| YouTube Channel

महाभूत (mahAbhUta)

 
शब्दसागरः
English
महाभूत
n.
 (-तं)
1. A primary element
as air, fire, water, earth, and
Ākās or æther.
2. A great creature.
E.
 महा principal, भूत
element.
Capeller Eng
English
महाभूत
a.
 (being) great
m.
 great creature or being
n.
 grosser element (ph.).
Yates
English
महा-भूत (तं) 1.
n.
 A primary element.
Spoken Sanskrit
English
महाभूत mahAbhUta
adj.
 being great
महाभूत mahAbhUta
adj.
 great
महाभूत mahAbhUta
m.
 great creature or being
महाभूत mahAbhUta
n.
 great element
महाभूत mahAbhUta
n.
 gross element
Wilson
English
महाभूत
n.
 (-तं) A primary element: as air, fire, water, earth, and
Ākāśa or ether.
E.
 महा principal, and भूत element.
Monier Williams Cologne
English
महा—भूत
mfn.
 being great, gr°,
MBh.
महा—भूत
m.
 a gr° creature or being, ib.
महा—भूत
n.
 a great element, gross el° (of which 5 are reckoned, viz. ether, air, fire, water, earth,
Up.
Nir.
Mn.
&c.
 [cf.
IW.
 83, 221], as distinguished from the subtle el° or Tanmātra, q.v.),
IW.
 221
Apte Hindi
Hindi
महाभूतम्
नपुं*
 महा-भूतम् -
मूलतत्व
महाभूतः
पुं*
 महा-भूतः -
एक बड़ा जानवर
Shabdartha Kaustubha
Kannada
महाभूत
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣು /ನಾರಾಯಣ
व्युत्पत्तिः - > महान्तः महात्मानः भूताः स्वभूता अस्य
प्रयोगाः - > "महाभूतो महानिधिः"
उल्लेखाः - > वि० स०
विस्तारः - > "महाभूतो महात्मानः स्वभूता यस्यचोच्यते" - निरुक्तिः
महाभूत
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪೃಥಿವಿ ಜಲ ಆಕಾಶ ವಾಯು ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ಸುಗಳೆಂಬ ಪಂಚ ಮಹಾಭೂತಗಳು
प्रयोगाः - > "तं वेधा विदधे नूनं महाभूतसमाधिना"
उल्लेखाः - > रघु० १-२९
L R Vaidya
English
mahA-BUta {% (I) m. %} a great creature.
mahA-BUta {% (II) n. %} a primary element
(See under भूत), तं वेधा विदधे नूनं महाभूतसमाधिना R.i.26.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
५, अक्ष, अनिल, अनुत्तर, अर्थ, असु, आशुग, इन्द्रिय, इषु, कङ्कपत्री, करणीय, कलङ्क, कामगुण, कामदेव, खग, तत्त्व, तन्मात्र, धी, नाराच, नालीक, पक्षि, पञ्च, पतङ्ग, पत्रिन्, पर्व, पवन, पाण्डव, पुत्र, पृषत्क, प्राण, बाण, भाव, भूत, भेदक, मरुत्, महाभूत, महाव्रत, मार्गण, रत्न, लेय, लेयक, वध, वर्ष्मन्, वात, वायु, विशिख, विषय, व्रत, शर, शरीर, शस्त्र, शिलीमुख, शूक, श्वसन, समिति, सायक, स्मरबाण, स्मरेषु
Indian Epigraphical Glossary
English
mahābhūta (IE 7-1-2), ‘five’.
Lanman
English
mahā-bhūta, n. grosser element, i. e.
earth, air, fire, water, or other (as distinguished
from a subtile element or rudimentary
atoms).
Sanskrit Tibetan
Tibetan
byung ba che
महाभूत
byung ba chen po
महाभूत
Mahabharata
English
*mahābhūta, pl. (ºāni) (“the elements”): III, 13913 (ºātmakaṃ Brahma), 13914 (enumerated), 13921 (pañca, do.)
VI, 178 (do., do.), 182 (pañcasu), 1327
XII, 6821, 6823, 7071, 7072, 7073 (pañca), 7077, 7525 (enumerated), 7725, 8739, 8976 (do.), 8979 (pañca), 9877 (do.)
XIII, 7074
XIV, 983 (pañca), 1092 (do., enumerated)
XV, 924. Cf. Bhūta, pl.
Vedic Reference
English
Mahā-bhūta in the Nirukta (xiv. 5, 10) and the Aitareya
Upaniṣad (iii. 2, 3) denotes the ‘gross elements’ (earth, water,
fire, air, ether).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
महाभूतं,
क्ली,
 (महत् भूतम् । पञ्चतन्मात्रेभ्यःस्थौल्यादस्य तथात्वम् ।) पृथिव्यादिपञ्चभूतम् ।यथा, --“महाभूतानि पञ्चैव खानिलाग्न्यम्बुभूमिभिः ॥
”इति शब्दचन्द्रिका ॥
(अस्य विषय उत्पत्तिश्च यथा, --“तन्मात्रेभ्यो वियद्वायुवह्निवायुवसुन्धराः ।एतानि पञ्च जायन्ते महाभूतानि तत्क्रमात् ॥
”एकोत्तरपरिवृद्ध्या वियदादयो जायन्त इत्यर्थः ।तद्यथा । शब्दतन्मात्राच्छब्दगुणं वियज्जायते ।शब्दतन्मात्रसहितात् स्पर्शतन्मात्राच्छब्दस्पर्श-गुणो वायुर्ज्जायते । शब्दतन्मात्रस्पर्शतन्मात्र-सहितात् रूपतन्मात्राच्छब्दस्पर्शरूपगुणो वह्नि-र्ज्जायते । शब्दतन्मात्रस्पर्शतन्मात्ररूपतन्मात्र-सहिताद्रसतन्मात्राच्छब्दस्पर्शरूपरसगुणं वारि-जायते । शब्दतन्मात्रस्पर्शतन्मात्ररूपतन्मात्र-रसन्मात्रसहिताद्गन्धतन्मात्राच्छब्दस्पर्शरूपरस-गन्धगुणा वसुन्धरा जायते ।” इति भावप्रकाशस्यपूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
” “मातृजादयोऽप्यस्यमहाभूतविकारा एव तत्रास्याकाशात्मकं शब्दःश्रोत्रं लाघवं सौक्ष्म्यं विवेकश्च । वाय्वात्मकंस्पर्शः स्पर्शनञ्च रौक्ष्यं प्रेरणं धातुव्यूहनं चेष्टाश्चशारीर्य्यः । अग्न्यात्मकं रूपं दर्शनं प्रकाशःपक्तिरौष्ण्यञ्च । अबात्मकं रसो रसनं शैत्यंमार्द्दवः स्नेहः क्लेदश्च । पृथिव्यात्मको गन्धः घ्राणंगौरवं स्थैर्य्यं मूर्त्तिश्च ।” इति चरके शारीरस्थानेचतुर्थेऽध्याये ॥
सिद्धादयः महाप्राणिनः । यथा, महाभारते । १ । ११९ । ४८ ।“रक्ष्यमाणो महाभूतैः सिद्धैश्च परमर्षिभिः ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
महाभूत
न०
 कर्म० । सर्वेषां पञ्चात्माकताप्राप्त्या स्थूलता-पन्नेषु वृहत्सु पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशेषु १ पञ्चसु भूतेषु ।“तं वेधा विदधे नूनं महाभूतसमाधिना” रघुः । २ पर-मेश्वरे
पु०
 “तस्यैतस्य महाभूतस्थ निःश्वसितमेतत् यदृग्वेदः”इत्यादि श्रुतिः ।
Capeller
German
महाभूत groß (seiend).
m.
 großes Geschöpf,
Wesen.
n.
 Element.