महानिशा (mahAnizA)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Apte Hindi
Hindiमहानिशा
महा-निशा -
"आधीरात, रात का दूसरा या तीसरा पहर"
Shabdartha Kaustubha
Kannadaमहानिशा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಾತ್ರಿಯ ಮಧ್ಯದ ಎರಡು ಜಾವ /ರಾತ್ರಿ ಒಂಬತ್ತು ಗಂಟೆಯಿಂದ ಮೂರು ಗಂಟೆಯವರೆಗಿನ ಕಾಲ
विस्तारः - > "महानिशा तु विज्ञेया मध्यमं प्रहरद्वयम् । तत्र स्थानं न कुर्वीत काम्यनैमित्तिकादृते" ಎಂದು ವಚನವಿರುವುದರಿಂದ ಕಾಮ್ಯವ್ರತ ಮತ್ತು ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಕಾರಣಗಳ ಹೊರತು ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಾದಿಗಳು ನಿಷಿದ್ಧ.
L R Vaidya
EnglishWordnet
Sanskrit मध्यरात्रः, अर्धरात्रः, अर्धनिशा, महारात्रः, महानिशा, निशीथः, सर्व्वावसरः, निःसम्पातः
रात्रेः मध्यम्।
"सः मध्यरात्रे भ्रमति।"
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritयामः प्रहरो निशीथस्त्वर्धरात्रो महानिशा ।
याम (पुं), प्रहर (पुं), निशीथ (पुं), अर्धरात्र (पुं), महानिशा (स्त्री)
अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्
Sanskritगौतमी कौशिकी कृष्णा तामसी बाभ्रवी जया ॥ ४७ ॥
कालरात्रिर्महामाया भ्रामरी यादवी वरा ।
बर्हिध्वजा शूलधरा परमब्रह्मचारिणी ॥ ४८ ॥
अमोघा विन्ध्यनिलया षष्ठी कान्तारवासिनी ।
जाङ्गुली बदरीवासा वरदा कृष्णपिङ्गला ॥ ४९ ॥
p{0003}
दृषद्वतीन्द्रभगिनी प्रगल्भा रेवती तथा ।
महाविद्या सिनीवाली रक्तदन्त्येकपाटला ॥ ५० ॥
एकपर्णा बहुभुजा नन्दपुत्री महाजया ।
भद्रकाली महाकाली योगिनी गणनायिका ॥ ५१ ॥
हासा भीमा प्रकूष्माण्डी गदिनी वारुणी हिमा ।
अनन्ता विजया क्षेमा मानस्तोका कुहावती ॥ ५२ ॥
चारणा च पितृगणा स्कन्दमाता घनाञ्जनी ।
गान्धर्वी कर्वरी गार्गी सावित्री ब्रह्मचारिणी ॥ ५३ ॥
कोटिश्रीर्सन्दरावासा केशी मलयवासिनी ।
कालायनी विशालाक्षी किराती गोकुलोद्भवा ॥ ५४ ॥
एकानसी नारायणी शैला शाकंभरीश्वरी ।
प्रकीर्णकेशी कुण्डा च नीलवस्त्रोग्रचारिणी ॥ ५५ ॥
अष्टादशभुजा पौत्री शिवदूती यमस्वसा ।
सुनन्दा विकचा लम्बा जयन्ती नकुलाकुला ॥ ५६ ॥
विलङ्का नन्दिनी नन्दा नन्दयन्ती निरञ्जना ।
कालंजरी शतमुखी विकराली करालिका ॥ ५७ ॥
विरजाः पुरला जीरी बहुपुत्री कुलेश्वरी ।
कैटभी कालदमनी दर्दुरा कुलदेवता ॥ ५८ ॥
रौद्री कुन्द्रा महारौद्री कालंगमा महानिशा ।
बलदेवस्वसा पुत्री हीरी क्षेमंकरी प्रभा ॥ ५९ ॥
मारी हैमवती चापि गोला शिखरवासिनी ।
गौतमी (स्त्री), कौशिकी (स्त्री), कृष्णा (स्त्री), तामसी (स्त्री), बाभ्रवी (स्त्री), जया (स्त्री), कालरात्रि (स्त्री), महामाया (स्त्री), भ्रामरी (स्त्री), यादवी (स्त्री), वरा (स्त्री), बर्हिध्वजा (स्त्री), शूलधरा (स्त्री), परमब्रह्मचारिणी (स्त्री), अमोघा (स्त्री), विन्ध्यनिलया (स्त्री), षष्ठी (स्त्री), कान्तारवासिनी (स्त्री), जाङ्गुली (स्त्री), बदरीवासा (स्त्री), वरदा (स्त्री), कृष्णपिङ्गला (स्त्री), दृषद्वती (स्त्री), इन्द्रभगिनी (स्त्री), प्रगल्भा (स्त्री), रेवती (स्त्री), महाविद्या (स्त्री), सिनीवाली (स्त्री), रक्तदन्ती (स्त्री), एकपाटला (स्त्री), एकपर्णा (स्त्री), बजुभुजा (स्त्री), नन्दपुत्री (स्त्री), महाजया (स्त्री), भद्रकाली (स्त्री), महाकाली (स्त्री), योगिनी (स्त्री), गणनायिका (स्त्री), हासा (स्त्री), भीमा (स्त्री), प्रकूष्माण्डी (स्त्री), गदिनी (स्त्री), वारुणी (स्त्री), हिमा (स्त्री), अनन्ता (स्त्री), विजया (स्त्री), क्षेमा (स्त्री), मानस्तोका (स्त्री), कुहावती (स्त्री), चारणा (स्त्री), पितृगणा (स्त्री), स्कन्दमाता (स्त्री), घनाञ्जनी (स्त्री), गान्धर्वी (स्त्री), कर्बुरा (स्त्री), गार्गी (स्त्री), सावित्री (स्त्री), ब्रह्मचारिणी (स्त्री), कोटिश्री (स्त्री), मन्दरावासा (स्त्री), केशी (स्त्री), मलयवासिनी (स्त्री), कालायनी (स्त्री), विशालाक्षी (स्त्री), किराती (स्त्री), गोकुलोद्भवा (स्त्री), एकानसी (स्त्री), नारायणी (स्त्री), शैला (स्त्री), शाकम्भरी (स्त्री), ईश्वरी (स्त्री), प्रकीर्णकेशी (स्त्री), कुण्डा (स्त्री), नीलवस्त्रा (स्त्री), उग्रचारिणी (स्त्री), अष्टादशभुजा (स्त्री), पौत्री (स्त्री), शिवदूती (स्त्री), यमस्वसा (स्त्री), सुनन्दा (स्त्री), विकचा (स्त्री), लम्बा (स्त्री), जयन्ती (स्त्री), नकुला (स्त्री), कुला (स्त्री), विलङ्का (स्त्री), नन्दिनी (स्त्री), नन्दा (स्त्री), नन्दयन्ती (स्त्री), निरञ्जना (स्त्री), कालञ्जरी (स्त्री), शतमुखी (स्त्री), विकराला (स्त्री), करालिका (स्त्री), विरजस् (स्त्री), पुरला (स्त्री), जारी (स्त्री), बहुपुत्री (स्त्री), कुलेश्वरी (स्त्री), कैटभी (स्त्री), कालदमनी (स्त्री), दर्दुरा (स्त्री), कुलदेवता (स्त्री), रौद्री (स्त्री), कुन्द्रा (स्त्री), महारौद्री (स्त्री), कालङ्गमा (स्त्री), महानिशा (स्त्री), बलदेवस्वसृ (स्त्री), पुत्री (स्त्री), हीरी (स्त्री), क्षेमङ्करी (स्त्री), प्रभा (स्त्री), मारी (स्त्री), हैमवती (स्त्री), गोला (स्त्री), शिखरवासिनी (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritनिशीथ
निशीथ, मध्यमा-रात्रि, महानिशा
निशीथो मध्यमा रात्रिः प्रोक्ता सा च महानिशा ॥ १०९ ॥
verse 1.1.1.109
page 0014
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritमहानिशा, (महती घोरा निशा ।)निशामध्यभागः । तत्पर्य्यायः । निशार्द्धः २निशीथः ३ । इति हेमचन्द्रः । २ । ५९ ॥
* ॥
स्मृत्युक्तमहानिशा सार्द्धप्रहरोपरि प्रहरद्वयम् ।“महानिशा तु विज्ञेया मध्यभं प्रहरद्वयम् ।तत्र स्नानं न कुर्व्वीत काम्यनैमित्तिकादृते ॥
”इति रघुनन्दनभट्टाचार्य्यधृतवचनात् ।महानिशापरकालस्य नाडीचतुष्टयस्य पर-दिनादित्वेन तदानीं पूर्व्वदिवसीयभोजनानुप-पत्तेः । तद्दिनकृत्यलोपापत्तेश्चेति तिथितत्त्वीय-लिखनस्वरसाच्च ॥
* ॥
तत्र भक्षणनिषेधोयथा, --“यन्मुहूर्त्ते व्यतीते तु रात्रावेव महानिशा ।लभते ब्रह्महत्याञ्च तत्र भुक्त्वा च नारद ! ॥
गोमांसविण्मूत्रसमं ताम्बूलञ्च फलं जलम् ।पुंसामभक्ष्यं शुद्धायामोदनस्यापि का कथा ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्तपुराणम् ॥
तत्र पारणनिषेधो यथा, --“न रात्रौ पारणं कुर्य्यादृते वै रोहिणीव्रतात् ।निशायां पारणं कुर्य्याद्वर्ज्जयित्वा महानिशाम् ॥
महानिशायां प्राप्तायां तिथिभान्तं यदा भवेत् ।तृतीयेऽह्नि मुनिश्रेष्ठ ! पारणं कुरुते व्रती ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्ड ८ अध्यायः ॥
देवलोक्ता महानिशा रात्रिमध्यमदण्डद्वया-त्मिका । सा द्वितीयप्रहरशेषदण्डतृतीयप्रहर-प्रथमदण्डरूपा ॥
तस्यां शिवलिङ्गोद्भवो यथा, “माघकृष्णचतुर्द्दश्यामादिदेवो महानिशि ।शिवलिङ्गतयोद्भूतः कोटिसूर्य्यसमप्रभः ॥
”अत्र ।“महानिशा द्वे घटिके रात्रेर्म्मध्यमयामयोः ॥
”इति देवलोक्ता महानिशा ॥
घटिका दण्डरूपा । इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
तान्त्रिकमहानिशा यथा, तन्त्रसारे ।“गते तु प्रथमे यामे तृतीयप्रहरावधि ।महानिशायां जप्तव्यं रात्रिशेषे जपेन्न तु ॥
”अपि च ।“निशा तु परमेशानि ! सूर्य्ये चास्तमुपागते ।प्रहरे च गते रात्रौ घटिके द्वे परे च ये ।महानिशा समाख्याता ततश्चातिमहानिशा ॥
अर्द्धरात्रे गते देवि ! पशुभावेन पूजयेत् ।दशदण्डे तु या पूजा तत् सर्व्वमक्षयं भवेत् ॥
षष्ठक्रोशे महेशानि ! तत् सर्व्वममृतोपमम् ।सप्तमक्रोशके देवि ! सर्व्वं क्षीरोपमं भवेत् ॥
अष्टमक्रोशके देवि ! द्रव्यतुल्यं न संशयः ।अतःपरं महेशानि ! विषतुल्यो न संशयः ॥
एतत् सर्व्वं महेशानि ! पशुभावे मयोदितम् ।दिव्यवीरमते देवि ! तत्त्वज्ञानेन पूजयेत् ॥
पञ्चतत्त्वं समानीय यदि पूजापरो भवेत् ।कालाकालं महेशानि ! विचारं तत्र वर्ज्जयेत् ॥
अर्द्धरात्रगते देवि ! कुलपूजा प्रकीर्त्तिता ।भवेत्तन्त्रानुरूपेण सर्व्वं पूजादिकञ्चरेत् ॥
अतिस्नेहेन देवेशि ! तव स्थाने प्रकाशितम् ।पशोरग्रे कदाचिद्बै प्रकाशं नैव कारयेत् ॥
”इति गुप्तसाधनतन्त्रे ६ पटलः ॥
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.