| YouTube Channel

मणिः (maNiH)

 
Apte
English
मणिः [maṇiḥ], [मण्-इन् स्त्रीत्वपक्षे वा ङीप्] (Said to be
f.
 also, but rarely used)
A jewel, gem, precious stone
मणिर्लुठति पादेषु काचः शिरसि धार्यते । यथैवास्ते तथैवास्तां काचः काचो मणिर्मणिः
H.*
 2.68
अलब्धशाणोत्कषणा नृपाणां न जातु मौलौ मणयो वसन्ति
Bv.*
 1.73
मणौ वज्रसमुत्कीर्णे सूत्रस्येवास्ति मे गतिः
R.*
 1.4
3.18.
An ornament in general.
Anything best of its kind
cf.
 रत्न.
A magnet, loadstone.
The wrist.
A water-pot.
Clitoris.
Glans penis.
A crystal
क्वचिन्मणिनिकाशोदाम् (नदीम्)
Rām.*
 2.95.9.
The fleshy excrescence on the neck of a goat (also written मणी in these senses).
An ingot, a lump (of gold)
यथा सोम्यैकेन लोहमणिना सर्वं लोहमयं विज्ञातं स्यात् Ch.
Up.*
 6.1.5.
Comp.
 -इन्द्रः, -राजः a diamond. -कण्ठः the blue jay. -कण्ठकः a cock.-कर्णिका, -कर्णी
N.
 of a sacred pool in Benares. -काचः the feathered part of an arrow. -काञ्चनयोगः a rare combination of mutually worthy things. -काननम् the neck. -कारः a lapidary, jeweller
मणिकाराश्च ये केचित्
Rām.*
 2.83.12. -गुणः a quality of gems
षडश्रश्चतुरश्रो वृत्तो वा, तीव्ररागसंश्थानवानच्छः स्निग्धो गुरुरर्चिष्मानन्तर्गतप्रभः प्रभानु- लेपी चेति मणिगुणाः Kau.
A.
 2.11.29. -ग्रीवः a son of Kubera. -तारकः the crane or Sārasa bird. -तुण्डः a striped hyena
Nighaṇṭaratnākara. -तुलाकोटिः a foot ornament consisting of jewels. -दण्ड
a.
 having a handle adorned with jewels. -दर्पणः a jewelled mirror.
दीपः a lamp having jewels
मणिदीपप्रकाशितं ...... पश्येदं रङ्गमन्दिरम्
a jewel serving as a lamp. -दोषः a flaw or defect in a jewel.
द्वीपः the hood of the serpent Ananta.
N.
 of a fabulous island in the ocean of nectar
सुधासिन्धोर्मध्ये सुरविटपिवाटीपरिसरे । मणिद्वीपे नीपोपवनवति चिन्तामणिगृहे Saundaryalaharī. -धनुःm. , -धनुस्
n.
 a rainbow. -पाली a female keeper of jewels. -पुष्पकः
N.
 of the conchshell of Sahadeva
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ
Bg.*
 1.16.
पूरः the navel,
a kind of bodice richly adorned with jewels.
(रम्)
N.
 of a town in Kaliṅga.
the pit of the stomach, or a mystical circle on the navel (also मणि- पूरक)
तदूर्ध्वे नाभिदेशे तु मणिपूरं महाप्रभम् । ...... मणिवद् भिन्नं तत्पद्मं मणिपूरं तथोच्यते Yogagrantha. ˚पतिः an epithet of Babhruvāhana. -प्रवेकः a most excellent jewel. -प्रभा
N.
 of a metre.
बन्धः the wrist
रक्षाकरण्डकमस्य मणिबन्धे न दृश्यते
Ś.*
 7.
the fastening of jewels
R.*
 12.12
मणिबन्धैर्निगूढैश्च सुश्लिष्टशुभसन्धिभिः Garuḍa
P.
a kind of metre.
बन्धनम् fastening on of jewels, a string or ornament of pearls.
that part of a ring or bracelet where the jewels are set
collet
Ś.*
 6.
the wrist
...... मणिबन्धनात् कनकवलयं स्रस्तं स्रस्तं मया प्रतिसार्यते
Ś.*
 3.13.-बीजः, -वीजः the pomegranate tree. -भावरः an Indian crane
Nighaṇṭaratnākara. -भित्तिः
f.
N.
 of the palace of Śesa. -भूः
f.
 a floor set with jewels. -भूमिः
f.
a mine of jewels.
a jewelled floor, floor inlaid with jewels.
मण्डपः
N.
 of the residence of Śeṣa.
a crystal hall. -मन्तकम् a variety of diamonds
Kau.
A.
 2.11.29. -मन्थम् rock-salt
क्वणन्मणिमन्थभूधर भवशिला- लेहायेहाचणो लवणस्यति
N.*
 19.18.
माला a string or necklace of jewels.
lustre, splendour, beauty.
a circular impression left by a bite (in amorous sports).
N.
 of Lakṣmī.
N.
 of a metre. -मेखल
a.
 girdled with gems. -यष्टिः
m.
 ,
f.
 a jewelled stick, a string of jewels. -रत्नम् a jewel, gem. -रागः the colour of jewels. (-गम्) vermilion. -विग्रह
a.
 jewelled
काञ्चनीं मणिविग्रहाम्
Rām.*
 6.128.75. -विशेषः an excellent jewel. -शिला a jewelled slab. -सरः a necklace
मणिसरममलं तारकपटलं नखदशशशिभूषिते Gīt. -शृङ्गः the god of the sun. -सूत्रम् a string of pearls. -सोपानम् a jewelled staircase. -स्तम्भः a pillar inlaid with jewels. -हर्म्यम् a jewelled or crystal palace.
Apte 1890
English
मणिः [मण्-इन् स्त्रीत्वपक्षे वा ङीप्] (Said to be f. also, but rarely used) 1 A jewel, gem, precious stone
मणिर्लुठति पदिषु काचः शिरसि धार्यते । यथैवास्ते तथैवास्तां काचः काचो मणिर्मणिः H. 2. 68
अलब्धशाणोत्कषणा नृपाणां न जातु मौलौ मणयो वसंति Bv. 1. 73
मणौ वज्रसमुत्कीर्णे सूत्रस्येवास्ति मे गतिः R. 1. 4
3. 18.
2 An ornament in general.
3 Anything best of its kind
cf. रत्न.
4 A magnet, loadstone.
5 The wrist.
6 A water-pot.
7 Clitoris.
8 Glans penis.
9 A crystal.
10 The fleshy excrescence on the neck of a goat (also written मणी in these senses).
Comp.
इंद्रः,
राजः a diamond.
कंठः the blue jay.
कंठकः a cock.
कर्णिका,
कर्णी N. of a sacred pool in Benares.
काचः the feathered part of an arrow.
काननं the neck.
कारः a lapidary, jeweller.
तारकः the crane or Sārasa bird.
दंड a. having a handle adorned with jewels.
दर्पणः a jewelled mirror.
दीपः {1} a lamp having jewels. {2} a jewel serving as a lamp.
दोषः a flaw or defect in a jewel.
द्वीपः {1} the hood of the serpent Ananta. {2} N. of a fabulous island in the ocean of nectar.
धनुः m.,
धनुस् n. a rainbow.
पाली a female keeper of jewels.
पुष्पकः N. of the ocean shell of Sahadeva
Bg. 1. 16.
पूरः {1} the navel. {2} a kind of bodice richly adorned with jewels. (
रं) {1} N. of a town in Kaliṅga. {2} the pit of the stomach, or a mystical circle on the navel (also मणिपूरक).
°पतिः. an epithet of Babhruvāhana.
प्रवेकः a most excellent jewel.
बंधः {1} the wrist
Ś. 7. {2} the fastening of jewels
R. 12. 102.
बंधनं {1} fastening on of jewels, a string or ornament of pearls. {2} that part of a ring or bracelet where the jewels are set, collet
Ś. 6. {3} the wrist
Ś. 3. 13.
बीजः,
वीजः the pomegranate tree.
भित्तिः f. N. of the palace of Śeṣa.
भूः f. a floor set with jewels.
भूमिः f. {1} a mine of jewels. {2} a jewelled floor, floor inlaid with jewels.
मंडपः N. of the residence of Śeṣa.
मंथं rock-salt.
माला {1} a string or necklace of jewels. {2} lustre, splendour, beauty. {3} a circular impression left by a bite (in amorous sports). {4} N. of Lakshmī. {5} N. of a metre.
मेखल a. girdled with gems.
यष्टिः m. f. a jewelled stick, a string of jewels.
रत्नं a jewel, gem.
रागः the colour of jewels (
गं) vermilion.
विशेषः an excellent jewel.
शिला a jewelled slab.
सरः a necklace.
सूत्रं a string of pearls.
सोपानं a jewelled staircase.
स्तंभः a pillar inlaid with jewels.
हर्म्यं a jewelled or crystal palace.
Apte Hindi
Hindi
मणिः
पुं*
 - "मण् + इन्, स्त्रीत्वपक्षे वा ङीप्"
"रत्नजडित आभूषण, रत्न, मूल्यवान् जवाहर"
मणिः
पुं*
 - -
आभूषण
मणिः
पुं*
 -
कोई भी उत्तम वस्तु
मणिः
पुं*
 - -
"चुम्बक, लोहमणि"
मणिः
पुं*
 - -
कलाई
मणिः
पुं*
 - -
जलकलश
मणिः
पुं*
 - -
"चिङ्कु, भगांकुर"
मणिः
पुं*
 - -
लिंग का अगला भाग (इन अर्थों में ‘मणी’ भी लिखा जाता हैं’)
मणिः
पुं*
 - मण्+इन्
"रत्न, जवाहर"
मणिः
पुं*
 - मण्+इन्
आभूषण
मणिः
पुं*
 - मण्+इन्
सर्वोत्तम पदार्थ
मणिः
पुं*
 - मण्+इन्
चुम्बक
मणिः
पुं*
 - मण्+इन्
कलाई
मणिः
पुं*
 - मण्+इन्
अयस्कान्त मणि
मणिः
पुं*
 - मण्+इन्
स्फटिक
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 मणिः
noun
अश्मजातीयरत्नविशेषः यस्मिन् छेदं कर्तुं शक्यते।
"सीमा मणीनां मालां धारयति।"
Synonyms:
 मणिः, लिङ्गाग्रम्, शिश्नाग्रम्
noun
शरीरावयवविशेषः, पुंसः शिश्नस्य स्त्रेः योनिलिङ्गस्य वा अग्रभागः।
"आधुनिकाः मानवशरीरविज्ञानशास्त्रज्ञाः मणेः सम्भोगाद् अनन्तरम् अन्यत् कार्यं ज्ञातुम् इच्छन्ति।"
Synonyms:
 मणिः
noun
मालायां वर्तमानः प्रत्येकः खण्डः।
"अस्याः मालायाः प्रत्येकं मणिः बहुमूल्यवान् अस्ति।"
Synonyms:
 मणिः, मणी, रत्नम्, चारुशीला, प्रस्तरः
noun
अश्मजातिविशेषः, ओजयुक्तः अश्म।
हीरकमौत्तिकमरकतादयः मणयः सन्ति। "मणौ वज्रसमुत्कीर्णे सूत्रस्येवास्ति मे गतिः।(रघु 1.4)"
Synonyms:
 मणिः, ककुद्, ककुदः
noun
उष्ट्रस्य गडुः।
"उत्सवे उष्ट्रारोहणकाले वयं मणिं दृढम् अगृह्णीम।"
Tamil
Tamil
மணி: : ரத்தினம், உயர்ந்தது, ரத்தினம் இழைக்கப்பட்ட அணிகலன்கள், காந்தக்கல்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मणिः,
पुं,
स्त्री,
 (मण + “सर्व्वधातुभ्य इन् ।”उणा० ४ । ११७ । इतीन् ।) अश्मजातिः ।(यथा, रघौ । १ । ४ ।“मणौ वज्रसमुत्कीर्णे सूत्रस्येवास्ति मे गतिः ।”)मुक्तादिकम् । तत्पर्य्यायः । रत्नम् २ मणी ३ ।इत्यमरः । २ । ९ । ९३ । (तथाचास्य पर्य्यायः ।“रत्नं क्लीवे मणिः पुंसि स्त्रियामपि निगद्यते ।तत्तु पाषाणभेदोऽस्ति मुक्तादि च तदुच्यते ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ।)अस्य गुणाः ।“मणिरत्नं परं शीतं कषायं स्वादु लेखनम् ।चक्षुष्यं धारणात्तच्च पापालक्ष्मीविनाशनम् ॥
”इति राजबल्लभः ॥
(तथाचास्य गुणाः ।“मुक्ताविद्रुमवज्रेन्द्रवैदूर्य्यस्फटिकादयः ।चक्षुष्या मणयः शीता लेखना विषसूदनाः ।पवित्रा धारणायाश्च पाप्मालक्ष्मीमलापहाः ॥
”इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४६ अध्याये ।)अजायाः कण्ठस्थितस्तनः । लिङ्गाग्रम् । अलि-ञ्जरः । इति मेदिनी । २४ ॥
योन्यग्रभागः । इतिशब्दरत्नावली ॥
नागविशेषः । इति जटाधरः ॥
मणिबन्धः । इति हेमचन्द्रः ॥
(मुनिभेदः । यथा, महाभारते । २ । ११ । २२ ।“असितो देवलश्चैव जैगिषव्यश्च तत्त्ववित् ।ऋषभो जितशत्रुश्च महावीर्य्यस्तथा मणिः ॥
”)