| YouTube Channel

महत् (mahat)

 
शब्दसागरः
English
महत्
mfn.
 (-हान्-हती-हत्)
1. Great, large, bulky.
2. Much, many.
3.
Best, excellent, illustrious.
4. Loud.
5. Far advanced.
6. Long.
7.
Intense.
8. Important.
9. Eminent, high.
10. Dense, thick.
11.
Numerous.
n.
 (-त्)
1. Kingdom, dominion.
2. The intellectual
principle, the second principle in creation.
3. Sacred knowledge.
4. Infinity, greatness. Adv. Much, very, exceeding.
f.
 (-ती) The
Vinā or lute of NĀRADA, containing seven or one hundred
strings.
2. The egg-plant, (Solanum melongena.)
m.
 (-हान्)
1. The
second of the twenty five principles of creation according to
Sānkhya philosophy.
2. A camel.
3. An epithet of Rudra.
E.
 मह् to
worship, अति Unādi
aff.
 In composition महा is generally substi-
tuted, आ being inserted in place of the final.
Capeller Eng
English
मह॑न्त् (महा॑न्त्,
f.
 महती॑
°— mostly महा
q.v.
 )
great (in all mgs,
i.e.
 ) big, large, tall
extensive, long, protracted,
far advanced
much, many, abundant, numerous
intensive, thick, dense
mighty, important, high, noble, distinguished, eminent. —
m.
 a great or
noble man, (±आत्मन्) the intellect
n.
 anything great or important
greatness, might.
Yates
English
महत् (हान्-हती-हत्)
a. Great, much
best.
f.
 Lute of
Nārada
egg-
plant.
n.
 Dominion
intellectual
principle.
adv. Very much.
Spoken Sanskrit
English
महत् - mahat -
adj.
 - large
महत् - mahat -
adj.
 - thick
महत् - mahat -
adj.
 - loud
महत् - mahat -
adj.
 - eminent
महत् - mahat -
adj.
 - advanced
महत् - mahat -
adj.
 - numerous
महत् - mahat -
adj.
 - violent
महत् - mahat -
adj.
 - considerable
महत् - mahat -
adj.
 - great [ eminent ]
महत् - mahat -
adj.
 - considerate
महत् - mahat -
adj.
 - extensive
महत् - mahat -
adj.
 - gross
महत् - mahat -
adj.
 - distinguished by
महत् - mahat -
adj.
 - ample
महत् - mahat -
adj.
 - great i.e. large
महत् - mahat -
adj.
 - important
महत् - mahat -
adj.
 - huge
महत् - mahat -
adj.
 - abounding on rich in
महत् - mahat -
adj.
 - long
महत् - mahat -
adj.
 - many
महत् - mahat -
adj.
 - gross
घन - ghana -
adj.
 - gross
असूक्ष्म - asUkSma -
adj.
 - gross
उद्धुर - uddhura -
adj.
 - gross
स्थूल - sthUla -
adj.
 - gross
स्त्यान - styAna -
adj.
 - gross
उदूढ - udUDha -
adj.
 - gross
स्थूलभाव - sthUlabhAva -
m.
 - grossness
अमूढ - amUDha -
n.
 - not gross
स्थौल्य - sthaulya -
n.
 - grossness
स्थूलत्व - sthUlatva -
n.
 - grossness
स्त्यान - styAna -
n.
 - grossness
सकल परिव्यय - sakala parivyaya -
m.
 - gross cost
स्थूल - sthUla -
n.
 - gross body
अध्यधिक्षेप - adhyadhikSepa -
m.
 - gross abuse
स्थूलमान - sthUlamAna -
m.
 - gross measure
महाभूत - mahAbhUta -
n.
 - gross element
महातमस् - mahAtamas -
n.
 - gross darkness
घनाज्ञान - ghanAjJAna -
n.
 - gross ignorance
अस्थूल - asthUla -
adj.
 - not gross or bulky
अन्नमयकोश - annamayakoza -
m.
 - gross material body
महास्थूल - mahAsthUla -
adj.
 - very coarse or gross
स्थूलसूक्ष्मशरीर - sthUlasUkSmazarIra -
n.
 - gross and subtle body
स्थूलभूत - sthUlabhUta -
n.
 - five grosser elements
स्थूलप्रपञ्च - sthUlaprapaJca -
m.
 - gross or material world
महान्धकार - mahAndhakAra -
m.
 - gross spiritual darkness
स्थूलविषय - sthUlaviSaya -
m.
 - gross or material object
स्थूलसूक्ष्मप्रपञ्च - sthUlasUkSmaprapaJca -
m.
 - gross and the subtle world
औदारिक - audArika -
m.
 - gross body which invests the soul
स्थूलमय - sthUlamaya -
adj.
 - consisting of the grosser elements
कला - kalA -
f.
 - elements of the gross or material world
अपञ्चीकृत - apaJcIkRta -
n.
 - not compounded of the five gross elements
स्थूलफल - sthUlaphala -
n.
 - gross result of a calculation or measurement
अभौतिक - abhautika -
adj.
 - not relating to or produced by the gross elements
अधिभूत - adhibhUta -
n.
 - spiritual or fine substratum of material or gross objects
सूक्ष्मशरीर - sUkSmazarIra -
n.
 - six subtle principles from which the grosser elements are evolved
स्थूलशरीर - sthUlazarIra -
n.
 - gross or material and perishable body with which a soul clad in its subtle body is invested
आलम्बन - Alambana -
n.
 - mental exercise practised by the yogin in endeavouring to realize the gross form of the Eternal
विश्व - vizva -
m.
 - intellectual faculty or the faculty which perceives individuality or the individual underlying the gross body
Wilson
English
महत्
mfn.
 (-हान्-हती-हत्)
1 Great, large, bulky.
2 Much, many.
3 Best, excellent, illustrious.
n.
 (-त्)
1 Kingdom, dominion.
2 The intellectual principle, the second principle in creation. adv. Much,
very, exceeding.
f.
 (-ती)
1 The Vīṇā or lute of NĀRADA, containing seven or one hundred strings.
2 The egg-plant, (Solanum melongena.)
E.
 मह to worship, अति Uṇādi
aff.
 In composition, महा is
generally substituted, आ being inserted in place of the final.
Apte
English
महत् [mahat],
a.
 [मह्-अति] (compar. महीयस्
superl. महिष्ठ
nom. महान्, महान्तौ, महान्तः
acc.
pl.
 महतः)
Great, big, large, huge, vast
महान् सिंहः, व्याघ्रः
&c.
Ample, copious, abundant, many, numerous
महाजनः, महान् द्रव्यराशिः.
Long, extended, extensive
महान्तौ बाहू यस्य स महाबाहुः
so महती कथा, महानध्वा.
Strong, powerful, mighty
as महान् वीरः.
Violent, intense, excessive
महती शिरोवेदना, महती पिपासा.
Gross, thick, dense
महानन्धकारः.
Important, weighty, momentous
महत्कार्यमुपस्थितम्, महती वार्ता.
High, loft y, eminent, distinguished, noble
महत्कुलम्, महाञ् जनः.
Loud
महान् घोषः-ध्वनिः.
Early or late
महति प्रत्यूषे 'early in the morning'
महत्यपराह्णे 'late in the afternoon'.
High
महार्घ्र.
m.
A camel.
An epithet of Śiva.
(In Sāṅ.
phil.
 ) The great principle, the intellect (distinguished from मनस्), the second of the twenty-five elements or tattvas recognized by the Sāṅkhyas
Ms.*
 1.15
12.14
महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त Sāṅ.
K.*
 3, 8, 22
&c.
The superior of a monastery.n.
Greatness, infiniteness, numerousness.
Kingdom, dominion
'महद्राज्यविशालयोः' Viśva
इन्द्रियाणि महत्प्रेप्सुः
Mb.
 * 5.129.26.
Sacred knoweldge.
The Supreme Being (परमात्मा)
बुद्धेः परतरं ज्ञानं ज्ञानात् परतरं महत्
Mb.
 * 12.24.1.
ind.
 Greatly, excessively, very much, exceedingly
त्रैलोक्योद्वेगदं महत्
Rām.*
 6.111.48. (Note: महत् as the first member of a Tatpuruṣa compound and a few other cases, remains unchanged, while in Karmadhāraya and Bahuvrīhi
comp.
 it is changed to महा q. v. )
Comp.
 -आयुधम् a great weapon
नाना- विधमहदायुधनैपुण्य ......
Dk.*
 1.1. -आवासः a spacious or large building. -आशा a high hope
महदाशापूर्णमानसः
Dk.*
 1.3. -आश्चर्य
a.
 very wonderful. -आश्रयः dependence on or seeking protection with the great. -उन्मदः a kind of fish
L.
 D. B. -औषधिः
f.
 a herb of wonderful power. On the Himālaya there are trees of the Devadāru family which have got resinous stems. These stems burn like oil-lamps. These sticks of pinewood, therefore, are the natural lamps of the Himālaya.
cf.
 सरलासक्तमातङ्गग्रैवेयस्फुरितत्विषः । आसन्नोषधयो नेतुर्नक्तमस्नेहदीपिकाः ॥
R.*
 4.75
ज्वलितमहौषधिदीपिकासनाथाम्
R.*
 9.7. -कथ
a.
 talked of or mentioned by the great, in great men's mouths. -कार्तिकी full moon of Kārtika combined with the asterism Rohiṇī
L.
 D. B. -कुलम् a noble family.-कूपः a deep well. -क्षेत्र
a.
 occupying a wide territory. -गदः fever.
जवः Bos gavaeus.
a kind of antelope
L.
 D. B. -ज्यैष्ठी
f.
 full-moon of ज्येष्ठ under certain combinations. -गुण
a.
 having the qualities of the great. -तत्त्वम् the second of the 25 principles of the Sāṅkhyas. -दोष
a.
 highly criminal
महादोषमबुद्ध- बोधनम् Kau.
A.
 1.17.
द्वन्द्वः loud uproar.
martial band of music
L.
 D. B. -फलः the Bilva tree
L.
 D. B. -बिलम् the atmosphere. -भद्रा the river Gaṅgā
L.
 D. B. -भीष्मः
N.
 of Śantanu
L.
 D. B. -मण्डूकः a kind of yellow frog
L.
 D. B. -व्यतिक्रमः a great transgression. -सिंहः the lion of Durgā
L.
 D. B.-सिद्धिनिलयः a mosque (the word is used by परमानन्द in Śivabhārata 18.52). -सेवा service of the great.-स्थानम् a high place, loft y station.
Apte 1890
English
महत् a. [मह्-अति] (compar. महीयस्
superl. महिष्ठ
nom. महान्, महांतौ, महांतः
acc. pl. महतः) 1 Great, big, large, huge, vast
महान् सिंहः, व्याघ्रः &c.
2 Ample, copious, abundant, many, numerous
महाजनः, महान् द्रव्यराशिः.
3 Long, extended, extensive
महांतौ बाहू यस्य स महाबाहुः
so महती कथा, महानध्वा.
4 Strong, powerful, mighty
as महान् वीरः.
5 Violent, intense, excessive
महती शिरोवेदना, महती पिपासा.
6 Gross, thick, dense
महानंधकारः.
7 Important, weighty, momentous
महत्कार्यमुपस्थितं, महती वार्ता.
8 High, lofty, eminent, distinguished, noble
महत्कुलं, महाञ्जनः.
9 Loud
महान् घोषः
ध्वनिः.
10 Early or late
महति प्रत्यूषे ‘early in the morning’
महत्यपराह्णे ‘late in the afternoon.’
11 High
महार्घ.
m. 1 A camel.
2 An epithet of Śiva.
3 (In Sān. phil.) The great principle, the intellect (distinguished from मनस्), the second of the twenty-five elements or tattvas. recognized by the Sāṃkhyas
Ms. 12. 14
Sāṅ. K. 3, 8, 22 &c.
4 The superior of a monastery.
n. 1 Greatness, infiniteness, numerousness.
2 Kingdom, dominion.
3 Sacred knowledge.
ind. Greatly, excessively, very much, exceedingly. (Note. महत् as the first member of a Tatpuruṣa compound and a few other cases, remains unchanged, while in Karmadhāraya and Bahuvrīhi comp. it is changed to महा q. v.).
Comp.
आवासः a spacious or large building.
आशा a high hope.
आश्चर्य a. very wonderful.
आश्रयः dependence on or seeking protection with the great.
कथ a. talked of or mentioned by the great, in great men's mouths.
क्षेत्र a. occupying a wide territory.
गुण a. having the qualities of the great.
तत्त्वं the second of the 25 principles of the Sāṃkhyas.
बिलं the atmosphere.
सेवा service of the great.
स्थानं a high place, lofty station.
Monier Williams Cologne
English
मह॑त् a
mfn.
 (orig.
pr.
p.
 of √ 1. मह्
strong form, महान्त्
f.
 महती॑
in
ep.
 often महत् for महान्तम्
ibc. mostly महा, q.v.) great (in space, time, quantity or degree) i.e. large, big, huge, ample, extensive, long, abundant, numerous, considerable, important, high, eminent,
RV.
&c.
&c.
 (also
ind.
 in महद्-√ भू, to become great or full [said of the moon]
Śiś.
 )
abounding on rich in (instr.),
ChUp.
(ifc. ) distinguished by,
Śak.
early (morning), ib.
advanced (afternoon),
MBh.
violent (pain or emotion), ib.
thick (as darkness), gross, ib.
loud (as noise),
Lāṭy.
many (people, with जन sg.),
MBh.
 (with उक्थ
n.
 a partic. Uktha of 720 verses
with औक्थ्य
n.
N.
 of a Sāman,
MBh.
महान्ति भूतानि, the gross elements,
Mn.
MBh.
cf.
 महाभूत)
मह॑त्
m.
 a great or noble man (opp. to नीच, अल्प or दीन),
Kāv.
Kām.
Pañcat.
the leader of a sect or superior of a monastery,
RTL.
 87
n.
 1
a camel,
L.
N.
 of Rudra or of a partic. R°,
BhP.
of a Dānava,
Hariv.
(scil. गण), a partic. class of deceased progenitors,
MārkP.
of two princes,
VP.
मह॑त्
m.
 (rarely
n.
scil.
 तत्त्व), ‘the great principle’,
N.
 of Buddhi, ‘Intellect’, or the intellectual principle (according to the Sāṃkhya philosophy the second of the 23 principles produced from Prakṛti and so called as the great source of Ahaṃkāra, ‘self-consciousness’, and Manas, ‘the mind’
cf.
IW.
 83, 91
&c.
 ),
MaitrUp.
Mn.
Sāṃkhyak.
MBh.
&c.
मह॑त्
n.
 anything great or important,
ChUp.
greatness, power, might,
ŚBr.
ĀśvGṛ.
dominion,
L.
a great thing, important matter, the greater part,
ĀśvGṛ.
advanced state or time (महति॑ रात्रियै or रात्र्यै, in the middle of the night,
TS.
Br.
 )
sacred knowledge,
MBh.
मह॑त् b, मह॑न्
&c.
 See
p.
 794, cols. 2, 3.
Monier Williams 1872
English
महत्, आन्, अती, अत् (originally pres. part. of rt. 1.
मह्, but making in nom. sing. du. pl. महान्, म-
हान्तौ, महान्तस्, acc. sing. du. pl. महान्तम्,
महान्तौ, महतस्, inst. महता, &c., see Gram.
142
in Ved. the acc. sing. महाम् occurs, see
महा
in ep. the crude or neut. form महत् is
sometimes used for the correct form महान्तम्
at
the beginning of Karma-dhāraya and Bahu-vrīhi com-
pounds महा, q. v., is generally substituted for म-
हत्, but in Tat-puruṣas and a few exceptional cases
महत् is retained), great, mighty, strong, big, large,
huge, full-grown, ample, extensive, long, (महान्
अध्वा, a long road
महद् आयुस्, long life
म-
हती कथा, a long story)
far advanced, late, (म-
हत्य् अपराह्णे, late in the afternoon)
numerous,
abundant, much, many, (जनस्य महतो मध्ये,
in the presence of many people)
abounding in
(sometimes with inst. c.)
rich in
high (in price)
gross, thick, dense, (भूतानि महान्ति, the gross
elements
महत् तमस्, thick darkness)
loud,
(महान् घोषः, a loud noise)
important, signifi-
cant, (महती वार्ता, important news
महत् कार्-
यम्, an important affair)
high, lofty, eminent,
noble, (महत् स्थानम्, a lofty position
महत्
कुलम्, a distinguished family)
excellent, distin-
guished
(आन्), m. (in the Sāṅkhya phil.) ‘the great
principle, ’ the intellect (= बुद्धि, i. e. the second
of the twenty-five Tattvas produced from Pradhāna
or Mūla-prakṛti and itself producing the third prin-
ciple or Ahaṅkāra, being thus both a Vikṛti and a
Prakṛti
बुद्धि, intellect, is called महत् to dis-
tinguish it from the Tattva मनस्, mind, with
which and with Ahaṅkāra it is connected and to
both of which it is superior)
the superior of a
monastery
a camel
epithet of Rudra or of a
Rudra
(scil. गण), epithet of a class of Manes
N. of a Dānava
N. of a king
(अती), f. the egg-
plant (= बृहती)
the seven-stringed or (according
to some) hundred-stringed Vīṇā or lute of Nārada
(अत्), n. greatness, power, dominion
infinity
the
greater part, (महति रात्र्याः, Ved. when the
greater part of the night is past)
(scil. तत्त्व),
the great intellectual principle or intellect (the second
Tattva of the Sāṅkhya phil. described above)
sacred
knowledge
(अत्), ind. greatly, exceedingly, much,
very
[cf. Gr. μέγ-α-ς, μείζων, μέγ-ιστο-ς,
μεγα-λύν-ω, μέγ-εθ-ος, μάλα, μᾶλλον, μῆκος, μακρός,
μάκαρες: Lat. mag-nu-s, major, maximu-s, ma-
gis, magis-ter, magistra-tus: Goth. mik-il-s,
‘great
’ mikil-jan = μεγαλύνειν
mais, ‘greater
’
maist, ‘greatest:’ Old Germ. mihhil, mêr.]
—म-
ह-ऋषि, इस्, m., Ved. = महर्षि
see Gram.
38. ह्.
—महच्-छब्द, अस्, m. (for महत् +
शब्द), the word महत्
[cf. महा-शब्द।]
—महत्-कथ, अस्, आ, अम्, being the talk of the
great, mentioned by the great, living in great men's
mouths.
—महत्-काण्ड, अस्, अम्, m. n., N. of a sec-
tion of the Atharva-veda Saṃhitā.
—महत्-क्षेत्र,
अस्, आ, अम्, occupying a wide district or territory.
—म-
हत्-तत्त्व, अम्, n. the Mahat or great principle, i. e.
Intellect, (see above under महत्।)
—महत्-तम,
अस्, आ, अम्, greatest, mightiest, most powerful
ex-
ceedingly great or mighty or powerful.
—महत्-
तर, अस्, आ, अम्, greater, mightier, stronger
exceed-
ingly great or mighty or strong
(अस्), m. the oldest,
most respectable, principal
the head or oldest man
of the village (= ग्राम-कूट, दलाढक)
a man
of the fourth or servile caste, a Śūdra (?)
a courtier,
chamberlain
N. of a son of Kaśyapa (or of Kāś-
yapa)
(ई), f. a particular form of the Buddhist
goddess Tārā.
—महत्तरक, अस्, m. a courtier,
chamberlain.
—महत्-ता, f. or महत्-त्व, अम्, n.
greatness, magnitude, majesty, mightiness, largeness,
amplitude, great extent, intensity, violence, height,
high position, elevated station, high consideration or
estimation, importance.
—महत्त्व-रहित, अस्, आ,
अम्, deprived of majesty or greatness.
—महत्-सेन,
अस्, m., N. of a prince.
—महत्-सेवा, f. service of
the great, homage (rendered) to great men.
—म-
हत्-स्थान, अम्, n. a high place, lofty position
(also
read महा-स्थान।)
—महद्-आवास, अस्, m. a
great or roomy dwelling.
—महद्-आशा, f. great
expectation, high hope.
—महद्-आश्चर्यम्, ind.
very surprising.
—महद्-आश्रय, अस्, आ, अम्, de-
pendent upon or attached to the great
(अस्), m. the
protection of the great, having recourse to the great,
taking refuge with great people.
—महद्-गुण,
अस्, आ, अम्, possessing the virtues of the great.
—म-
हद्गुण-त्व, अम्, n. the possession of the virtues
of the great.
—महद्-बिल or महद्-विल, अम्,
n. the atmosphere, ether, (the more correct form is
महा-बिल, q. v.)
—महद्-भय, अम्, n. a great
danger or emergency
fear of great people.
—म-
हद्-भू, cl. 1. P. -भवति, &c., to be great or
full.
—महद्-भूत, अस्, आ, अम्, one who has be-
come great.
—महद्-वत्, आन्, अती, अत्, Ved. con-
nected with the word महत्.
—महद्-वारुणी, f.
a species of plant (= महेन्द्र-वारुणी).
—महद्-
व्यतिक्रम, अस्, m. a great transgression.
महत् महत्। See p. 753, col. 2.
Macdonell
English
महत् mah-át,
a.
 [old pr. pt. of √ mah: 🞄strong base mahānt
°— almost invariably 🞄mahā, q. v.
in E. ac.
n.
 sg. is sts. used for 🞄ac.
m.
 ] great
〈1.〉 in space: large, big, huge, 🞄extensive
high (tree)
deep
long (distance)
🞄full-grown
gross (element)
〈2.〉 of time: long
🞄advanced (time of day)
〈3.〉 of quantify: 🞄abundant, ample, copious, numerous
〈4.〉 of 🞄degree: considerable, important, momentous
🞄high (price)
valuable (fee)
intense (emotion), 🞄[Page220-3] 🞄violent (pain)
thick (darkness)
loud 🞄(sound)
〈5.〉 of rank
high, lofty, eminent, 🞄powerful, distinguished, noble
w. jana,
m.
 🞄multitude of people
w. ātman,
m.
 the great 🞄soul = intellect
m.
 great, eminent, or noble 🞄man
m.
 (sc. ātman),
n.
 (rare, sc. tattva), intellect
🞄n. great thing
important matter
🞄greatness, power
greater part
also ad. in 🞄mahad-bhū, become full (moon).
Benfey
English
महन्त् महन्त् (properly ptcple.
pres. of मह्)
the bases of all cases,
except the sing. voc. msc., are महान्त्
and महत्
ved. महाम् instead of म-
हान्तम्, Chr. 297, 14 = Rigv. i. 112, 14.
I.
adj.
1. Great, large, Vikr. 11, 18.
2. Pre-eminent, Hit. pr. d. 28, M.M.
3. Much, many.
4. Excellent, Nal. 2,
25.
II. adv. हत्, Exceedingly, much,
Utt. Rāmac. 42, 2.
III.
m.
 The intel-
lectual principle, Sāṅkhyak. 3, 22
Man.
12, 14.
IV.
n.
1. Greatness, infinity,
Bhāṣāp. 25.
2. Kingdom.
V.
f.
 अती,
The lute of Nārada.
--
Comp.
वि-,
adj.
exceedingly tall, Indr. 1, 33.
सु-,
adj.
1. very great, Chr. 12, 26
very tall,
Rām. 3, 55, 1. 2. very important, Nal.
8, 2. 3. abundant. -- Cf. μέγας, μεγάλου,
etc., μείζων, μέγεθος, μεγαίρω, μάλα, μᾶλλον, μῆκος, μακρός, μάκαρες
Lat.
magis, major, majus, maximus, magister,
Majus
Goth. mikils
A.S. meagol,
micel, micyl, etc.
comparat. Goth.
mais
A.S. ma, mae
superl. Goth.
maist
A.S. maest, maegeste.
Hindi
Hindi
महान व्यक्ति
Apte Hindi
Hindi
महत्
वि* - मह् + अति
"बड़ा, वृहद्, विस्तृत, विशाल, विस्तीर्ण"
महत्
वि* - -
"पुष्कल, यथेष्ट, विपुल, बहुत से, असंख्य"
महत्
वि* - -
"लम्बा, विस्तारित, व्यापक"
महत्
वि* - -
"हृष्टपुष्ट, बलवान्, ताकतवर जैसे महान् वीरः"
महत्
वि* - -
"प्रचंड, गहन, अत्यधिक"
महत्
वि* - -
"स्थूल, निबिड, सघन"
महत्
वि* - -
"महत्वपूर्ण, गुरुतर, भारी"
महत्
वि* - -
"ऊँचा, उन्नत, प्रमुख, पूज्य, उदात्त "
महत्
वि* -
उत्ताल
महत्
वि* - -
सवेरे या देर से
महत्
वि* - -
ऊँचा
महत्
पुं*
 - -
ऊंट
महत्
पुं*
 - -
शिव का विशेषण
महत्
पुं*
 - -
"(सांख्य में) महत्तत्त्व, बुद्धि तत्त्व (मन से भिन्न) सांख्य* द्वारा माने गये पच्चीस तत्त्वों में से दूसरा"
महत्
नपुं*
 - -
"बड़प्पन, अनन्तता, असंख्यता"
महत्
नपुं*
 - -
"राज्य, उपनिवेश"
महत्
नपुं*
 - -
पवित्रज्ञान
महत्
अव्य* - -
"बहुत अधिक, अत्यधिक, बहुत ज्यादा, अत्यन्त "
महत्
वि* - मह्+अति
"बड़ा, विशाल, विस्तृत"
महत्
वि* - मह्+अति
"पुष्कल, असंख्य"
महत्
वि* - मह्+अति
"दीर्घ, विस्तृत"
महत्
वि* - मह्+अति
"प्रबल, बलशाली"
महत्
वि* - मह्+अति
"महत्वपूर्ण, आवश्यक"
महत्
वि* - मह्+अति
"ऊँचा, प्रमुख, पूज्य"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
महत्
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದರ್ಶನಕಾರರು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದ ತತ್ತ್ವಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ
प्रयोगाः - > "अन्या तु प्रकृतेर्विभज्य पुरुषस्योदाहरन्ती भिदां तत्त्वानां गणनापरा महदहङ्कारादिसर्गक्रमैः"
उल्लेखाः - > प्रबोध० ६-२१
महत्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಾಜ್ಯ /ಆಧಿಪತ್ಯ
विस्तारः - > "महद्राज्यविशालयोः" - वैज०
महत्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬ್ರಹ್ಮ
प्रयोगाः - > "श्रुतेन श्रोत्रियो भवति तपसा विन्दते महत्"
उल्लेखाः - > भा० वन० ३१४-५०
विस्तारः - > महत् ಶಬ್ದದ ಪುಂಲಿಂಗ ರೂಪ - महान्, महान्तौ, महान्तः । ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ ರೂಪ - महती, महत्यौ, महत्यः । ನಪುಂಸಕಲಿಂಗದ ರೂಪ - महत्, महती, महान्ति ।
महत्
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ದೊಡ್ಡದಾದ (ಆಕಾರದಲ್ಲಿ)
प्रयोगाः - > "महता मत्प्रयुक्तेन वज्रेण ज्वलितात्मना"
उल्लेखाः - > याद० १६-३३
महत्
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ದೊಡ್ಡದಾದ (ವಿಸ್ತಾರದಲ್ಲಿ)
प्रयोगाः - > "महतो दैत्यनगरात् निरगान्नरकासुरः"
उल्लेखाः - > याद० १६-७८
विस्तारः - > ಕರ್ಮಧಾರಯ ಮತ್ತು ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸಗಳಲ್ಲಿ महत् ಶಬ್ದಕ್ಕೆ आ ಕಾರವು ಅಂತಾದೇಶವಾಗಿ ಬರುವುದು. ಕರ್ಮಧಾರಯ - "महागजानां गुरुभिस्तु गर्जितैः" - माघ० २-१०४ ಬಹುವ್ರೀಹಿ - "महात्मानोऽनुगृह्णन्ति भजमानान् रिपूनपि" - माघ० २-१०४ "महानुभावा हि नितान्तमर्थिनः" - माघ० १-१७
महत्
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಅಧಿಕವಾದ /ಹೆಚ್ಚಾದ /ಹೇರಳವಾದ
प्रयोगाः - > १) "महतः कुकुरान्धकद्रुमानतिमात्रं दववद्दहन्नपि" २) "महताप्यर्थसारेण यो विश्वासिति शत्रुषु । भार्यासु च विरक्तासु तदन्तं तस्य जीवितम् ॥"
उल्लेखाः - > माघ० १६-७९, पञ्चतं० २-४८
महत्
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಉತ್ತಮವಾದ /ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ /ಉತ್ಕೃಷ್ಟವಾದ
प्रयोगाः - > "महते फलाय तदवेक्ष्य शिवं विकसन्निमित्तकुसुमं स पुरः"
उल्लेखाः - > किरा० ६-२८
महत्
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ /ಪ್ರಖ್ಯಾತನಾದ /ಕೀರ್ತಿಶಾಲಿಯಾದ
प्रयोगाः - > "सदनागतसूदनापवादो महतां सम्प्रति मा च भूदयं वः"
उल्लेखाः - > याद० १५-८१
महत्
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ದೊಡ್ಡವನಾದ /(ಗುಣದಲ್ಲಿ) ಹಿರಿಯನಾದ /ಸತ್ಪುರುಷನಾದ /ಶಾಸ್ತ್ರಪಾರಂಗತನಾದ
प्रयोगाः - > "तर्कोऽप्रतिष्ठः श्रुतयो विभिन्नाः नैको मुनिर्यस्य मतं प्रमाणम् । धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां महाजनो येन गतः स पन्थाः ॥"
उल्लेखाः - > भा० वन० ३१३-११७
महत्
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಮುಖ್ಯವಾದ /ಪ್ರಧಾನವಾದ
महत्
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಪೂಜ್ಯ /ಗೌರವಾರ್ಹ
प्रयोगाः - > १) "महतस्तरसा विलङ्घयन्निजदोषेण कुधीर्विनश्यति" २) "महती मेदिनी दीनं निजाङ्के पतितं सुखम्"
उल्लेखाः - > माघ० १६-३५, याद० १६-१०९
महत्
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಅಧಿಕವಾದ /ಸಹಿಸಲಶಕ್ಯವಾದ /ತಾಳಲಾಗದ
प्रयोगाः - > "महदपि परदुःखं शीतलं सम्यगायुः प्रणयमगणयित्वा यन्ममापद्गतस्य"
उल्लेखाः - > विक्र० ४-२७
महत्
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಉನ್ನತವಾದ /ಎತ್ತರವಾದ
प्रयोगाः - > "महान्तो मण्डलं चेरुर्मध्ये प्रतिबलं द्विपाः"
उल्लेखाः - > याद० २२-१०८
महत्
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಗಟ್ಟಿಯಾದ/ಎತ್ತರದ (ಧ್ವನಿ, ಶಬ್ದ)
प्रयोगाः - > "महास्वनः सैन्यविमर्दसम्भवः कर्णान्तकूलङ्कषतामुपेयिवान्"
उल्लेखाः - > कुमा० १४-३२
महत्
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಬಹುಮೂಲ್ಯದ /ಹೆಚ್ಚು ಬೆಲೆಬಾಳುವ
प्रयोगाः - > १) "महार्हशय्यापरिवर्तनच्युतैः स्वकेशपुष्पैरपि या स्म दूयते" २) "महतीमुपदां तेषां द्विपरत्नादिशालिनीम्"
उल्लेखाः - > कुमा० ५-१२, याद० २२-१८९
महत्
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಮಂದವಾದ /ದಟ್ಟವಾದ /ಸಾಂದ್ರವಾದ /ನಿಬಿಡವಾದ
महत्
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ದೀರ್ಘವಾದ /ಉದ್ದವಾದ
प्रयोगाः - > "निर्दन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात् प्रमुच्यते"
उल्लेखाः - > गीता० ५-३
महत्
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಬಲಿಷ್ಠ /ಹೆಚ್ಚು ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳವನು
प्रयोगाः - > "महद्भिः स्पर्धमानस्य विपदेव गरीयसी"
उल्लेखाः - > पञ्चतं० १-४०४
महत्
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಅಧಿಕವಾದ /ಅತಿಶಯವಾದ /ಹೆಚ್ಚಾದ
प्रयोगाः - > "महौजसो मानधना धनार्चिता धनुर्भृतः संयति लब्धकीर्तयः"
उल्लेखाः - > किरा० १-१९
महत्
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಹಿರಿಯನಾದ /(ಮಹಿಮೆಯಲ್ಲಿ) ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತಲೂ ದೊಡ್ಡವನಾದ
प्रयोगाः - > "न वर्त्म कस्मैचिदपि प्रदीयतामिति व्रतं मे विहितं महर्षिणा"
उल्लेखाः - > किरा० १४-१४
महत्
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಅಧಿಕವಾದ /ಹೆಚ್ಚಾದ (ಪರಿಮಾಣದಲ್ಲಿ)
प्रयोगाः - > "न महानपि भूतिमिच्छता फलसम्पत्प्रवणः परिक्षयः"
उल्लेखाः - > किरा० २-८
L R Vaidya
English
mahat {% (I) a. (f. ती
compar. महीयस्
super. महिष्ठ) (nom. महान्-हान्तौ-हान्तः
acc. pl. महतः) %} 1. Large, great, extensive, ample, huge, e.g. महान्
2. loud, e.g. महान् घोषः
3. late, far advanced, e.g. महत्यपराह्णे
4. long, e.g. महानध्वा, महती कथा
5. intense, excessive, e.g. महती तृषा
6. important, e.g. महान् कार्यभारः
7. eminent, high, e.g. महत्कुलम्
8. distinguished, e.g. महाञ् जनः
9. dense, thick, e.g. महत्तमः
10. numerous, abundant, e.g. महतो जनस्य मध्ये.
mahat {% (II) m. %} 1. The second of the twenty five principles of creation according to the Sānkhyas. See Sank.K.3
2. a camel
3. an epithet of Rudra.
mahat {% (III) n. %} 1. Kingdom, dominion
2. sacred knowledge
3. infinity, greatness.(महत् is used as an indeclinable in the sense of ‘much, exceedingly.’)
Bopp
Latin
महत् (r. मंह् vel मह् crescere s. अत्, in casibus fortibus,
vocativo excepto, आन्त् pro अन्त्, v. gr. 220.) mag-
nus, transl. gravis. N. 1. 3. 2. 24. 8. 2. (V. मंह्.)
Edgerton Buddhist Hybrid
English
mahat, nt. of Skt. mahant (possibly adv.), great (greatly?)
used in Epic Skt. (BR s.v.) instead of (acc.) masc., allegedly m.c.
so possibly (but not m.c.
end of line of vs) nom., narako dāruṇo mahat Mv 〔i.179.14〕 (or adv., greatly? this usage has not been found recorded)
perh. also mahad viśāradaḥ Mv 〔i.179.6〕, but here mahad- may be stem form in comp., = normal Skt. mahā-
see 〔§ 18.3〕 for other cases of this.
Indian Epigraphical Glossary
English
Mahant (EI 4), variant spelling of Mahanta
the same
as Mahantaka.
Lanman
English
mahánt [450b], f. mahatī́, --1. a. great
(in space, time, quantity, or quality, and
so), large, long, mighty, important
significant,
6^11
as m. great or noble man,
19^21, 36^10
—2. m. (sc. ātman), the intellect,
66^9, 67^17. [orig. ppl. of √mah, q. v.]
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
[महन्त्] , महतस् Abl. von größerem Wert (Gegensatz हीनतस्), Vasiṣṭha 2, 37.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 प्रबल, महत्
adjective
यः अन्यस्य अपेक्षया प्रबलः अस्ति।
"विपक्षिणः प्रबलम् उत्तरं श्रुत्वा सः शान्तम् अभवत्।"
Synonyms:
 बृहत्, महत्, विपुल, बृहत्काय, महाकाय
adjective
यद् प्रमाणाद् अत्यधिकम् अस्ति।
"मन्त्रीमहोदयेन अस्मिन् वर्षे बृहद् अर्थसङ्कल्पः प्रस्तुतः। "
Synonyms:
 महन्, महान्, महत्
adjective
अतीव बृहत्।
"तेन महती सफलता प्राप्ता।"
Synonyms:
 महत्-उपनिषद्, महत्
noun
एका उपनिषद्।
"महत्-उपनिषद् सामवेदेन सम्बन्धिता।"
Synonyms:
 जलम्, वारि, अम्बु, अम्भः, पयः, सलिलम्, सरिलम्, उदकम्, उदम्, जडम्, पयस्, तोयम्, पानीयम्, आपः, नीरम्, वाः, पाथस्, कीलालम्, अन्नम्, अपः, पुष्करम्, अर्णः, पेयम्, सलम्, संवरम्, शंवरम्, संम्बम्, संवत्सरम्, संववरः, क्षीरम्, पायम्, क्षरम्, कमलम्, कोमलम्, पीवा, अमृतम्, जीवनम्, जीवनीयम्, भुवनम्, वनम्, कबन्धम्, कपन्धम्, नारम्, अभ्रपुष्पम्, घृतम्, कं, पीप्पलम्, कुशम्, विषम्, काण्डम्, सवरम्, सरम्, कृपीटम्, चन्द्रोरसम्, सदनम्, कर्वुरम्, व्योम, सम्बः, सरः, इरा, वाजम्, तामरस, कम्बलम्, स्यन्दनम्, सम्बलम्, जलपीथम्, ऋतम्, ऊर्जम्, कोमलम्, सोमम्, अन्धम्, सर्वतोमुखम्, मेघपुष्पम्, घनरसः, वह्निमारकः, दहनारातिः, नीचगम्, कुलीनसम्, कृत्स्नम्, कृपीटम्, पावनम्, शरलकम्, तृषाहम्, क्षोदः, क्षद्मः, नभः, मधुः, पुरीषम्, अक्षरम्, अक्षितम्, अम्ब, अरविन्दानि, सर्णीकम्, सर्पिः, अहिः, सहः, सुक्षेम, सुखम्, सुरा, आयुधानि, आवयाः, इन्दुः, ईम्, ऋतस्ययोनिः, ओजः, कशः, कोमलम्, कोमलम्, क्षत्रम्, क्षपः, गभीरम्, गम्भनम्, गहनम्, जन्म, जलाषम्, जामि, तुग्र्या, तूयम्, तृप्तिः, तेजः, सद्म, स्रोतः, स्वः, स्वधा, स्वर्गाः, स्वृतिकम्, हविः, हेम, धरुणम्, ध्वस्मन्वतु, नाम, पवित्रम्, पाथः, अक्षरम्, पूर्णम्, सतीनम्, सत्, सत्यम्, शवः, शुक्रम्, शुभम्, शम्बरम्, वूसम्, वृवूकम्, व्योमः, भविष्यत्, वपुः, वर्वुरम्, वर्हिः, भूतम्, भेषजम्, महः, महत्, महः, महत्, यशः, यहः, यादुः, योनिः, रयिः, रसः, रहसः, रेतम्
noun
सिन्धुहिमवर्षादिषु प्राप्तः द्रवरुपो पदार्थः यः पान-खान-सेचनाद्यर्थम् उपयुज्यते।
"जलं जीवनस्य आधारम्। /अजीर्णे जलम् औषधं जीर्णे बलप्रदम्। आहारकाले आयुर्जनकं भुक्तान्नोपरि रात्रौ न पेयम्।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
che
१) २) उदार ३) उद्दाम ४) उरु ५) ° तर ६) तीव्र ७) पृथु ८) प्राज्य ९) महत् १०) महा ° ११) विशाल १२) शाला १३) श्रेष्ठ १४) स्थूल १५)
che thang
महत् (?)
che ba
१) अतिमात्र २) अधिक ३) अधिमात्र ४) उरु ५) औदारिक ६) पृथु ७) बहु ८) बहल ९) बृहत् १०) महत् ११) महा १२) माहात्म्य १३) वृह १४) श्रेय १५) स्थूल १६) स्फीत १७)
chen
१) बृहत् २) महत् ३) महा ४) संघात ५) सु ° ६) सौ ° ७)
chen po
१) अतिमात्र २) अधिमात्र ३) आयत ४) उच्छैः ५) उदार ६) गुरु ७) ज्येष्ठ ८) बहु ९) बृहत् १०) भूयः ११) महत् १२) महत्ता १३) महा १४) महान्त १५) विपुल १६)
mchog
१) अग्र २) ३) अलम् ४) उत्कृष्ट ५) उत्तम ६) उत्तर ७) उपम ८) ° तम ९) दिव्य १०) पर ११) परम १२) परमता १३) प्र ° १४) प्रधान १५) प्रवर १६) प्रवृद्ध १७) प्रष्ठ १८) महत् १९) वदतांवर २०) वर २१) वराग्र २२) विशिष्ट २३) श्रेयस् २४) श्रेष्ठ २५) सत् २६) सार २७) सु ° २८)
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
दीर्घायते समे तुङ्गमुच्चमुन्नतमुद्धुरम् ॥ १४२८ ॥
प्रांशूच्छ्रितमुदग्रं च न्यङ्नीचं ह्रस्वमन्थरे ।
खर्वं कुब्जं वामनं च विशालं तु विशङ्कटम् ॥ १४२९ ॥
पृथूरु पृथुलं व्यूढं विकटं विपुलं बृहत् ।
स्फारं वरिष्ठं विस्तीर्णं ततं बहु महद्गुरुः ॥ १४३० ॥
-wordlist-
दीर्घ (क्ली), आयत (क्ली), तुङ्ग (क्ली), उच्च (क्ली), उन्नत (क्ली), उद्धुर (क्ली), प्रांशु (क्ली), उच्छ्रित (क्ली), उदग्र (क्ली), न्यञ्च् (क्ली), नीच (क्ली), ह्रस्व (क्ली), मन्थर (क्ली), खर्व (क्ली), कुब्ज (क्ली), वामन (क्ली), विशाल (क्ली), विशङ्कट (क्ली), पृथु (क्ली), उरु (क्ली), पृथुल (क्ली), व्यूढ (क्ली), विकट (क्ली), विपुल (क्ली), बृहत् (क्ली), स्फार (क्ली), वरिष्ठ (क्ली), विस्तीर्ण (क्ली), तत (क्ली), बहु (क्ली), महत् (क्ली), गुरु (क्ली)
--source--
नीचैरल्पे महत्युच्चैः सत्त्वेऽस्ति दुष्ठु निन्दने ॥ १५४१ ॥
-wordlist-
नीचैस् (अ), अल्प (पुं), महत् (पुं), उच्चैस् (अ), सत्त्व (क्ली), अस्ति (अ), दुष्ठु (अ), निन्दन (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
बृहद्
बृहद्, उरु, गुरु, विस्तीर्ण, पुरु, पृथु, पृथुल, महत्, विशाल, व्यूढ, विपुल, रुद्र, वरिष्ठ
वृहदुरु गुरु विस्तीर्णं पुरु पृथु पृथुलं महद्विशालं च ।
व्यूढं विपुलं रुद्रं वरिष्ठमेकार्थमुद्दिष्टम् ॥ ६९९ ॥
verse 4.1.1.699
page 0081
Tamil
Tamil
மஹத் : பெரிய, பருத்த, அதிகமான, உயர்ந்த, மேலான, மஹத்வம் உள்ள.
மஹத் : மகிமை வாய்ந்த, பெரியவன், ஒட்டகம், சிவன், மஹத் தத்வம், புத்தி தத்வம்.
Mahabharata
English
Mahat^1, a prince. § 150 (Pūruvaṃś.): I, 94, 3704 (the second of the four sons of Matināra).
Mahat^2 = Hiraṇyagarbha: XII, 11231.
Mahat^3 = Śiva: XIII, 1150 (1000 names^2), 1157 (do.), 1243 (do.)
XIV, 197.
Mahat^4 = Vishṇu (1000 names).
अमरकोशः
Sanskrit
Word: महत्
Root: महत्
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ high
⇒ best
⇒ lofty
⇒ noble
⇒ right
⇒ great
⇒ gentle
⇒ honest
⇒ proper
⇒ active
⇒ upright
⇒ lenient
⇒ sincere
⇒ exalted
⇒ liberal
⇒ exciting
⇒ generous
⇒ eloquent
⇒ excellent
⇒ effecting
⇒ bountiful
⇒ energetic
⇒ munificent
⇒ recitation
⇒ illustrious
⇒ unperplexed
⇒ figure in rhetoric
⇒ rising fog or vapour
⇒ sort of grain with long stalks
Shloka(s):
3|3|192|2 ► उदारो दातृमहतोरितरस्त्वन्यनीचयोः॥ (नानार्थवर्गः)
3|4|17|1 ► अल्पे नीचैर्महत्युच्चैः प्रायो भूम्न्यद्रुते शनैः। (अव्ययवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|3|192|2 ⇢ उदारः (उदार) (पुं) ⇒ high, best, lofty, noble, right, great, gentle, honest, proper, active, upright, lenient, sincere, exalted, liberal, exciting, generous, eloquent, excellent, effecting, bountiful, energetic, munificent, recitation, illustrious, unperplexed, figure in rhetoric, rising fog or vapour, sort of grain with long stalks
➠ 3|3|192|2 ⇢ (उदार) (स्त्री) ⇒ high, best, lofty, noble, right, great, gentle, honest, proper, active, upright, lenient, sincere, exalted, liberal, exciting, generous, eloquent, excellent, effecting, bountiful, energetic, munificent, recitation, illustrious, unperplexed, figure in rhetoric, rising fog or vapour, sort of grain with long stalks
➠ 3|3|192|2 ⇢ उदारम् (उदार) (नपुं) ⇒ high, best, lofty, noble, right, great, gentle, honest, proper, active, upright, lenient, sincere, exalted, liberal, exciting, generous, eloquent, excellent, effecting, bountiful, energetic, munificent, recitation, illustrious, unperplexed, figure in rhetoric, rising fog or vapour, sort of grain with long stalks
➠ 3|4|17|1 ⇢ (उच्चैस्) (अव्य)
Related word(s):
जातिः ➡ परिमाणः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
महत्,
क्ली,
 (मह् + अति । निपातितश्च ।)राज्यम् । इति मेदिनी । वे, १४० ॥
(यथा, छान्दोग्योपनिषदि । ५ । २ । ४ ।“अथ यदि महज्जिगमिषेदमावास्यायां दीक्षितापौर्णमास्या रात्रौ इत्यादि ॥
” ब्रह्म । यथा, महाभारते । ३ । ३१२ । ४४ ।“श्रुतेन श्रोत्रियो भवति तपसा विन्दते महत् ॥
”उदकम् । इति निघण्टुः । १ । १२ ॥
)
महत्, त्रि, (मह्यते पूज्यतेऽसौ इति । मह् +“वर्त्तमाने पृषद्बृहन्महज्जगच्छतृवच्च ।” उणा०२ । ८४ । इति अतिः निपात्यते ।) महान् ।महती । वड्रः । इति मेदिनी । ते, १४० ॥
तत्पर्य्यायः । विशङ्कटम् २ पृथु ३ बृहत् ४विशालम् ५ पृथुलम् ६ वड्रम् ७ उरु ८ ।विपुलम् ९ । इत्यमरः । २ । १ । ६० ॥
पुलम्१० विस्तीर्णम् ११ । इति शब्दरत्नावली ॥
(यथा, रघौ । १२ । ४० ।“तस्मिन् रामशरोत्कृत्ते बले महति रक्षसाम् ॥
”)तद्वैदिकपर्य्यायः । ब्रध्नः २ ऋष्वः ३ बृहत् ४उक्षितः ५ तवसः ६ तविषः ७ महिषः ८ अभ्वः९ ऋभुक्षाः १० उक्षा ११ विहायाः १२ यह्वः १३ववक्षिथ १४ विवक्षसे १५ अम्भृणः १६ माहिनः१७ गभीरः १८ ककुहः १९ रभसः २०ब्राधन् २१ विरप्शी २२ अद्भुतम् २३ वंहिष्ठः २४बर्हिषत् २५ । इति पञ्चविंशतिर्म्महन्नामानि ।इति वेदनिघण्टौ ३ अध्यायः ॥
* ॥
(प्रकृते-राद्योविकारः । यथा, सांख्यसूत्रम् । १ । ६१ ।“सत्त्वरजस्तभसां सामावस्था प्रकृतिः प्रकृते-र्महान् महतोऽहङ्कारः ॥
” इति ॥
) मह-च्छब्दस्य शङ्खादिशब्दविशेषाणां पूर्व्वं प्रयोग-निषेधो यथा, --“शङ्खे तैले तथा मांसे वैद्ये ज्योतिषिके द्विजे ।यात्रायां पथि निद्रायां महच्छब्दो न दीयते ॥
”इति भट्टिप्रथमस्वर्गीयचतुर्थश्लोकटीकायांभरतः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
महत्
त्रि०
 मह--अति । १ विपुले २ वृद्धे च स्त्रियां ङीप्महती ३ राज्ये
न०
 मेदि० । ४ साङ्ख्योक्ते महत्तत्त्वे
पु०
 “प्रकृतेर्महानिति” श्रुतिः । “मनो महान् मतिर्ब्रह्मा”इत्युक्ते ५ हिरण्यगर्भलिङ्गदेहे शा० भा० सर्वनामस्थानेनुम्दीर्थौ महान् महान्तौ एकार्थशब्दे परे समासेतस्थाने आ । महाधनम्
Capeller
German
मह॑न्त् (st.
°हा॑न्त्
f.
 महती) groß, weit,
lang, hoch, tief
zahlreich, viel, reich
an (Instr. o. —°)
bedeutend, mächtig,
wichtig, stark, laut (Ton)
vornehm,
edel. Compar. महत्तर s. bes.
Superl.
महत्तम sehr hochstehend.
m.
 ein
Großer.
n.
 etwas Großes, Größe,
Macht.
Grassman
German
mahát, a., ursprünglich Part. von mah, aber mit abweichender Declination, gross, und zwar 1〉 gross, ausgedehnt
2〉 mit dem Gegensatze arbhaká gross und klein
3〉 von Göttern und Göttinnen, meist mit dem Nebenbegriffe der Macht und Herrlichkeit, also gross, mächtig, herrlich
4〉 ebenso von Dämonen: gross, mächtig, ehrwürdig
6〉 gross, reichlich, grosse Fülle enthaltend
7〉 gross von abstracten Gegenständen, wie Kraft, Lied, Lust, Glück, That, Hülfe u. s. w.
8〉 mit mányamāna sich gross dünkend.
-ā́n (nicht ganz vollständig) 3〉 índras {8, 5}
{318, 1}
{460, 1}
{626, 1}
{633, 1}
{287, 9} (ṛ́ṣis)
{9, 1} (abhiṣṭís)
{56, 3} (turváṇis)
{63, 1}
{81, 4} (krátvā)
{265, 18}
{270, 4}. _{270, 5}
{280, 2}
{326, 2}. _{326, 9}
{466, 1}
{486, 13}
{547, 7}
{621, 27}
{622, 32}
{626, 26}
{876, 4} (bráhmaṇā)
agnís {265, 3}
{27, 11}
{36, 9}. _{36, 12}
{94, 5} (praketás) = {527, 1}
{95, 4} (kavís)
{146, 2} (ukṣā́)
{235, 19}
{240, 4}
{289, 9} (rocanéna)
{305, 1}
{355, 2} (devás)
{489, 3} (arcíṣā)
{721, 3}
devás savitā́ {349, 1}
(sómas) {488, 5}
ketús sū́riasya {579, 2}
(sū́ryas) {710, 11}. _{710, 12}. — 5〉 {622, 19} (〰 iva yúvajānis)
átharvā {946, 9} (neben bṛháddivas). — 6〉 rāyás avánis {4, 10}. — 7〉 ráthasya mahimā́ {901, 9}
stómas {479, 3}.
-ā́n (dreisilbig ⏑ ⏑ ⏓) 3〉 hótā (agnís) {872, 1}. — 5〉 pitā́ nas {568, 3}.
-ā́ntam 1〉 párvatam {386, 1}
kóśam {437, 8}. — 2〉 {114, 7}. — 3〉 (índram) {462, 6}
{632, 23}
{960, 1}
(sómam) {714, 4}. — 4〉 arbudám {51, 6}.
-ā́m (= ā́ntam, siehe jedoch mahā́) 1〉 āhāvám {448, 2}
ádrim {458, 5}
párvatam {57, 6}
síndhum {202, 9}. — 3〉 agním {236, 3} (jyótiṣā)
{906, 7}
índram {213, 1}
{283, 1}
{313, 8}
{458, 13}
{470, 1}
{802, 5}
{6, 6}
{315, 1}
{458, 4}
{479, 5}
{674, 3}
índum {777, 1}. — 4〉 áhim {623, 20}. — 5〉 atithigvám {112, 14}. — 6〉 rayím {752, 3}. — 7〉 yajñám {319, 1}
arkám {938, 9}.
-át 1〉 súar {236, 7}
akṣáram {289, 1}
áśvāvat yójanam {681, 6}
úlbam {877, 1}. — 6〉 vā́riam {349, 1}
dhánam {639, 18}
{677, 9}. — 7〉 vīríam {80, 8}
{208, 3}
{825, 1}
paúṃsiam {80, 10}
{101, 3}
bhayám {232, 10}
nā́ma {272, 4}
{288, 17}
{881, 2}
pravā́canam {332, 1}
sáhas {365, 6}
kṛtám {624, 7}
ávas {692, 1}
{706, 8}
{862, 11}
tád {809, 41} (cakāra)
asuratvám {881, 4}
ṛtám {892, 4}.
-atā́ 1〉 vadhéna {32, 5}
{314, 7}
{386, 8}
{620, 16}
skámbhanena {488, 5}. [Page1017] — 6〉 rā́dhasā {621, 14}. — 7〉 vṛ́ṣṇiena {870, 1}
ráveṇa {809, 36}.
-até 4〉 dānavā́ya {386, 7}
kakṣī́vate {51, 13} (Gegensatz árbhām). — 6〉 dhánāya {809, 4}. — 8〉 indriyā́ya {104, 6}
{942, 1}
saúbhagāya {164, 27}
{242, 2}. _{242, 11}
{382, 3}
{809, 5}
{1028, 5}
ráṇāya {168, 9}
{472, 5}.
-atás [Ab.] 1〉 sádasas {441, 4}.
-atás [G.] 1〉 gaṇásya {860, 12}. — 3〉 (índrasya) {206, 1}
{280, 1}
{318, 5}
(víṣṇos) {156, 2}
(agnés) {240, 5}
{905, 1} (ámartiasya)
(sómasya) {800, 5} (upabdís). — 4〉 mṛgásya {386, 3}
arṇavásya {893, 12}
{937, 4}. — 6〉 dhánasya {809, 29}.
-atí [L.] 7〉 vṛtratū́rye {459, 6}
{475, 5}
bādhé {491, 4} (Gegensatz árbhe).
-ā́ntau 3〉 índrāváruṇā {598, 2}.
-ā́ntā 3〉 sádaspátī índrāgnī {21, 5}
mitrā́váruṇā {645, 4}
{508, 4}.
-ádbhyām [D. d.] 3〉 pitṛ́bhyām (Himmel u. Erde) {241, 6}.
-āntas [V. p.] 3〉 (devās) {395, 13}
(marutas) {409, 2}.
-ā́ntas 3〉 marútas {166, 11}
{640, 8}.
-atás [A. p.] 8〉 mányamānān {178, 5} (śátrūn)
{614, 4}.
-ā́nti [p. n.] 1〉 rájāṃsi {937, 2}. — 6〉 sávanā {235, 20}. — 7〉 kā́viā, paúṃsiā {413, 4}.
-ádbhis 3〉 putraís (ādityaís) {72, 9}
devébhis {591, 7}
{896, 5}(?). — 8〉 śúṣmais {318, 3}
{473, 4}
kármabhis {270, 1}.
-ádbhyas [D.] 2〉 {27, 13} (devébhyas).
-atā́m 3〉 (ādityā́nām) {667, 1}
{676, 4}
(marútām) {413, 4}
devā́nām {862, 11}
{891, 3}.
-átsu 2〉 {102, 10} (Gegensatz árbheṣu). — 7〉 ājíṣu {81, 1} (Gegensatz árbhe).
-atī́ [N. s. f.] 3〉 devī́ uṣā́s {591, 7}.
-atyā́s [G. s. f.] 3〉 (uṣásas) {881, 4}.
-atī́s [A. p. f.] 1〉 6〉 apás {627, 22}.
mahát:
-át 7〉 śrávas {919, 10}
-até 6〉 {104, 7}
-ádbhis 7〉 ávobhis {337, 2}.
Burnouf
French
महत् महत् a. (pp. de मह्) grand
M§ 44. -- S.
n.
royaume, domination, empire.
Le principe intellectuel. -- S.
f.
महति solanum melongena, bot.
La वीणा de Nārada
Gr.
μέγας
lat. magnus
lith. macnus.
महत्तर
m.
 śūdra.
महत्त्व
n.
 (sfx. त्व) grandeur.
महद्विल
n.
 (विल) l'éther, l'आकाश।