| YouTube Channel

माणिक्यं (mANikyaM)

 
Apte 1890
English
माणिक्यं A ruby.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
माणिक्यं,
क्ली,
 (मणिप्रकारः । मणि “+ स्थूलादिभ्यःप्रकारवचने कन् ।” ५ । ४ । ३ । इति प्रशं-सायां कन् । ततो मणिकमेवेति । मणिक +“चातुर्वर्णादीनामुपसंख्यानम् ।” ५ । १ । १२४ ।इति वार्त्तिकबलात् ष्यञ् ।) रत्नविशेषः ।माणिक् इति भाषा । तत्पर्य्यायः । शोण-रत्नम् २ रत्नराट् ३ रविरत्नकम् ४ शृङ्गारी ५रङ्गमाणिक्यम् ६ तरुणम् ७ रत्ननामकम् ८रागयुक् ९ पद्मरागः १० रत्नम् ११ शोणो-पलः १२ सौगन्धिकम् १३ लोहितकम् १४कुरुबिन्दम् १५ । अस्य गुणाः । मधुरत्वम् ।स्निग्धत्वम् । वातपित्तनाशित्वम् । रत्नप्रयोगेप्रधानत्वम् । परं रसायनकारित्वञ्च । तस्यलक्षणं यथा, --“स्निग्धं गुरुगात्रयुतं दीप्तं स्वच्छं समाङ्गञ्चसुरङ्गदञ्च ॥
”इति जात्यमाणिक्यं कल्याणं धारणात् कुरुते ॥
तस्य दोषो यथा, --“द्बिच्छायमभ्रपिहितं कर्कशं शार्करिलंभिन्नं धूम्रञ्च ।विरूपं रागविमलं लघुमाणिक्यं न धारये-द्धीमान् ॥
”तस्य चतुर्विधा जातिर्यथा ।“तद्रक्तं यदि पद्मरागमथ तत्पीतातिरक्तं द्विधा ।जानीयात् कुरुबिन्दकं यदरुणं स्यादेषु सौग-न्धिकम् ।तन्नीलं यदि नीलगन्धिकमिति ज्ञेयं चतुर्धा बुधैःमाणिक्यं कषघर्षणेऽप्यविकलं रागेण जात्यंजगुः ॥
इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
मतान्तरे तस्य दोषा यथा, --“माणिक्यस्य समाख्याता अष्टौ दोषा मुनीश्वरैःद्बिच्छायञ्च द्विरूपञ्च सम्भेदः कर्करन्तथा ॥
अशोभनं कोकिलञ्च जलं धूम्राभिधञ्च वै ।गुणाश्चत्वार आख्याताश्छायाः षोडशकीर्त्तिताः ॥
”छायास्तु पूर्व्वोक्ता एव तास्तु पद्मरागशब्देद्रष्टव्याः ।“छायाद्वितयसम्बन्धाद्द्विच्छायं बन्धुनाशनम् ।द्बिरूपं द्बिपदं तेन माणिक्येन पराभवः ॥
सम्मेदो भिन्नमित्युक्तं शस्त्रघातविधायकम् ।कर्करं कर्करायुक्तं पशुबन्धुविनाशकृत् ॥
दुग्धेनेव समालिप्तमघनीपुटमुच्यते ।अशोभनं समुद्दिष्टं माणिक्यं बहुदुःखकृत् ॥
मधुबिन्दुसमच्छायं कोकिलं परिकीर्त्तितम् ।आयुर्लक्ष्मीयशो हन्ति सदोषं तन्न धारयेत् ॥
रागहीनं जलं प्रोक्तं धनधान्यापवादकृत् ।धूम्रं धूमसमाकारं वैद्यतं भयमावहेत् ॥
”तथा ।“शोभाद्वितयवन्तो ये मणयः क्षतिकारकाः ।उभयत्र पदं येषां तेन च स्यात् पराभवः ॥
भिन्नेन युद्धे मृत्युः स्यात् कर्करन्धननाशकृत् ।दुग्धेनेव समालिप्तः पुटके यस्तु सम्भवेत् ॥
दुःखकृत् स समाख्यातो न नृपै रक्षणीयकः ।भधुबिन्दुसमा शोभा कोकिलानां प्रकीर्त्तिता ।तेषाञ्च बहुभेदाः स्युर्न ते धार्य्याः कदाचन ॥
”अथ गुणाः ।“गुरुत्वं स्निग्धता चैव वैमल्यमतिरक्तता ।”तथा च ।“वर्णाधिकं गुरुत्वञ्च स्निग्धता च तथाच्छता ।अर्च्चिष्मत्ता महत्ता च मणीनां गुणसंग्रहः ॥
”फलम् ।“ये कर्कराश्छिद्रमयोऽपदिग्धाःप्रभाविमुक्ताः परुषा विवर्णाः ।न ते प्रशस्ता मणयो भवन्तिसमासतो जातिगुणैः समस्तैः ॥
दोषोपसृष्टं मणिमप्रबोधाद्बिभर्त्ति यः कश्चन कञ्चिदेकम् ।तं बन्धुदुःखामयबन्धुवित्त-नाशादयो दोषगणा भजन्ते ॥
सपत्नमध्येऽपि कृताधिवासंप्रमादवृत्तावपि वर्त्तमानम् ।न पद्मरागस्य महागुणस्यभर्त्तारमापत् समुपैति काचित् ॥
दोषोपसर्गप्रभवाश्च ये तेनोपद्रवास्तं समभिद्रवन्ति ।गुणैः समुख्यैः सकलैरुपेतंयः पद्मरागं प्रयतो बिभर्त्ति ॥
बालार्ककरसंस्पर्शात् यः शिखां लोहितांवमेत् ।रञ्जयेदाश्रमं वापि स महागुण उच्यते ॥
दुग्धे शतगुणे क्षिप्तो रञ्जयेद्यः समन्ततः ।वमेच्छिखां लोहितां वा पद्मरागः स उत्तमः ॥
अन्धकारे महाघोरे यो न्यस्तः सन् महामणिः ।प्रकाशयति सूर्य्याभः स श्रेष्ठः पद्मरागकः ॥
पद्मकोषे तु यो न्यस्तो विकाशयति तत्क्षणात् ।पद्मरागवरो ह्येष देवानामपि दुर्लभः ॥
सर्व्वरिष्टप्रशमनाः सर्व्वसम्पत्तिदायकाः ।चत्वारस्तु मयोद्दिष्टा गुणिनश्च यथोत्तरम् ॥
यो मणिर्दृश्यते दूराज्ज्वलदग्निसमच्छविः ।वंशकान्तिः स विज्ञेयः सर्व्वसम्पत्तिदायकः ॥
पञ्चसप्तनवविंशतिरागःसम्बृतोऽपि सकलः खलु वस्त्रे ।वर्जयेद्बमति वा करजालंउत्तरोत्तरमहागुणिनस्ते ॥
नीलीरसं दुग्धरसं जलं वाये रञ्जयन्ति द्बिशतप्रमाणम् ।ते ते यथापूर्व्वमतिप्रशस्ताःसौभाग्यसम्पत्तिविधानदायकाः ॥
गुञ्जाफलप्रमाणस्तु दशसप्तत्रिगुञ्जकान् ।पद्मरागस्तुलयति यथापूर्व्वं महागुणः ॥
क्रोष्टुकोलफलाकारो द्वादशाष्टाब्धिगुञ्जकान् ।पद्मरागस्तुलयति यथापूर्व्वं महागुणः ॥
वदरीफलतुल्यो यः स्वरदिग्वसुमासकः ।तथा धात्रीफलत्रिंशत्विंशतिद्व्यष्टमासकः ॥
तथाक्षफलतुल्यो यो वह्निपक्षैकमासकः ।ताम्बूलफलमानो यश्चतुस्त्रिद्विकतोलकः ।विम्बीफलसमाकारो वसुषड्दशतोलकः ॥
अतःपरं प्रमाणेन मानेन च न लभ्यते ।यदि लभ्येत पुण्येन तदा सिद्धिमवाप्नुयात् ॥
केचिच्चारतराः सन्ति जात्यानां प्रतिरूपकाः ।विजातयः प्रयत्नेन सिद्धास्ता मूल्यमाहरेत् ॥
काङ्कलकाः सिंहलदेशोत्थमुक्तमालीयाः ।श्रीपर्णिकाश्च सदृशा विजातयः पद्मरागाणाम् ॥
तुषोपसङ्गाद्दलनाभिधानंमणिः स्वभावादपि तुम्बुरूत्थः ।कार्ष्णात्तथा सिंहलदेशजातंमुक्ताभिधानं नभसः स्वभावात् ।श्रीपर्णकं दीप्तिनिराकृतित्वा-द्विजातिलिङ्गाश्रयभेद एषः ॥
* ॥
”तथा च ।“स्नेहप्रदेहो मृदुता लघुत्वंविजातिलिङ्गं खलु सार्व्वजन्यम् ।यः श्यामिकां पुष्यति पद्मरागोयो वा तुषाणामिव चूर्णमध्यः ॥
स्नेहप्रदिग्धो न च यो विभातियो वा प्रमृज्यः प्रजहाति दीप्तिम् ।आक्रान्तमूर्द्धा च तथाङ्गुलिभ्यांयः कालिकां पार्श्वगतां बिभर्त्ति ॥
संप्राप्य तार्क्ष्योऽपि कथं स्ववृत्तंबिभर्त्ति यः सर्व्वगुणानतीव ।तुल्यप्रमाणस्य च तुल्यजाते-र्यो वा गुरुत्वेन भवेन्न तुल्यः ।प्राप्यापि नानाकरदेशजातंज्ञात्वा बुधो जातिगुणेन लक्षेत् ॥
अप्रणश्यति सन्देहे शिलायां परिघर्षयेत् ।घृष्ट्वा योऽत्यन्तशोभावान् परिमाणं न मुञ्चति ॥
स ज्ञेयः शुद्धजातिस्तु ज्ञेयाश्चान्ये विजातयः ।स्वजातकं संमुखेन विलिखेद्बा परस्पपरम् ॥
वज्रं वा कुरुबिन्दं वा विमुच्यान्योन्यकेन चेत् ।न शक्यं लेखनं कर्त्तुं पद्मरागेन्द्रनीलयोः ॥
गुणोपपन्नेन सहावबन्धोमणिस्त्वजात्यो विगुणेन जातः ।सुखं न कुर्य्यादपि कौस्तुभेनविद्वान् विजातिं न भृयाद्बुधस्तम् ॥
चण्डाल एकोऽपि तथाभिजातान्समेत्य दूरानपहन्ति यत्नात् ।तथा मणीन् भूरिगुणोपपन्नान्शक्तोऽतिविद्रावयितुं विजातः ॥
” * ॥
अथ मूल्यम् ।“बालार्काभिमुखं कृत्वा दर्पणे धारयेन्मणिम् ।तत्र कान्तिविभागेन च्छायाभागं विनिर्द्दिशेत् ॥
वज्रस्य यत्तण्डुलसंख्ययोक्तंमूल्यं समुन्मापितगौरवस्य ।तत् पद्मरागस्य गुणान्वितस्यस्यान्माषकाख्यातुलितस्य मूल्यम् ॥
यन्मूल्यं पद्मरागस्य सगुणस्य प्रकीर्त्तितम् ।तावन्मूल्यं तथा शुद्धे कुरुबिन्दे विधीयते ॥
सगुणे कुरुबिन्दे च यावन्मूल्यं प्रकीर्त्तितम् ।तावन्मूल्यं चतुर्थांशहीनं स्याद्वै सुगन्धिके ॥
यावन्मूल्यं समाख्यातं वैश्यवर्णे च सूरिभिः ।तावन्मूल्यचतुर्थांशं हीयते शूद्रजन्मनि ॥
पद्मरागः पणं यस्तु धत्ते लाक्षारसप्रभः ।कार्षापणस्रहस्राणि त्रिंशन्मूल्यं लभेत सः ॥
इन्द्रगोपकसङ्काशः कर्षत्रयधृतो मणिः ।द्वाविंशतिसहस्राणि तस्य मूल्यं विनिर्द्दिशेत् ॥
एकोनो नूयते यस्तु जवाकुसुमसन्निभः ।कार्षापणसहस्राणि तस्य मूल्यं चतुर्द्दश ॥
बालादित्यद्युतिनिभः कर्षं यस्तु प्रतुल्यते ।कार्षापणशतानान्तु मूल्यं सद्भिः प्रकीर्त्तितम् ॥
यस्तु दाडिमपुष्पाभः कर्षार्द्धेन तु सम्मितः ।कार्षापणशतानान्तु विंशतिर्मूल्यमादिशेत् ॥
चत्वारो माषका यस्तु रक्तोत्पलदलप्रभः ।मूल्यं तस्य विधातव्यं सूरिभिः शतपञ्चकम् ॥
द्बिमाषको यस्तु गुणैः सर्व्वैरेव समन्वितः ।तस्य मूल्यं विधातव्यं द्विशतं तत्त्ववेदिभिः ॥
माषकैकमितो यस्तु पद्मरागो गुणान्वितः ।शतैकसम्मितं वाच्यं मूल्यं रत्नविचक्षणैः ॥
अतो न्यूनप्रमाणास्तु पद्मरागा गुणोत्तराः ।स्वर्णद्बिगुणमूल्येन मूल्यं तेषां प्रकल्पयेत् ॥
कार्षापणः समाख्यातः पुराणद्वयसम्मितः ।अन्ये कुसुम्भपानीयमञ्जिष्ठोदकसन्निभाः ॥
काषाया इति विख्याताः स्फटिकप्रभावाश्च ते ।तेषां दोषो गुणो वापि पद्मरागवदादिशेत् ॥
मूल्यमल्पन्तु विज्ञेयं धारणेऽल्पफलं तथा ।ब्रह्मक्षत्त्रियवैश्यान्त्याश्चतुर्धा ये प्रकीर्त्तिताः ॥
चतुर्विधैर्नृपतिभिर्धार्य्याः सम्पत्तिहेतवे ।अतोऽन्यथा धृतः कुर्य्याद्रोगशोकभयक्षयम् ॥
”इति युक्तिकल्पतरुः ॥
(यथा, कथासरित्सागरे । २६ । ४४ ।“सोऽपि प्राप्तस्तदद्राक्षीन्माणिक्यस्तम्भभास्वरम् ।सौवर्णभित्ति सङ्केतकेतनं सम्पदामिव ॥
”कदलीविशेषः । तद्यथा, --“माणिक्यमर्त्त्यामृतचम्पकाद्याभेदाः कदल्या बहवोऽपि सन्ति ।”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
)