्रद्वयेनकुशोपरि विकिरेत् । ततो हस्तौ प्रक्षाल्याचम्यदक्षिणकर्णं स्पृष्ट्वा वा हरिं स्मृत्वा ब्राह्मणायजलगण्डूषं दत्त्वा पूर्व्ववद्गायत्त्रीं मधुवाता इत्या-दिकं मधु मधु मध्विति च जप्त्वा ओँ शेषमन्नंक्व देयमित्यनुज्ञाप्य ओँ इष्टाय दीयतामित्युत्तरंगृहीत्वा ओँ पिण्डदानमहं करिष्ये ओँ कुरुष्वे-त्युक्ते ब्राह्मणसम्मुखे ओँ निहन्मीत्यादिनानैरृतिमारभ्य दक्षिणाग्ररेखया जलेन वामा-वर्त्तेन चतुष्कोणमण्डलं कृत्वा पवित्रं वामहस्ता-द्दक्षिणहस्तेन गृहीत्वा वामहस्तान्वारब्ध-दक्षिणपाणिना दक्षिणाग्रां रेखां मण्डलमध्य-स्थाने ओँ अपहतेत्यादिनिहन्मीत्यादिमन्त्राभ्यांकुर्य्यात् । तद्दर्भमुत्तरस्यां दिशि क्षिपेत् ।रेखोपरि समूलान् साग्रान् कुशानास्तीर्य्य ओँदेवताभ्य इति पठित्वा ओँ एहि प्रेत सौम्यगम्भीरेभिः पथिभिः पूर्व्विणेभिर्देह्यस्मभ्यं द्रवि-णेह भद्रं रयिञ्चनः सर्व्ववीरं नियच्छ इत्या-वाह्य तिलांश्चास्तीर्णकुशेषु विकिरेत् । ततोवामहस्तेन सतिलजलं गृहीत्वा वामहस्ता-द्दक्षिणहस्तेन संगृह्य ओँ अमुकगोत्र प्रेतामुक-देवशर्म्मन्नवने निक्ष्व स्वधा इत्यनेन दद्यात् ततःश्राद्धशेषमन्नं सव्यञ्जनं मध्वाज्यतिलसंयुक्तंसामिषं गृहीत्वा पिण्डं कृत्वा ओँ मधुवातेत्यादिऋक्त्रयं अक्षन्नमीत्यादि च पठित्वा विल्व-प्रमाणं पिण्डं सतिलं द्विगुणभुग्नकुशत्रयसहितंवामहस्तस्थितपात्राद्दक्षिणहस्तेन गृहीत्वा ओँअमुकगोत्र प्रेतामुकदेवशर्म्मन्नेष ते सामिष-पिण्डः स्वधा इत्यवनेजनस्थाने वामहस्तान्वा-रब्धदक्षिणहस्तेन दद्यात् । ततः आचम्य हरिंस्मृत्वा पिण्डपात्रं प्रक्षाल्य वामहस्ताद्दक्षिण-हस्तेन गृहीत्वा प्रक्षालितजलं ओँ अमुकगोत्रप्रेतामुकदेवशर्म्मन्नवने निक्ष्व स्वधा इति पिण्डो-परि दद्यात् । ततः ओँ अत्र प्रेत मादयस्व यथाभागमा वृषायस्व इति जप्त्वा वामावर्त्तेनोद-ङ्मुखो भूत्वा आगमनाच्छ्वासं धृत्वा तेनैवपथा परावर्त्तमानः प्रेतं भास्वरमूर्त्तिं ध्यायन्ओँ अमीमदत् प्रेत यथा भागमा वृषायिष्टइति दक्षिणाभिमुखो भवन् जपेत् । ततः श्वासंत्यजेत् । ओँ नमस्ते प्रेत प्रेत नमस्ते इतिकृताञ्जलिर्जपेत् । ओँ गृहान्नः प्रेत देहि इतिगृहिणीं पश्येत् । ओँ सदस्ते प्रेत देस्म इतिपिण्डं पश्येत् । ततो नवमनवं वा शुक्लवस्त्र-दशाभवं सूत्रं वामहस्ताद्दक्षिणहस्तेन गृहीत्वाओँ एतद्वः प्रता वास इति पठित्वा पिण्डोपरिनिदध्यात् । ततः ओँ अमुकगोत्र प्रेतामुकदेव-शर्म्मन्नेतत्ते वासः स्वधा । इत्यनेनोत्सृजेत् ।ततस्तूष्णीं पिण्डं संपूज्य ओँ वसन्तायेत्यादि-मन्त्रेण षडृतून्नमस्कुर्य्यात् । तत ओँ सुसुप्रोक्षित-मस्तु इति ब्राह्मणाग्रभूमिमासिञ्चेत् । ओँ शिवाआपः सन्त इति ब्राह्मणे जल दद्यात । ओँसन्त्विति प्रतिवचनम । ओँ सौमनस्यमस्त्वितिपुष्पं ओँ अस्त्विति प्रतिवचनम । ओँ अक्षत-ञ्चारिष्टञ्चास्तु इति यवान् दद्यात् । ओँ अस्त्वि-त्युत्तरम् । ततस्तिलाज्यमधुयुक्तं जलं गृहीत्वाओँ अमुकगोत्रस्य प्रेतस्यामुकदेवशर्म्मणो दत्त-मिदमन्नपानादिकमुपतिष्ठताम् । ओँ उपतिष्ठ-तामिति प्रतिवचनम् । ओँ अघोरः प्रेतोऽस्तुइति वदेत् । ओँ अस्त्विति प्रतिवचनम् । ओँगोत्रं नो वर्द्धतामिति वदेत् । ओँ वर्द्धतामितिप्रतिवचनम् । ततः पिण्डोपरि सपवित्रकुशा-नास्तीर्य्य ओँ ऊर्ज्जं वहन्तीरमृतं घृतं पयःकीलालं परिस्रुतं स्वधास्थ तर्पयत मे प्रेतमित्य-नेन वारिधारया सिञ्चेत् । ततः ओँ अद्येत्यादिअमुकगोत्रस्य प्रेतस्य अमुकदेवशर्म्मणः कृतै-तत्प्रथममासिकैकोद्दिष्टश्राद्धकर्म्मणः प्रतिष्ठार्थंदक्षिणामिदं रजतं तन्मूल्यं वा विष्णुदैवतं यथानामगोत्राय ब्राह्मणायाहं ददानीति दद्यात् ।ततो दक्षिणां दिशं पश्यन् वरं याचेत । नात्रपात्रमालभ्य जपेत् । नाशिषः प्रार्थयेदितिप्रचेतोवचनादाशिषं न प्रार्थयेत् । ततः ओँ देव-ताभ्य इति त्रिः पटेत् । ओँ अभिरम्यतामितिविसर्ज्जनम् । ओँअभिरतोऽस्मीति प्रतिवचनम् ।ओँ आमावाजेति प्रदक्षिणवारिधारया वेष्टयेत्पिण्डांस्तु गोऽजविप्रेभ्यो दद्यादग्नौ जलेऽपिवा क्षिपेत् । श्राद्धीयद्रव्यं ब्राह्मणाय दद्यात्जले वा क्षिपेत् । ततो वामदेव्यं गायेत्अच्छिद्रावधारणं दीपाच्छादनं विष्णुस्मरणञ्चकुर्य्यात् । एवं प्रकारेण द्वितीयादिमासिकं कर्त्त-व्यम् । इति स्मार्त्तभट्टाचार्य्यकृतश्राद्धप्रयोग-तत्त्वम् ॥
* ॥
अन्यत् श्राद्धशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.