| YouTube Channel

महाकाल (mahAkAla)

 
शब्दसागरः
English
महाकाल
m.
 (-लः)
1. A name or rather a form of ŚIVA, in his character
of the destroying deity, being then represented of a black colour,
and of aspect more or less terrific.
2. A name of NANDĪ, ŚIVA'S
porter and attendant.
3. The mango tree.
f.
 (-ली)
1. The wife of the
preceding deity, and a terrific form of DURGĀ.
2. A goddess pecu-
liar to the Jainas.
3. One of the Vidyā-devis of the same sect.
E.
महा great, excessively, काल black, or time
in one capacity that of
जगद्भक्षकः the world-eater, ŚIVA or MAHĀKĀLA may be considered
as a personification of time that destroys all things.
Capeller Eng
English
महाकाल
m.
 a form and a temple of Śiva
f.
 ई a form
of Durgā.
Yates
English
महा_काल (लः) 1.
m.
 A name or form
of
Shiva
Nandi, his door-keep-
er
a mango tree.
f.
 Durgā as
terrific
a
Jaina goddess.
Spoken Sanskrit
English
महाकाल - mahAkAla -
m.
 - mango tree
महाकाल - mahAkAla -
m.
 - one of the 9 treasures
महाकाल - mahAkAla -
m.
 - form of ziva in his character of destroyer or a place sacred to that form of ziva
Wilson
English
महाकाल
m.
 (-लः)
1 A name or rather a form of ŚIVA, in his character of the destroying deity,
being then represented of a black colour, and of aspect more or less terrific.
2 A name of NANDI, ŚIVA'S porter and attendant.
3 The mango tree.
f.
 (-ली)
1 The wife of the preceding deity, and a terrific form of DURGĀ.
2 A goddess peculiar to the Jainas.
3 One of the Vidyādevīs of the same sect.
E.
 महा great, excessively, काल black, or time
in one capacity that
of जगद्भक्षकः the world-eater, ŚIVA or MAHĀKĀLA may be considered as
a personification of time that destroys all things.
Monier Williams Cologne
English
महा—काल
m.
 a form of Śiva in his character of destroyer (being then represented black and of terrific aspect) or a place sacred to that form of Śiva,
MBh.
Kāv.
&c.
N.
 of one of Śiva's attendants,
MBh.
Hariv.
Kathās.
&c.
 (-त्व
n.
 ,
Hariv.
 )
of Viṣṇu,
DhyānabUp.
=
 विष्णु-रूपाखण्ड-दण्डायमान-समय (?),
L.
N.
 of a teacher,
Cat.
of a species of cucumber, Trichosanthes Palmata,
Kāv.
the mango tree (?),
W.
(with Jainas) one of the 9 treasures,
L.
N.
 of a mythical mountain,
Kāraṇḍ.
महा—काल
n.
N.
 of a Liṅga in Ujjayinī,
Kathās.
Apte Hindi
Hindi
महाकालः
पुं*
 महा-कालः -
प्रलय कर्ता के रुप में शिव का एक रुप
महाकालः
पुं*
 महा-कालः -
"एक प्रसिद्ध मंदिर या शिव (महाकाल) का मंदिर (‘महाकाल का यह मंदिर उज्जैन में विद्यमान है, कालिदास ने अपने मेघदूत के रचना के द्वारा इसे अमर कर दिया है, वहाँ (महाकाल=शिव) देवता, उसका मंदिर पूजा आदि के साथ--साथ नगरि का सचरित्र वर्णन मिलता हैं"
महाकालः
पुं*
 महा-कालः -
विष्णु का विशेषण
महाकालः
पुं*
 महा-कालः -
एक प्रकार की लौकी या कद्दू
Shabdartha Kaustubha
Kannada
महाकाल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪರಮೇಶ್ವರ /ಮಹಾದೇವ
विस्तारः - > "कलनात्सर्वभूतानां महाकालः प्रकीर्तितः" ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಲಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರನ ರೂಪವಿದು.
महाकाल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪರಮೇಶ್ವರನ ದ್ವಾರಪಾಲಕನಾದ ನಂದಿ
महाकाल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಇಂದ್ರವಾರುಣಿ ಗಿಡ /ಹಾವುಮೆಕ್ಕೆ
विस्तारः - > "महाकालो महादेवे किम्पाके प्रथमान्तरे" - मेदि०
महाकाल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬಾಣಾಸುರ
विस्तारः - > "महाकालस्तु किम्पाके हरे बाणासुरेऽपि च" - वैज०
L R Vaidya
English
mahA-kAla {% m. %} 1. Śiva in his character as the destroying deity
2. Śiva established as Mahākāla in Ujjayinī
(this god is very famous in Sanskṛit literature
Kālidāsa alludes to him at R.vi.34 and gives a beautiful description of Ujjayinī, the Sipra and the temple and temple service of this god at Megh.i.30, 32, 36)
3. an epithet of Vishṇu.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
Mahākāla (cf. Pali Mahākāḷa, n. of a nāga king and of a mountain
see s.vv. kāla, kālaka),
(1) n. of a yakṣa: Māy 〔12〕
(2) n. of a gandharva: Suv 〔161.18〕
(3) n. of a deity, doubtless borrowed from Hinduism (Mah° = Śiva): Sādh 〔583.1〕 (here Vajra-Mah°), etc.
(4) n. of a mountain: Kv 〔91.13〕 (see s.v. Kāla).
Sanskrit Tibetan
Tibetan
mgon po gri gug kha che paN chen lugs
महाकाल
mgon po
१) नाथ २) नायqक ३) महाकाल
mgon po nag po
महाकाल
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
महाकालस्तु किंपाके मन्दारः पारिभद्रके ।
-wordlist-
महाकाल (पुं), किम्पाक (पुं), मन्दार (पुं), पारिभद्र (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
किम्पाक
किम्पाक, महाकाल
किम्पाकः स्यान्महाकाल ओष्ठी विम्बी च तुण्डिका ॥ २०३ ॥
verse 2.1.1.203
page 0025
Mahabharata
English
Mahākāla^1, name of a form of Śiva. § 358 (Tīrthayātrāp.): III, 82, 4090 (name of a tīrtha? or of the god worshipped there (in Ujjayinī?)).--§ 696b (Dakshaprokta-Śivasahasranāmastotra): XII, 285, 10392 (Śiva's 1000 names^1).
Mahākāla^2, followers of Śiva. § 91 (Aṃśāvat.): I, 65, 2529 (= Bāṇa
Rudrasyānucaraḥ).--§ 269 (Vaiśravaṇasabhāv.): II, 10, 414 (in the palace of Kubera).
पुराणम्
English
महाकाल १ / MAHĀKĀLA I. A śiva pārṣada. mahābhārata, Sabhā Parva, Chapter 10, Verse 34 mentions that śiva Pārṣadas known as Mahākālas flourished in the assembly of kubera.
महाकाल २ / MAHĀKĀLA II. A sacred place situated in the Śiprā river valley in Ujjain. The śivaliṅga installed in this place is called “Mahākāla.” mahābhārata, Vana Parva, Chapter 82, Verse 49 says that those who take a bath in the koṭitīrtha at this place, get the same effect as that of an aśvamedha yāga.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
महाकालः,
पुं,
 (महांश्चासौ कालश्चेति ।) विष्णु-स्वरूपाखण्डदण्डायमानसमयः । यथा । कालोघटवान् महाकालत्वात् । इति सिद्धान्त-लक्षणम् ॥
महादेवः । (तन्निरुक्तिर्यथा महा-निर्व्वाणतन्त्रे । ४ । ३१ ।“कलनात् सर्व्वभूतानां महाकालः प्रकीर्त्तितः ।महाकालस्य कलनात् त्वमाद्या कालिकापरा ॥
”)प्रमथगणविशेषः । इति मेदिनी । ले, १५९ ॥
(उज्जयिनीस्थशिवलिङ्गविशेषः । यथा, कथा-सरित्सागरे । ११ । ३१ -- ३२ ।“अस्तीहोज्जयिनी नाम नगरी भूषणं भुवः ।हसन्तीव मुधाधौतैः प्रासादैरमरावतीम् ॥
यस्यां वसति विश्वेशो महाकालवपुः स्वयम् ।शिथिलीकृतकैलासनिवासव्यसनो हरः ॥
”तीर्थविशेषः । यथा, महाभारते । ३ । ८२ । ४७ ।“महाकालं ततो गच्छेत् नियतो नियताशनः ।कोटितीर्थमुपस्पृश्य हयमेधफलं लभेत् ॥
”)लताविशेषः । माकाल इति भाषा ॥
तत्-पर्य्यायः । उरुकालः २ किम्पाकः ३ काक-मर्द्दकः ४ । इति रत्नमाला ॥
काकमर्द्दः ५देवदालिका ६ दाला ७ दालिका ८ जलङ्गः ९घोषकाकृतिः १० । इति राजनिर्घण्टः ॥
(यथा, “अन्तर्मलिनदेहेन बहिराह्लादकारिणा ।महाकालफलेनेव कः खलेन न वञ्चितः ॥
”इत्युद्भटः ॥
)शिवपुत्त्रविशेषः । तस्य जन्मवृत्तान्तं यथा, --श्रीदेवा ऊचुः ।“एष वैश्वानरः श्रीमान् भूरितेजोमयो बली ।महामैथुनबीजन्तु त्वत्तेजः संग्रहीष्यति ॥
इत्युक्त्वा त्रिदशाः सर्व्वे वीतिहोत्रं पुरःस्थितम् ।तस्मै निदेशयामासुः सम्भवे सर्व्वहेतवे ॥
ततः षडङ्गं स्वं रेतो वादिते दहनानने ।उत्ससर्ज्ज महाबाहुर्महामैथुनकारणम् ॥
अग्नावुत्सृज्यमानस्य तेजसः शशभृद्भृतः ।अणुद्वयमतिस्वल्पं गिरिप्रस्थे पपात ह ॥
तयोः कारणयोः सद्यः संभूतौ शङ्करात्मजौ ।एको भृङ्गसमः कृष्णो भिन्नाञ्जननिभोऽपरः ॥
भृङ्गी तस्य तदा ब्रह्मा नाम भृङ्गीति चाकरोत् ।महाकृष्णैकरूपस्य महाकालेति लोकभृत् ॥
ततस्तौ पालयामास शङ्करः प्रमथोत्करैः ।अपर्णया चापि तथा क्रमात्तावभिवर्द्धितौ ॥
प्रवृद्धौ तौ महात्मानौ हरोमाप्रतिपालितौ ।क्रमाद्गणेशौ कृत्वा तौ हरो द्वारि न्ययो-जयत् ॥
”इति कालिकापुराणे ४५ अध्यायः ॥
तस्य वानरमुखकारणं जन्मान्तरञ्च यथा, --“अथैकदोमया सार्द्धं निगूढे रतिमन्दिरे ।नर्म्माकरोन्महादेवो मोदयुक्तो रतिप्रियः ॥
यदा सा नर्म्मणे याता गौरी स्मरहरान्तिकम् ।तदा भृङ्गिमहाकालौ द्वास्थौ द्वारि प्रतिष्ठितौ ॥
नर्म्मावसाने सा देवी मुक्तधम्मिल्लबन्धना ।ग्रन्थिहीनगलद्गात्रा वस्त्रमालम्ब्य पाणिना ॥
व्यस्तहारा गन्धपुष्पैराकुलैर्नातिशोभना ।विलुप्तकुङ्कुमा दष्टदशनच्छदविभ्रमा ॥
निःसृता रतिसङ्केतशालाया जलजानना ।ईशदाघूर्णनयना निचिता स्वेदबिन्दुभिः ॥
तां निःसरन्तीं सहसा तथाभूतामनिन्दिताम् ।अयोग्यां वीक्षितुं चान्यैर्वृषध्वजमृते प्रियम् ॥
ददृशतुर्महात्मानौ नातिहृष्टात्ममानसौ ।भृङ्गी चापि महाकालः प्राप्तकालश्च कोपतः ॥
दृष्ट्वा तौ मातरं दीनौ तदा भूतावधोमुखौ ।चिन्ताञ्चाजग्मतुस्तीव्रां निशश्वसतुरुत्तमम् ॥
तौ पश्यन्तां तदा देवी ददर्श हिमवत्सुता ।चुकोप च तदापर्णा वाक्यञ्चैतदुवाच ह ॥
एवंभूतान्तु मां कस्मादसम्बद्धामपश्यताम् ।भवन्तौ तनयौ शुद्धौ ह्रीमर्य्यादाविवर्ज्जितौ ॥
तस्मादिमाममर्य्यादां भवन्तौ निरपत्रपौ ।अकुर्व्वातां ततो भूयाद्भवतोर्जन्म मानुषे ॥
मानुषीं योनिमासाद्य मातुरीक्षणदोषतः ।भविष्यतो भवन्तौ तु शाखामृगमुखौ भुवि ॥
इति तावुमया शप्तौ हरपुत्त्रौ महामती ॥
”“अथोमया समं देवो वियता चन्द्रशेखरः ।आजगाम तदा गच्छन् प्रासादं प्रति तं नृप ! ॥
ददृशेऽथ चरन्तीं तामुमायाः सदृशीं गुणैः ।सर्व्वलक्षणसम्पूर्णां माधवस्येव माधवीम् ॥
तां दृष्ट्वा न्यगदद्देवीं गौरीं वृषभकेतनः ।स्मितप्रसन्नवदनः प्रहसन्निव भाविनीम् ॥
ईश्वर उवाच ।इयं ते मानुषी मूर्त्तिः प्रिये तारावतीति या ।भृङ्गीमहाकालयोस्ते जन्मने विहिता स्वयम् ॥
त्वत्तो ह्यनन्यकान्तोऽहं नान्यां गन्तुमिहोत्सहे ।त्वमिदानीं स्वयं चास्यां मूर्त्त्यां प्रविशभाविनि ! ॥
तत उत्पादयिष्यामि महाकालञ्च भृङ्गिणम् ॥
श्रीदेव्युवाच ।ममैव मानुषी मूर्त्तिरियं वृषभकेतन ! ।विशामि तेऽत्र वचनादुत्पादय सुतद्वयम् ॥
प्रविवेश ततो देवी स्वयं तारावतीतनौ ।महादेवोऽपि तस्यान्तु कामार्थं समुपस्थितः ॥
ततः सापर्णयाविष्टा देवी तारावती सती ।कामयानं महादेवं स्वयमेवाभजन्मुदा ॥
तस्मिन् कालेऽभवद्गर्भः कापाली चास्थिमाल्य-धृक् ।कामावसाने तस्यान्तु सद्यो जातं सुतद्वयम् ।अभवन्नृपशार्दूल ! तथा शाखामृगाननम् ॥
”इति कालिकापुराणे ४६ -- ४९ अध्यायाः ॥
बाणासुरस्य महाकालत्वं यथा, --ऋषय ऊचुः ।“कथितो भवता सर्गः संशया अपि शातिताः ।त्वत्प्रसादान्महाभाग ! कृतकृत्या वयं गुरो ! ॥
भूयश्च श्रोतुमिच्छामो वयमेतद्द्विजोत्तम ! ।कोऽन्यो भृङ्गी महाकालो जातौ वेतालभेरवौ ॥
वेतालञ्च महाकालं भैरवं भृङ्गिणं तथा ।शृण मे द्विजशार्दूल ! कथमेषां चतुष्टयम् ॥
मार्कण्डेय उवाच ।भुवं गते महाकाले मानुयस्थे च भृङ्गिणि ।वेतालभैरवाख्ये च तथाभूते द्विजोत्तमाः ॥
वरलब्धे च वेताले भैरवे तेन संगते ।अन्धकं तपसा युक्तं भृङ्गिणञ्चाकरोद्धरः ॥
अन्धकस्तु हरं पूर्व्वं विरुध्यापदमागतः ।पश्चाद्धरं समाराध्य पुत्त्रोऽभूत्तस्य सोऽसुरः ॥
भृङ्गिस्नेहाद्भृङ्गिणं तं सं ज्ञया चाकरोद्धरः ।स्नेहेन तु महाकालं बाणं वलिसुतं हरः ॥
विष्णुना च्छिन्नबाहुं तं महाकालमथाकरोत् ।एवं मुनिवरास्तेषां संजातञ्च चतुष्टयम् ॥
वेतालो भैरवो भृङ्गी महाकालेत्यनुक्रमात् ॥
”इति कालिकापुराणे ८५ अध्यायः ॥
* ॥
तस्य ध्यानादि यथा, --“महाकालं यजेद्देव्या दक्षिणे धूम्रवर्णकम् ।बिभ्रतं दण्डखट्टाङ्गौ दंष्ट्राभीममुखं शिशुम् ॥
व्याघ्रचर्म्मावृतकटिं तुन्दिलं रक्तवाससम् ।त्रिनेत्रमूर्द्ध्वकेशञ्च मुण्डमालाविभूषितम् ॥
जटाभारलसच्चन्द्रखण्डमुग्रं ज्वलन्निभम् ॥
तथा च कुमारीकल्पे ।देव्यास्तु दक्षिणे भागे महाकालं प्रपूजयेत् ।हुं क्ष्रौं यां रां लां वां क्रों महाकालभैरवसर्व्वविघ्नान्नाशय नाशय ह्रीं श्रीं फट् स्वाहा ।इत्यनेन पाद्यादिभिराराध्य त्रिस्तर्पयित्वा मूलेनदेवीं पञ्चोपचारैः पूजयेत् । तथा च काली-तन्त्रे ।महाकालं यजेद्यत्नात् पश्चाद्देवीं प्रपूजयेत् ।कालीकल्पे ।कवचं क्ष्रौं समुद्धृत्य यां रां लां वाञ्च क्रोन्ततः ।महाकालभैरवेति सर्व्वविघ्नान्नाशयेति च ॥
नाशयेति पुनः प्रोच्य मायां लक्ष्मीं समुद्धरेत् ।फट् स्वाहया समायुक्तो मन्त्रः सर्व्वार्थसाधकः ॥
”इति तन्त्रसारः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
महाकाल
पु०
 कर्म० । १ अनवच्छिन्ने काले, २ शिवे च“महाकालेन च समम्” कालिकाध्यानम् । (माकाल)३ लताभेदे रत्नमा० । ४ भैरवभेदे च “महाकालं यजेद्देव्यादक्षिणे धूम्रवर्णकम्” इति कालीतन्त्रम् ।
Capeller
German
महाकाल
m.
 eine Form Śiva's
f.
 ई eine
Form der Durgā.