| YouTube Channel

मानं (mAnaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मानं,
क्ली,
 (मीयतेऽनेनेति । मा + करणे ल्युट् ।)परिमाणम् । तत्पर्य्यायः । यौतवम् २ द्रुव-यम् ३ पाय्यम् ४ पौतवम् ५ । तत्तु तुलाङ्गुलि-प्रस्थैस्त्रिविधं भवति । तत्र तुलाग्रहणेनोन्मा-नाद्युपलक्ष्यते । अङ्गुल्या हस्तादि । प्रस्थेनद्रोणादि । इत्यमरभरतौ । २ । ९ । ८५ ॥
प्रमाणम् ।इति मेदिनी । ने, १५ ॥
यत्र तालो विरमतितत् । तदेव गृहसुच्यते । तच्चतुर्विधम् । समंविषमं अतीतं अनागतञ्च । इति सङ्गीत-शास्त्रम् ॥
* ॥
अथ मानपरिभाषा ।“न मानेन विना युक्तिर्द्रव्याणां जायते क्वचित् ।अतः प्रयोगकार्य्यार्थं मानमत्रोच्यते मया ॥
चरकस्य मतं वैद्यैराद्यैर्यस्मान्मतं ततः ।विहाय सर्व्वमानानि मागधं मानमुच्यते ॥
त्रसरेणुर्व्वुधैः प्रोक्तस्त्रिंशता परमाणुभिः ।त्रसरेणुस्तु पर्य्यायनाम्ना ध्वंसीति गद्यते ॥
जालान्तरगतैः सूर्य्यकरैर्ध्वंसी विलोक्यते ।षड्ध्वंसीभिर्म्मरीचिः स्यात्ताभिः षड्भिश्चराजिका ।तिसृभी राजिकाभिश्च सर्षपः प्रोच्यते बुधैः ।यवोऽष्टसर्षपैः प्रोक्तो गुञ्जा स्यात्तच्चतुष्टयम् ॥
षड्भिस्तु रत्तिकाभिः स्यान्माषको हेम-धानकौ ।माषैश्चतुर्भिः शाणः स्याद्धरणः स निगद्यते ॥
टङ्कः स एव कथितस्तद्द्वयं कोलमुच्यते ।क्षुद्रमो वटकश्चैव द्रङ्क्षणः स निगद्यते ॥
कोलद्बयस्तु कर्षः स्यात् स प्रोक्तः पाणि-मानिकः ।अक्षः पिचुः पाणितलं किञ्चित् पाणिश्च तिन्दु-कम् ॥
विडालपदकञ्चैव तथा षोडशिका मताः ।करमध्यो हंसपदं सुवर्णं कवलग्नहम् ॥
उडुम्बरञ्च पर्य्यायैः कर्ष एब निगद्यते ।स्यात् कर्षाभ्यामर्द्धपलं शुक्तिरष्टमिका तथा ।शुक्तिभ्याञ्च पलं ज्ञेयं मुष्टिराम्रं चतुर्थिका ।प्रकुञ्चः षोडशी विल्वं पलमेमात्र कीर्त्त्यते ॥
पलाभ्यां प्रसृतिर्ज्ञेया प्रसृतञ्च निगद्यते ।प्रसृतिभ्यामञ्जलिः स्यात् कुडवोऽर्द्धसरावकः ॥
अष्टमानञ्च स ज्ञेयः कुडवाभ्याञ्च मानिका ।सरावोऽष्टपलं तद्वज्ज्ञेयमत्र विचक्षणैः ॥
शरावाभ्यां भवेत् प्रस्थश्चतुःप्रस्थैस्तथाढकः ।भाजनं कांस्यपात्रञ्च चतुःषष्टिपलश्च सः ॥
चतुर्भिराढकैर्द्रोणः कलशो नल्वणोर्मणः ।उन्मानश्च घटो राशिर्द्रोणपर्य्यायसंज्ञितः ॥
द्रोणाभ्यां सूर्पकुम्भौ च चतुःषष्टिशरावकः ।सूर्पाभ्याञ्च भवेद्द्रोणी वाहो गोणी च सास्मृता ॥
द्रोणीचतुष्टयं खारी कथिता सूक्ष्मबुद्धिभिः ।चतुःसहस्रपलिका षण्णवत्यधिका च सा ॥
पलानां द्विसहस्रञ्च भार एकः प्रकीर्त्तितः ।तुलापलशतं ज्ञेया सर्व्वत्रैवैष निश्चयः ॥
माषटङ्काक्षविल्वानि कुडवः प्रस्थमाढकम् ।राशिर्गोणी खारिकेति यथोत्तरचतुर्गुणाः ॥
” * ॥
मागधपरिभाषायां षड्रत्तिको माषश्चतुर्व्विंशति-रत्तिकष्टङ्कः षण्णवतिरत्तिकः कर्षः । अयं चरक-सम्मतः ॥
सुश्रुतमते । पञ्चरत्तिको माषोविंशतिरत्तिकष्टङ्कोऽशीतिरत्तिकः कर्षः । अय-मेव कलिङ्गपरिभाषायामपि । यतस्तत्राष्ट-रत्तिको माषो द्बात्रिंशद्रत्तिकष्टङ्कः । सार्द्ध-टङ्कद्वयमितः कर्षः ।“गुञ्जादिमानमारभ्य यावत् स्यात् कुडवस्थितिः ।द्रवार्द्रशुष्कद्रव्याणां तावन्मानं समं मतम् ॥
प्रस्थादिमानमारभ्य द्बिगुणन्तु द्रवार्द्रयोः ।मानं तथा तुलायास्तु द्विगुणं न क्वचित् स्मृतम् ॥
मृद्वृक्षवेणुलोहादेर्भाण्डं यच्चतुरङ्गुलम् ।विस्तीर्णञ्च तथोच्चञ्च तन्मानं कुडवं वदेत् ॥
”इति मागधमानम् ॥
* ॥
अथ कालिङ्गमानम् ।“यतो मन्दाग्नयो ह्रस्वा हीनसत्त्वा नराःकलौ ।अतस्तु मात्रा तद्योग्या प्रोच्यते सुज्ञसम्मता ॥
यवो द्वादशभिर्गौरैः सर्षपैः प्रोच्यते बुधैः ।यवद्वयेन गुञ्जा स्यात्त्रिगुञ्जो वल्ल उच्यते ।माषो गुञ्जाभिरष्टाभिः सप्तभिर्वा भवेत् क्वचित् ॥
चतुर्भिर्माषकैः शाणः स निष्कष्टङ्क एव च ।गद्यानो माषकैः षडभिः कर्षः स्याद्दशमा-षिकः ॥
चतुःकर्षैः पलं प्रोक्तं दशशाणमितं बुधैः ।चतुःपलैश्च कुडवः प्रस्थाद्याः पूर्व्ववन्मताः ॥
स्थितिर्नास्त्येव मात्रायाः कालमग्निं वयोबलम् ।प्रकृतिं दोषदेशौ च दृष्ट्वा मात्रां प्रकल्पयेत् ॥
नाल्पं हन्त्यौषधं व्याधिं यथाम्भोऽल्पं महा-नलम् ।अतिमात्रञ्च दोषाय यथा शस्ये बहूदकम् ॥
”इति मानपरिभाषा । इति भावप्रकाशः ॥