भूमि (bhUmi)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 भूमि f.
  (-मिः-मी)
	 1. The earth.
	 2. Place,  site in general.
	 3. A dis-
trict.
	 4. Land,  soil. 5 A story,  floor.
	 6. A site,  situation. 
	 7. Atti-
tude,  posture.
	 8. A mask,  a character,  (in Dramaturgy.)
	 9. Subject, 
object.
	 10. The tongue 11. Abode.
	 12. The base of any figure in
geometry.
 E.
  भू to be and मि Unādi aff.
  

Capeller Eng

English

 भू॑मि (भू॑मी) f.
  the earth,  ground,  soil,  land,  country, 
place,  site,  abode
 floor or story of a house
 step,  degree (fig.  )
position,  part or character (d. )
 a person or thing worthy of (—°).

Yates

English

 भूमि (मिः) 2.
f.
  The earth
 a place.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

भूमि 	-	 bhUmi 	-	 f.
  	-	 land
भूमिपति 	-	 bhUmipati 	-	 m.
  	-	 landlord
भूस्वामिन् 	-	 bhUsvAmin 	-	 m.
  	-	 landlord
विदेश 	-	 videza 	-	 m.
  	-	 foreignland
आनुप्रस्थाभिमुख्य 	-	 AnuprasthAbhimukhya 	-	 n.
  	-	 landscapeorientation  [ computer ]
स्थली 	-	  sthalI 	-	 f.
  	-	 land
पृथिवी 	-	  pRthivI 	-	 f.
  	-	 land
मेदिनी 	-	  medinI 	-	 f.
  	-	 land
भू 	-	  bhU 	-	 f.
  	-	 land
क्षेत्र 	-	  kSetra 	-	 n.
  	-	 land
पुरीष 	-	  purISa 	-	 n.
  	-	 land
उत्तारयति  { उत्तॄ } 	-	  uttArayati  { uttRR } 	-	 verb caus. 	-	 land
सुमेध 	-	  sumedha 	-	 adj.
  	-	  loamy  [ of pasture land ]
मिस्रदेश 	-	  misradeza 	-	 n.
  	-	  Egypt  [ cf.  Mizraim - Hebrew for land of Egypt ]
तीरविलग्न 	-	  tIravilagna 	-	 adj.
  	-	 landed
अतीतनौक 	-	  atItanauka 	-	 adj.
  	-	 landed
विप्लुत 	-	  vipluta 	-	 adj.
  	-	 landed
समुत्तीर्ण 	-	  samuttIrNa 	-	 adj.
  	-	 landed
उत्तीर्ण 	-	  uttIrNa 	-	 adj.
  ppp. 	-	 landed
पारगामिन् 	-	  pAragAmin 	-	 adj.
  	-	 landing

भूमि 	-	 bhUmi 	-	 f.
  	-	 earth
भूमि 	-	 bhUmi 	-	 f.
  	-	 land
भूमि 	-	 bhUmi 	-	 f.
  	-	  limit
भूमि 	-	 bhUmi 	-	 f.
  	-	  ground
भूमि 	-	 bhUmi 	-	 f.
  	-	  tongue
भूमि 	-	 bhUmi 	-	 f.
  	-	  position
भूमि 	-	 bhUmi 	-	 f.
  	-	  degree
भूमि 	-	 bhUmi 	-	 f.
  	-	  receptacle  [ i.e. fit object or person for ]
भूमि 	-	 bhUmi 	-	 f.
  	-	  stage
भूमि 	-	 bhUmi 	-	 f.
  	-	  matter
भूमि 	-	 bhUmi 	-	 f.
  	-	  department
भूमि 	-	 bhUmi 	-	 f.
  	-	  posture
भूमि 	-	 bhUmi 	-	 f.
  	-	  district
भूमि 	-	 bhUmi 	-	 f.
  	-	  step
भूमि 	-	 bhUmi 	-	 f.
  	-	  object
भूमि 	-	 bhUmi 	-	 f.
  	-	  area
भूमि 	-	 bhUmi 	-	 f.
  	-	  subject
भूमि 	-	 bhUmi 	-	 f.
  	-	  receptacle i.e. fit object or person for
भूमि 	-	 bhUmi 	-	 f.
  	-	  extent
भूमि 	-	 bhUmi 	-	 f.
  	-	  country

Wilson

English

 भूमि
f.
  (-मिः-मी)
1 The earth.
2 Place,  site in general.
3 The base of any figure in geometry.
E.
  भू to be,  and मि Uṇādi aff.
  

Apte

English

भूमिः [bhūmiḥ],  f.
  [भवन्त्यस्मिन् भूतानि,  भू-मि किच्च वा ङीप्]

The earth (opp.  स्वर्ग,  गगन or पाताल)
 द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च Pt.*
  1.182
 R.*
  2.74.

Soil,  ground
 उत्खातिनी भूमिः Ś.*
  1
 विदूरभूमिः Ku.*
  1.24.

A territory,  district,  country,  land
 विदर्भभूमिः.

A place,  spot,  ground,  plot of ground
 प्रमदवनभूमयः Ś.*
  6
 अधित्यकाभूमिः N.*
  22.41
 R.*
  1. 52
3.61
 Ku.*
  3.58.

A site,  situation. 

Land,  landed property.

A story,  the floor of a house
 as in सप्तभूमिकः प्रासादः
 प्रासादैर्नैकभूमिभिः Rām.*
  4.33.8.

Attitude,  posture.

A character or part (in a play)
 cf.
   भूमिका.

Subject,  object,  receptacle
 विश्वासभूमि,  स्नेहभूमि &c.
 
 मात्राणि कर्माणि पुरं च तासां वदन्ति हैकादशवीर भूमिः Bhāg.*
  5.11.9.

Degree,  extent,  limit
 प्रकुपितमभिसारणे- $नुनेतुं प्रियमियती ह्यबलाजनस्य भूमिः Ki.*
  1.58.

The tongue.

The number 'one'.

The area. 

The base of any geometrical figure. Comp.
   -अनन्तरः a king of an adjacent district. -अनृतम् false evidence concerning land
 सर्वं भूम्यनृते हन्ति मा स्म भूम्यनृतं वदीः Ms.*
  8.99. -आमलकी,  -आली N.
  of a plant
 स्याद् भूम्यामलकी तिक्ता कषाया मधुरा हिमा Bhāva.  P.
  -इच्छा a desire for lying on the ground.

इन्द्रः,  ईश्वरः a king,  sovereign
 सभा ते भाति भूमिन्द्र सुधर्मातो$धिका क्षितौ Sūktisundara 5.28.

a mountain
 आस्ते गुरुः प्रायशः सर्वराज्ञां पश्चाच्च भूमीन्द्र इवा- भियाति Mb.
 *  6.2.11. -कदम्बः a kind of Kadamba. -कम्पः an earthquake. -कूश्मण्डः liquorice (Mar.  ज्येष्ठी- मध). -खर्जूरिका,  -खर्जूरी a variety of date tree
 'भूमि- खर्जूरिका ...... दुरारोहा मृदुच्छदा' Bhāva.  P.
  -गत a.
  fallen to the earth. -गर्तः,  -गुहा a hole in the ground. -गृहम् a cellar,  an underground chamber. -गोचरः a man. -चलः,  -चलनम् an earthquake
 दशग्रीवः समाधूतो यथा भूमिचले$चलः Rām.*
  6.59.61. -छत्रम् a mushroom.  -जa.  earth-born,  born or produced from the earth.

(जः) the planet Mars.

an epithet of the demon Naraka. 

the plant भूनिम्ब. (-जा) an epithet of Sītā.-जीविन् a.
  living on (the produce of) land
 an agriculturist. (m.  ) a Vaiśya.  -(र्भि)जयः Uttara,  the son of Virāṭa
 Mb.
 *  4. -तनयः the planet Mars. -तलम् the surface of the earth. -दानम् a grant of land. -दुन्दुभिः 'earth-drum',  as a pit covered over with skins. -देवः a Brāhmaṇa
 शिष्ट्वा वा भूमिदेवानां नरदेवसमागमे Ms.*
  11.82.

धरः a mountain. 

a king.

the number 'seven'.-नाथः,  -पः,  -पतिः,  -पालः,  -भुज् m.
 

a king,  sovereign
 तत्तत् भूमिपतिः पत्न्यै दर्शयन् प्रियदर्शनः R.*
  1.47.

a Kṣatriya. -पक्षः a swift or fleet horse. -परिमाणम् square measure.-पिशाचम् the wine-palm.  -पुत्रः the planet Mars.

पुरंदरः a king.

N.
  of Dilīpa.  -प्रः a.
  filling the earth
 भूमिप्रा$स्य कीर्तिर्भवति Ait. Ār.2.5.3. -बुध्न a.
  having the earth for a bottom
 Ch. Up. -भागः a spot or portion of ground. -भृत् m.
 

a mountain. 

a king. -मण़्डा a kind of jasmine.

रक्षकः a guardian of a country.

a swift or fleet horse. -रथिकः a ground charioteer
 तद् यथा भूमिरथिको भूमौ रथमालिख्य योग्यां करोति । सा तस्य योग्या प्रयोगकाले सौकर्यमुत्पादयति ŚB. on MS.*  7.2.15. -रुहः a tree
 A.
  Rām.*
  7.4.21. -लाभः death (lit.  returning to the dust of the earth).-लेपनम् cow-dung. -वर्धनः,  -नम् a dead body,  corpse
 यो न याति प्रसंख्यानमस्पष्टो भूमिवर्धनः Mb.
 *  3.35.7. -शय a.
  sleeping on the ground.

(यः) a wild pigeon. 

a child,  boy.

any animal living in the earth.

N.
  of Viṣṇu
 भूशयो भूषणो भूतिः V. Sah. -शयनम्,  -शय्या sleeping on the ground. -सत्रम् an offering of land
 अक्षयान् लभते लोकान् भूमिसत्रं हि तस्य तत् Mb.
  -समीकृत a.
  thrown to the ground,  floored (Mar.  जमीनदोस्त),  वानरै राक्षसाश्चापि द्रुमैर्भूमिसमीकृताः Rām.*
  6.52.3. -संनिवेशः the general appearance of a country.

संभवः,  सुतः the planet Mars.

an epithet of the demon Naraka.  (-वा,  -ता) an epithet of Sītā. -स्थ a.
  being,  standing on the ground
 भूमिष्ठं नोत्सहे योद्धुं भवन्तं रथमास्थितः Mb.
 *  5. 179.1. -स्नुः an earth-worm.  -स्पृश् a.
 

blind. 

lame,  cripple. (m.  )

mankind. 

a Vaiśya. 

a thief.  -स्पोटः a mushroom. 

Apte 1890

English

 भूमिः f. [भवंत्यस्मिन् भूतानि,  भू-मि किच्च वा ङीप्] 1 The earth (opp. स्वर्ग,  गगन or पाताल)
 द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च Pt. 1. 182
 R. 2. 74. 
2 Soil,  ground
 उत्खातिनी भूमिः Ś. 1
 Ku. 1. 24. 
3 A territory,  district,  country,  land
 विदर्भभूमिः 
4 A place,  spot,  ground,  plot of ground
 प्रमदवनभूमयः Ś. 6
 अधित्यकाभूमिः N. 22. 41
 R. 1. 52,  3. 61
 Ku. 3. 58. 
5 A site,  situation. 
6 Land,  landed property. 
7 A story,  the floor of a house
 as in सप्तभूमिकः प्रासादः. 
8 Attitude,  posture. 
9 A character or part (in a play)
 cf. भूमिका. 
10 Subject,  object,  receptacle
 विश्वासभूमि,  स्नेहभूमि &c. 
11 Degree,  extent,  limit
 Ki. 10. 58. 
12 The tongue. 
13 The number ‘one’. 
Comp. 
अंतरः a king of an adjacent district. 
आमलकी,  
आली N. of a plant. 
इच्छा a desire for lying on the ground. 
इंद्रः,  
ईश्वरः a king,  sovereign. 
कदंबः a kind of Kadamba. 
कंपः an earthquake. 
गर्तः,  गुहा a hole in the ground. 
गृहं a cellar,  an underground chamber. 
चलः,  
चलनं an earthquake. 
ज a. earth-born,  born or produced from the earth. (
ज्ञः) {1} the planet Mars. {2} an epithet of the demon Naraka. {3} a man. {4} the plant भूनिंब. (
जा) an epithet of Sītā. 
जीविन् a. living on (the produce of) land
 an agriculturist. (
m.) a Vaiśya. 
तलं the surface of the earth. 
दानं a grant of land. 
देवः a Brāhmaṇa,  
धरः {1} a mountain. {2} a king. {3} the number ‘seven’. 
नाथः,  
पः पतिः,  पालः,  
भुज् m. {1} a king,  sovereign
 R. 1. 47. {2} a Kṣatriya. 
पक्षः a swift or fleet horse. 
पिशाचं the wine-palm. 
पुत्रः the planet Mars. 
पुरंदरः {1} a king. {2} N. of Dilīpa. 
भागः a spot or portion of ground 
भृत् m. {1} a mountain. {2} a king. 
मंडा a kind of jasmine. 
रक्षकः {1} a guardian of a country. {2} a swift or fleet horse. 
रुहः a tree. 
लाभः death (lit. returning to the dust of the earth). 
लेपनं cow-dung. 
वर्धनः,  -नं a dead body,  corpse. 
शय a. sleeping on the ground. (
यः) {1} a wild pigeon. {2} a child,  boy. {3} any animal living in the earth. 
शयनं,  
शय्या sleeping on the ground. 
सत्रं an offering of land. 
संभवः। 
सुतः {1} the planet Mars. {2} an epithet of the demon Naraka. (
वा,  
ता) an epithet of Sītā. 
संनिवेशः the general appearance of a country. 
स्नुः an earth-worm. 
स्पृश् a. {1} blind. {2} lame,  cripple. (
m.) {1} a man. {2} mankind. {3} a Vaiśya. {4} a thief. 

Monier Williams Cologne

English

 भू॑मि a f.
  (Ved.   also nom.
   भू॑मी gen.
   abl.
  °म्यास् loc.
   °म्याम्) the earth,  soil,  ground,  RV.
   &c.
   &c.
  

 (pl.  divisions of the world
 cf.
   भूमि-त्रय)

 a territory,  country,  district,  ib.

 a place,  situation,  ŚBr.
   &c.
   &c.
  

 position,  posture,  attitude,  MBh.
  
 Kāv.
  &c.
  

 the part or personification (played by an actor),  Kathās.
 

 the floor of a house,  story,  Megh.
 
 Kathās.

 the area,  Śulbas.
 

 the base of any geometrical figure,  Col.
 

 (metaph.) a step,  degree,  stage,  Yogas.
  (with Buddhists there are 10 or 13 stages of existence or perfection,  Dharmas.
  45
 46)

 extent,  limit,  Kir.
 

 (ifc. ) a matter,  subject,  object,  receptacle i.e. fit object or person for (cf.   विश्वास-,  स्नेह-भ्° &c.
  ,  and पात्र,  भाजन)

 the tongue,  L.
 

 (also) =
  भू (above)

 भू॑मि m.
  N.
  of a son or grandson of Yuyudhāna and father of Yugaṃdhara,  Hariv.
 
 VP.
  

 भूमि b,  भूमी &c.
   See p.
  763.

Monier Williams 1872

English

 भूमि,  इस्,  f. (also भूमी,  f.,  but this form is
more commonly Ved.,  where occur nom. sing. भूमी, 
gen. भूम्यास्,  loc. भूम्याम्),  the earth,  soil, 
ground
 a territory,  country,  district
 land,  estate, 
domain
 a place,  site in general,  situation,  (often at
the end of comps.,  cf. केश-भ्°)
 position,  posture, 
attitude
 the floor of a house,  story
 a step,  degree
(metaphorically)
 the base of a triangle or of any
geometrical figure
 the part or character (of an actor
in a play)
 a matter,  object,  subject [cf. विश्वास-
भ्°]
 the tongue
 (इस्),  m.,  N. of a son of Yuyu-
dhāna and father of Yugan-dhara
 [cf. Lat. humus
Hib. aim.]
—भूमि-कदम्ब,  अस्,  m. a kind of
Kadamba
 (also read भूमी-कदम्ब।)
—भूमि-
कन्दली,  f. a species of plant (= कन्दली).
—भूमि-
कपाल,  अस्,  आ,  अम्,  Ved. having the ground for a
vessel or receptacle.
—भूमि-कम्प,  अस्,  m. or
भूमि-कम्पन,  अम्,  n. an earthquake.
—भूमि-
कुष्माण्ड,  अस्,  m. a species of plant (= विदारी)।
—भूमि-खण्ड,  ‘earth-section, ’ N. of the second
book of the Padma-Purāṇa
 [cf. भू-खण्ड।]
—भूमि-खर्जूरिका or भूमि-खर्जूरी,  f. a
species of plam.
—भूमि-गर्त,  अस्,  m. a pit or
hole in the earth.
—भूमि-गुहा,  f. a hole in the
earth.
—भूमि-गृह,  अम्,  n. an under-ground
chamber [cf. भू-गृह]
 (अस्,  आ,  अम्),  Ved. whose
house is the earth (said of a dead person).
—भूमि-
चम्पक,  अस्,  m. the plant Kæmpferia Rotunda.
—भूमि-चल,  अस्,  m. or भूमि-चलन,  अम्,  n.
an earthquake.
—भूमि-ज,  अस्,  आ,  अम्,  ‘earth-born, ’
produced from the earth,  sprung from the ground
(अस्),  m. the planet Mars
 a man
 a plant (= भूमि-
कदम्ब)
 an epithet of the demon Naraka
 hell
(आ),  f. an epithet of Sītā
 (अम्),  n. a species of
vegetable (= गौर-सुवर्ण).
—भूमिज-गुग्गु-
लु,  उस्,  m. a species of bdellium.
—भूमि-जम्बु, 
उस्,  or भूमि-जम्बुका,  or भूमि-जम्बू,  ऊस्,  f. a
tree,  = नादेयी
 [cf. भू-जम्बू।]
—भूमि-जीविन्, 
ई,  m. ‘living by the soil,  living on (the produce of)
land, ’ an agriculturalist,  a Vaiśya or Hindū of the
third or agricultural class.
—भूमिञ्-जय,  अस्,  m.
(भुमिम्,  acc. of भूमि),  ‘earth-conquering, ’ N. of
a son of Virāṭa.
—भूमि-तल,  अम्,  n. the surface
of the earth,  the ground.
—भूमि-तुण्डिक,  अस्,  m., 
N. of a district.
—भूमि-त्व,  अम्,  n. the state of
earth,  earthiness,  earth (e. g. भूमित्वम् एति,  he
goes to or becomes earth).
—भूमि-दान,  अम्,  n.
donation of landed property.
—भूमि-दुन्दुभि, 
इस्,  m.,  Ved. ‘earth-drum, ’ a pit or hole in the earth
covered over with skins.
—भूमि-दृंह,  अस्,  आ, 
अम्,  Ved. firmly fixed on the ground.
—भूमि-
देव,  अस्,  m. ‘earth-god, ’ a Brāhman
 (ई),  f.,  N. of
two women.
—भूमि-धर,  अस्,  m. ‘earth-sup-
porter, ’ a mountain
 a symbolical expression for the
number seven [cf. कुल-पर्वत]
 a king,  prince.
—भूमि-नाथ,  अस्,  m. ‘earth-lord, ’ a king,  prince.
—भूमि-प,  अस्,  m. ‘earth-protector, ’ a sovereign, 
king,  prince
 a Kṣatriya.
—भूमि-पकष,  अस्,  m.
a swift horse,  a horse with good paces or of good
breed.
—भूमि-पति,  इस्,  m. ‘earth-lord, ’ a king, 
prince.
—भूमिपति-त्व,  अम्,  n. ‘earth-sovereignty, ’
sovereignty,  kingship,  princedom.
—भूमि-पाल, 
अस्,  m. ‘earth-guardian, ’ a king,  prince.
—भूमि-
पाश,  अस्,  m.,  Ved. ‘earth-fetter, ’ a plant.
—भूमि-
पिशाच,  अस्,  m. ‘earth-piśāca, ’ the wine-palam or
Palmyra tree,  Borassus Flabelliformis.
—भूमि-पु-
त्र,  अस्,  m. ‘earth-son, ’ the planet Mars
 N. of a
king.
—भूमि-पुरन्दर,  अस्,  m. ‘earth-Indra, ’
an epithet of Dilīpa.
—भूमि-भाग,  अस्,  m. a
portion or plot of land,  place,  spot
 [cf. भू-भाग।]
—भूमि-भुज्,  क्,  m. ‘earth-possessor, ’ a king, 
prince.
—भूमि-भूत,  अस्,  आ,  अम्,  become earth
being on the ground.
—भूमि-भृत्,  त्,  m. ‘earth-
supporter, ’ a king,  prince
 a mountain [cf. भू-
भृत्].
—भूमि-भेदिन्,  ई,  इनी,  इ,  differing from
(what exists on) earth.
—भूमि-मण्ड,  अस्,  m.
‘earth-ornament, ’ the plant Vallaris Dichotomus
(आ),  f. Arabian jasmine.
—भूमि-मण्डप-भू-
षणा,  f. the plant Gærtnera Racemosa.
—भूमि-
मत्,  आन्,  अती,  अत्,  possessing land,  having land.
—भूमि-मित्र,  अस्,  m. ‘friend of the country, ’ N.
of two kings.
—भूमि-रक्षक,  अस्,  m. the
guardian or protector of a country
 a swift horse, 
horse of good breed.
—भूमि-लाभ,  अस्,  m. ‘gain-
ing or returning to earth, ’ dying,  death.
—भूमि-
लेपन,  अम्,  n. ‘earth-ointment, ’ cow-dung.
—भू-
मि-लोक,  अस्,  m.,  Ved. the terrestrial world.
—भू-
मि-वर्धन,  अस्,  अम्,  m. n. ‘earth-increasing, ’ a
dead body,  corpse.
—भूमि-शय,  अस्,  आ,  अम्,  sleep-
ing on the ground,  lying or living on the ground, 
living in the earth
 (अस्),  m. any animal living in
the ground or earth [cf. भू-शय]
 (अस्),  m. a
wild pigeon (= अरण्य-चटक)
 N. of a king.
—भूमि-शयन,  अम्,  n. or भूमि-शय्या,  f. the
act of sleeping on the (bare) ground.
—भूमि-
ष्ठ,  अस्,  आ,  अम्,  standing or remaining on the
earth or on the ground
 lying on the earth,  (अम्बु
भूमि-ष्ठम्,  stagnant water)
 living or remain-
ing in one's own country [cf. पर-भ्°].
—भू-
मि-सत्त्र,  अम्,  n. an offering consisting of a dona-
tion of land.
—भूमि-सन्निवेश,  अस्,  m. the general
appearance or configuration of a country.
—भूमि-
सम्भव,  अस्,  आ,  अम्,  ‘earth-born,  earth-produced, ’
produced on or from the earth
 (आ),  f. an epithet of
Sītā.
—भूमि-सव,  अस्,  m.,  Ved. one of the nine
Vrātya-stomas.
—भूमि-सुत,  अस्,  m. ‘earth-son, ’
the planet Mars.
—भूमि-सेन,  अस्,  m.,  N. of one
of the sons of the tenth Manu
 of a Buddhist sage.
—भूमि-स्तोम,  अस्,  m. ‘earth-stoma, ’ N. of a
Stoma.
—भूमि-स्नु,  उस्,  m. an earth-worm.
—भू-
मि-स्पृश्,  क्,  क्,  क्,  Ved. touching the ground
 blind
cripple,  lame
 (क्),  m. a terrestrial being,  man
mankind
 an agriculturalist,  a Vaiśya or Hindū of
the third caste who cultivates the soil
 a theif,  one
who creeps along the ground to carry off his plunder
[cf. भू-स्पृश्।]
—भूमि-स्वामिन्,  ई,  m. ‘land-lord, ’
a king,  prince.
—भूमी-कदम्ब,  see भूमि-क-
दम्ब.
—भूमी-कुरवक,  a species of plant.
—भूमीच्छा (°मि-इच्°),  f. desire for the earth or
for lying on the ground.
—भूमीन्द्र (°मि-इन्°), 
अस्,  m. ‘earth-chief, ’ a sovereign,  king,  prince.
—भू-
मी-पति,  इस्,  m. = भूमि-पति.
—भूमी-भुज्,  क्, 
m. = भूमि-भुज्.
—भूमी-रुह्,  ट्,  or भूमी-रु-
ह,  अस्,  m. ‘earth-growing, ’ a plant,  tree.
—भूमी-
श्वर (°मि-ईश्°),  अस्,  m. ‘earth-lord, ’ a king,  prince.
—भूमी-सह,  अस्,  m. a species of tree.
—भूम्य्-
अन्तर,  अस्,  आ,  अम्,  belonging to the next country
(अस्),  m. the king of an adjacent country.
—भूम्य्-
आमलकी or भूम्य्-आली,  f. the plant Flacourtia Cata-
pharacta.
—भूम्य्-आहुल्य,  अम्,  n. a species of shrub.
—भूम्य्-एकदेश,  अस्,  m. one portion of terri-
tory.

 भूमि भूमि,  भूमी,  &c. See p. 717,  col. 3.

Macdonell

English

 भूमि bhū́-mi (sts. ī),  f.
  earth
 ground,  soil 🞄(sts. pl.
 ),  for (g.)
 territory,  country,  land,  🞄district
 earth (as a substance)
 spot,  site,  🞄place
 storey,  floor
 position,  office
 part (of 🞄an actor)
 stage (in Yoga)
 degree,  extent
 🞄—°,  object of (love,  confidence),  opportunity 🞄of (recreation),  prodigy of (impudence).

Benfey

English

 भूमि भूमि (also भूमी,  i. e. भू +
म + ई,  cf. 
 I. भूमन्),  f.
 
 1. The earth, 
Pañc. 165,  16.
 2. Land,  estate,  Pañc.
iii. d. 92
 domain (where one governs
or works),  Bhāg. P. 5,  11,  9.
 3. Place, 
Pañc. 161,  13
 site.
 -- Comp.
 
अ-,  f.
 
1. anything but earth. 2. an un-
suitable place,  Śāk. 101,  19. 3. no
object for,  Śāk. 97,  9 (exceeding).
अति-,  f.
  highest degree,  Amar. 80
Utt. Rāmac. 82,  7.
अन्तर्-,  f.
  the
interior of the earth,  Arj. 10,  27
 Sund.
2,  8.
 Karma(n)-,  f.
  the land of holy
works,  Āryāvarta,  or the central part
of India,  Rām.  2,  109,  28.
जन्म(न्)-, 
f.
  home,  Pañc. v. d. 25.
पन-,  f.
  a
drinking-room,  Rām.  5,  14,  39.
मल्ल-, 
f.
  an arena for athletic contests. ब-
ध्य- (vb. वध्),  f.
  place of execution, 
Hit. 63,  6.
रङ्ग-,  f.
  1. a field of
battle,  Pañc. 35,  3. 2. an arena, 
Johns. Sel. 9,  11. 3. a stage,  a place where
dancing,  etc.,  is exhibited.
वास-,  f.
 
a dwelling-place,  Hit. 38,  2,  M.M. वि-
श्वास-,  f.
  a person worthy of confidence, 
Hit. 18,  7,  M.M.
संकेत-,  f.
  place
of assignation,  Lass. 24,  15.
स्थान-, 
f.
  dwelling-place,  a palace(?),  Lass.
28,  10.
स्न्च-,  f.
  one worthy of love, 
Mālat. 83,  11.
सिद्ध-,  f.
  the country
in which the Siddhas live,  Pañc.
242,  5.

Apte Hindi

Hindi

भूमिः
स्त्री*
  - भवन्त्यस्मिन् भूतानि -भू+मि किच्च वा ङीप्
 पृथ्वी

भूमिः
स्त्री*
  - -
"मिट्टी,  भूमि"

भूमिः
स्त्री*
  - -
"प्रदेश,  जिला,  देश,  भू"

भूमिः
स्त्री*
  - -
"स्थान,  जगह,  जमीन,  भूखण्ड"

भूमिः
स्त्री*
  - -
"स्थल,  स्थिति"

भूमिः
स्त्री*
  - -
"जमीन,  भूसंपत्ति"

भूमिः
स्त्री*
  - -
"कहानी,  घर का फर्श"

भूमिः
स्त्री*
  - -
"अभिरुचि,  हावभाव"

भूमिः
स्त्री*
  - -
किसी पात्र का चरित्र या अभिनय

भूमिः
स्त्री*
  - -
"विषय,  पदार्थ,  आधार विश्वासभूमि,  स्नेहभूमि आदि"

भूमिः
स्त्री*
  - -
"दर्जा,  विस्तार,  सीमा"

भूमिः
स्त्री*
  - -
"जिह्वा,  जवान"

भूमिः
स्त्री*
  - भू+मि
ज्यामिति की आकृतियों की आधाररेखा

भूमिः
स्त्री*
  - भू+मि
किसी चित्र का रेखा चित्र

भूमिः
स्त्री*
  - भू+मि
"धरती,  पृथ्वी"

L R Vaidya

English

 BUmi {% f. %} 1. The earth,  भूयः स भूमेर्धुरमाससंज R.ii.74
a territory,  a district
land,  soil,  K.S.i.24
a story,  floor
a site,  a situation
attitude,  posture
a mask,  a character (in dramaturgy)
subject,  object
the tongue
ground,  plot of ground,  R.i.52,  iii.61,  vi.31,  Rt.i.24
abode,  place.

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

१,  अंशुमान्,  अचला,  अब्ज,  अमृतांशु,  अवनि,  आदि,  आस्य,  इन्दु,  इला,  उडुपति,  उर्वरा,  उर्वी,  ऋक्षेश,  एक,  एणधर,  औषधीश,  क,  कलाधर,  कलि,  कु,  कुमुदाकरप्रिय,  क्षपाकर,  क्षमा,  क्षिति,  क्षोणि,  क्षोणी,  क्षमा,  गो,  गोत्र,  गोत्रा,  ग्लौ,  चन्द्र,  चन्द्रमस्,  जगती,  जैवातृक,  ज्या,  तनु,  दाक्षायणीप्राणेश,  धरणी,  धरा,  धरित्री,  नायक,  निशाकर,  निशेश,  पितामह,  पृथिवी,  पृथ्वी,  प्रालेयांशु,  ब्रह्मा,  भुवन्यु,  भू,  भूमि,  मही,  मुख,  मृगलाञ्छन,  मृगाङ्क,  मेदिनी,  रजनीकर,  रजनीश,  रात्रिप,  रात्रीश,  रुग्ण,  रूप,  लपन,  वक्त्र,  वदन,  वसुधा,  वसुन्धरा,  वाक्,  विधु,  विरञ्चि,  विश्वम्भरा,  शशधर,  शशभृत्,  शशलाञ्छन,  शशाङ्क,  शशि,  शशी,  शीतकर,  शीतकिरण,  शीतद्युति,  शीतमयूख,  शीतरश्मि,  शीतांशु,  शुभ्रभानु,  श्वेत,  श्वेतांशु,  सितरश्मि,  सुधांशु,  सोम,  स्थिरा,  हरिणधृत्,  हरिणाङ्क,  हिमकर,  हिमगु,  हिमरश्मि,  हिमांशु

Bopp

Latin

 भूमि f. (r. भू s. मि)
1) terra. IN. 1. 31.
2) locus. RAGH.
4. 42. 6. 31. (Cf. lat. humus,  hib. uim «the earth,  a
country».)

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

गो
पुस्त्री
गो,  बाण,  वाच्,  पशु,  भूमि,  दिश्,  रश्मि,  जल,  अक्षि,  स्वर्ग,  मातृ,  वज्र,  अग्नि,  मुख,  तत्त्व,  वारि,  वाजिन्,  दृष्टि,  दीधिति
बाणे वाचि पशौ भूमौ दिशि रश्मौ जलेऽक्षिणि ।
स्वर्गे मातरि वज्रेऽग्नौ मुखे तत्वे च गोध्वनिः ॥ १७ ॥
दिग्दृष्टि-दीधिति-स्वर्ग-वारि-वाग्वाण-वाजिषु ।
भूमौ पशौ च गोशब्दो विद्वद्भिर्दशसु स्मृतः ॥ १८ ॥
verse 1.1.1.17
page 0002

इडा
स्त्री
इडा,  वर्ष,  पानीय,  भूमि,  वाक्य,  रण
इडा वर्षे च पानीये भूमौ वाक्ये रणे मतः ।
verse 2.1.1.15
page 0008

कुन्त्या
स्त्री
कुन्त्या,  भूमि,  कुन्तकदम्बक
कुन्त्या भूमिः समाख्याता कुन्त्या कुन्तकदम्बकम् ॥ ४६ ॥
verse 2.1.1.46
page 0011

इला
स्त्री
इला,  भूमि,  गो
इला भूमिर्मता गौश्च संज्ञा संविच्च नाम च ॥ ८ ॥
verse 3.1.1.8
page 0014

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 bhūmi,  f., 
(1) (as in Skt.) earth,  ground: bhūmyāṃ va carā(ḥ) = bhūmya (q.v.) or bhaumya (gods)
 in LV 〔187.12〕 (prose) udyāna-bhūmim upaśobhitaṃ (n. sg.) seems to present bhūmi as nt.,  but Tib. seems to have read simply udyānam (skyed mos tshal),  without bhūmi
 udyānabhūmi (Pali uyyāna°) is however common,  SP 〔96.11〕 etc.
(2) capital,  amount (of money
 unrecorded,  but seems used in same mg. Mbh. Crit. ed. 〔ii.47.2c〕,  where it contrasts with phala,  interest): kāśibhūmiṃ kṣamati Mv 〔iii.375.18〕,  see s.v. kāśi,  2
(3) (= Pali id.) stage,  state,  [Page411-a] condition: kumāra-bhūmīm (childhood) atināmayitvā SP 〔68.7〕 (vs)
 śaikṣa-bhūmau,  loc. (Pali sekha-bh°),  the stage of a śaikṣa,  q.v.,  SP 〔70.13〕
 nirvāṇa-bhūmi-sthitā(ḥ) sma ity ātmāna (i.e. °naṃ? WT ātmanaḥ) saṃjānatāṃ (gen. pl. pres. pple.) SP 〔71.2〕 (prose),  supposing themselves (erroneously) to be fixed in the state of nirvāṇa
 apāyabhūmiḥ,  state of misfortune (one of three such,  see apāya) SP 〔96.11〕
 pithanārthāya apāyabhūmināṃ LV 〔178.7〕 (vs),  to block the way (see pithana) to the states of misfortune
 in LV 〔178.9〕 (vs) text baddhvā dvāra nirayāya bhūmināṃ,  but read tri-r-apāya-bhū° with Tib. ṅan soṅ gsum poḥi sayi sgo chod de
 dānta-bhūmim (state of being self-controlled) anuprāptaḥ SP 〔256.2〕
 more specifically, 
(4) stage of progressive religious development
 for the śrāvaka,  seven are listed Mvy 〔1140—1147〕: śuklavidarśanā-bh°,  gotra-,  aṣṭamaka-,  darśana-,  tanu- (var. tanū-),  vītarāga- (var. vigatarāga-),  kṛtāvi-
 the same ŚsP 〔1562.21 ff.〕
 in ŚsP 〔1473.11 ff.〕 (where śuklavipaśyanā-bh° for the first) and 〔1520.20 ff.〕 these (nirdarśana- for 4) are followed by pratyekabuddha-bh°,  bodhisattva-bh°,  and buddha-bh°,  making in all ten bhūmi of a bodhisattva (!),  bodhisattvasya … daśa bhūmayaḥ,  〔1473.17—18〕
 this list noted only in ŚsP
 the usual list of ten bodhisattva-bhūmi is that given Mvy 〔885—895〕
 Dharmas 〔64〕
 Dbh 〔5.7 ff.〕
 Sūtrāl. 〔xx—xxi.32 ff.〕,  viz. pramuditā (Sūtrāl. muditā),  vimalā,  prabhākarī,  arciṣmatī,  sudurjayā (Sūtrāl. durjayā),  abhimukhī,  dūraṃgamā (Mvy Kyoto ed. °maḥ,  read °mā with Mironov),  acalā,  sādhumatī,  dharmameghā
 the last three are named Laṅk 〔15.5〕
 in Bbh 〔332.20 ff.〕 the ten bodhisattva-bhūmayaḥ of Dbh (which is specifically referred to) are called bodhisattva-vihārāḥ
 the 10 bodhisattva-bhūmi usually means this group,  often referred to,  so e.g. in Mmk 〔15.24〕 (while in Mmk 〔13.8〕 eight bodhisattva-bhūmi,  presumably the first eight of the standard ten,  are mentioned as attained by- Pratyekabuddhas)
 a different list of ten ‘bodhisattvāna bhūmayo’ in Mv 〔i.76.11 ff.〕 (vss),  viz: durārohā,  baddhamālā (q.v.,  text °mānā),  puṣpamaṇḍitā,  rucirā,  cittavistarā,  rūpavatī,  durjayā (cf. 〔No. 5〕 of the list above),  janmanideśa (-bhūmi?),  yauvarājya(-bhūmi?),  and abhiṣeka(-bhūmi)
 only the last of these,  q.v.,  is mentioned elsewhere,  in Gv
 on the other hand,  Bbh has an otherwise unknown list of bodhisattva-bhūmi,  numbering six,  〔84.22 ff.〕,  or seven,  〔367.6〕,  listed 〔367.3 ff.〕 and identical with the other list except for an additional first member,  gotra-bhūmi
 the (other) six are adhimukticaryā- bh°,  śuddhyadhyāśaya- (or śuddhādhy°),  caryāpratipatti-,  niyata- (or niyatā bhūmi),  niyatacaryā- (or °ryā-pratipatti-),  and niṣṭhāgamana-bh°.

Indian Epigraphical Glossary

English

 bhūmi,  bhūmī (EI 3
 CII 3),  a particular land measure
sometimes also called bhū and regarded as equal to four bhū-
māṣakas (cf. bhū).
(CII 4),  a territorial division.
(EI 7-1-2),  ‘one’.

Lanman

English

 bhū́mi,  f.
	—1. earth,  57^11
 ground,  43^13
	—2. land
	—3. place,  23^14
 esp. fit place, 
proper vessel (cf. sthāna,  pātra),  21^5, 
28^3. [√bhū,  1167: for mg,  cf. bhū́.]

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 भूमि (nach dem Ko. m.) ° = परवन् चनहेतुर् आडम्बरस्,  S I,  142,  5.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

skrun bye
भूमि

sa
१) अवनि २) इरा ३) क्षिति ४) क्ष्मा ५) गो ६) ज्ञानभूमि ७) ° त्व ८) धरणी ९) पांशु १०) पृथिवी ११) भू १२) भूरधात्री १३) भूमि १४) मही १५) मृत्तिका १६) मृद् १७) मेदिनी १८) वसुन्धरा १९) वसुमती २०) शाला २१)

sa steng
१) धरणी २) भुवि ३) भूमि ४) महीतल ५) मेदिनी

sa phung
भूमि

sa gzhi
१) उर्वी २) कुट्टिम ३) चराचर ४) धरणी ५) पृथिवी ६) भृवन ७) भू ८) भूमि ९) भूमितल १०) मही ११) लिक १२) वसुंधरा १३) सर्वसहा

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
भूर्भूमिः पृथिवी पृथ्वी वसुधोर्वी वसुंधरा ।
धात्री धरित्री धरणी विश्वा विश्वंभरा धरा ॥ ९३५ ॥
क्षितिः क्षोणी क्षमानन्ता ज्या कुर्वसुमती मही ।
गौर्गोत्रा भूतधात्री क्ष्मा गन्धमाताचलावनिः ॥ ९३६ ॥
सर्वंसहा रत्नगर्भा जगती मेदिनी रसा ।
काश्यपी पर्वताधारा स्थिरेला रत्नबीजसूः ॥ ९३७ ॥
विपुला सागराच्चाग्रे स्युर्नेमीमेखलाम्बराः ।
-wordlist-
 
भू (स्त्री),  भूमि (स्त्री),  पृथिवी (स्त्री),  पृथ्वी (स्त्री),  वसुधा (स्त्री),  उर्वी (स्त्री),  वसुन्धरा (स्त्री),  धात्री (स्त्री),  धरित्री (स्त्री),  धरणी (स्त्री),  विश्वा (स्त्री),  विश्वम्भरा (स्त्री),  धरा (स्त्री),  क्षिति (स्त्री),  क्षोणी (स्त्री),  क्षमा (स्त्री),  अनन्ता (स्त्री),  ज्या (स्त्री),  कु (स्त्री),  वसुमती (स्त्री),  मही (स्त्री),  गो (स्त्री),  गोत्रा (स्त्री),  भूतधात्री (स्त्री),  क्ष्मा (स्त्री),  गन्धमाता (स्त्री),  अचला (स्त्री),  अवनि (स्त्री),  सर्वंसहा (स्त्री),  रत्नगर्भा (स्त्री),  जगती (स्त्री),  मेदिनी (स्त्री),  रसा (स्त्री),  काश्यपी (स्त्री),  पर्वताधारा (स्त्री),  स्थिरा (स्त्री),  इला (स्त्री),  रत्नसू (स्त्री),  बीजसू (स्त्री),  विपुला (स्त्री),  सागरनेमी (स्त्री),  सागरमेखला (स्त्री),  सागराम्बरा (स्त्री)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

भू
भू,  भूमि,  वसुधा,  अवनि,  वसुमती,  धात्री,  धरित्री,  धरा,  गो,  गोत्रा,  जगती,  रसा,  क्षिति,  इला,  क्षोणी,  क्षमा,  क्ष्मा,  अचला,  कु,  पृथ्वी,  पृथिवी,  स्थिरा,  धरणी,  विश्वम्भरा,  मेदिनी,  ज्या,  अनन्ता,  विपुला,  समुद्रवसना,  सर्वंसहा,  ऊर्वी,  मही,  काश्यपी,  भूतधात्री,  रत्नगर्भा,  वसुन्धरा,  धराधारा
भूर्भूमिर्वसुधावनिर्वसुमती धात्री धरित्री धरा, 
गौर्गोत्रा जगती रसा क्षितिरिला क्षोणी क्षमा क्ष्माचला ।
कुः पृथ्वी पृथिवी स्थिरा च धरणी विश्वम्भरा मेदिनी, 
ज्यानन्ता विपुला समुद्रवसना सर्वंसहोर्वी मही ॥ १५६ ॥
काश्यपी भूतधात्री च रत्नगर्भा वसुन्धरा ।
धराधारा च विज्ञेया तद्विशेषान्निबोधत ॥ १५७ ॥
verse 2.1.1.156
page 0020

गो
गो,  दिक्,  दृष्टि,  दीधिति,  स्वर्ग,  वज्र,  वाक्,  बाण,  वारि,  भूमि,  पशु
दिग्दृष्टिदीधितिस्वर्गवज्रवाग्वाणवारिषु ।
भूमौ पशौ च गोशब्दो विद्वद्भिर्दशसु स्मृतः ॥ ८५४ ॥
verse 5.1.1.854
page 0098

नाममाला

Sanskrit

भूमि,  भू,  पृथिवी,  पृथ्वी,  गह्वरी,  मेदिनी,  मही,  धरा,  वसुमती,  धात्री,  क्षमा,  विश्वम्भरा,  अवनि,  वसुधा,  धरणी,  क्षोणी,  क्ष्मा,  धरित्री,  क्षिति,  कुम्भिनी,  इला,  उर्वरा,  उर्वी,  जगती,  गो,  वसुन्धरा
भूमिर्भूः पृथिवी पृथ्वी गह्वरी मेदिनी मही ।
धरा वसुमती धात्री क्षमा विश्वम्भराऽवनिः ॥ ५ ॥
वसुधा धरणी क्षोणी क्ष्मा धरित्री क्षितिश्च कुः ।
कुम्भिनीलोर्वरा चोर्वी जगती गौर्वसुन्धरा ॥ ६ ॥
verse 0.1.1.5
page 0004

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: भूमिः
Root: भूमि
Gender: स्त्री
Number: all
अर्थः ⇒ 
Meaning(s):
⇒ Earth
Shloka(s):
3|1|1|1 ► भुमिरुर्वी घनश्रेणी स्थगणा गिरिकर्णिका। (भूमिकाण्डः/देशाध्यायः)
3|1|1|2 ► क्षोणी सर्पभृता दक्षा कुः क्ष्मा क्षान्तिः क्षमा क्षरिः॥ (भूमिकाण्डः/देशाध्यायः)
3|1|2|1 ► धरित्री धरणी धात्री भूतधात्री धरा स्थिरा। (भूमिकाण्डः/देशाध्यायः)
3|1|2|2 ► वसुन्धरा वसुमती वसुधा विपुला रसा॥ (भूमिकाण्डः/देशाध्यायः)
3|1|3|1 ► ग्मा विश्वा पृथिवी पृथ्वी हेमा सर्वंसहा मही। (भूमिकाण्डः/देशाध्यायः)
3|1|3|2 ► अब्धिवस्त्रा नगाधारा मेदिनीला गिरिस्तनी॥ (भूमिकाण्डः/देशाध्यायः)
3|1|4|1 ► अचला कालिनी पेरा बीजसू रत्नसूः स्वसूः। (भूमिकाण्डः/देशाध्यायः)
3|1|4|2 ► रन्तगर्भा काश्यपी भूः कुह्वर्यवनिरुर्वरा॥ (भूमिकाण्डः/देशाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|1|1|1 ⇢ भूमिः (भूमि) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|1|1 ⇢ उर्वी (उर्वी) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|1|1 ⇢ घनश्रेणी (घनश्रेणी) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|1|1 ⇢ स्थगणा (स्थगणा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|1|1 ⇢ गिरिकर्णिका (गिरिकर्णिका) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|1|2 ⇢ क्षोणी (क्षोणी) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|1|2 ⇢ सर्पभृता (सर्पभृता) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|1|2 ⇢ दक्षा (दक्षा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|1|2 ⇢ कुः (कु) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|1|2 ⇢ क्ष्मा (क्ष्मा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|1|2 ⇢ क्षान्तिः (क्षान्ति) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|1|2 ⇢ क्षमा (क्षमा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|1|2 ⇢ क्षरिः (क्षरि) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|2|1 ⇢ धरित्री (धरित्री) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|2|1 ⇢ धरणी (धरणी) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|2|1 ⇢ धात्री (धात्री) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|2|1 ⇢ भूतधात्री (भूतधात्री) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|2|1 ⇢ धरा (धरा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|2|1 ⇢ स्थिरा (स्थिरा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|2|2 ⇢ वसुन्धरा (वसुन्धरा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|2|2 ⇢ वसुमती (वसुमती) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|2|2 ⇢ वसुधा (वसुधा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|2|2 ⇢ विपुला (विपुला) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|2|2 ⇢ रसा (रसा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|3|1 ⇢ ग्मा (ग्मा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|3|1 ⇢ विश्वा (विश्वा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|3|1 ⇢ पृथिवी (पृथिवी) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|3|1 ⇢ पृथ्वी (पृथ्वी) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|3|1 ⇢ हेमा (हेमा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|3|1 ⇢ सर्वंसहा (सर्वंसहा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|3|1 ⇢ मही (मही) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|3|2 ⇢ अब्धिवस्त्रा (अब्धिवस्त्रा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|3|2 ⇢ नगाधारा (नगाधारा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|3|2 ⇢ मेदिनी (मेदिनी) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|3|2 ⇢ इला (इला) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|3|2 ⇢ गिरिस्तनी (गिरिस्तनी) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|4|1 ⇢ अचला (अचला) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|4|1 ⇢ कीलिनी (कीलिनी) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|4|1 ⇢ पेरा (पेरा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|4|1 ⇢ बीजसूः (बीजसू) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|4|1 ⇢ रत्नसूः (रत्नसू) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|4|1 ⇢ स्वसूः (स्वसू) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|4|2 ⇢ रत्नगर्भा (रत्नगर्भा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|4|2 ⇢ काश्यपी (काश्यपी) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|4|2 ⇢ भूः (भू) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|4|2 ⇢ कुह्वरी (कुह्वरी) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|4|2 ⇢ अवनिः (अवनि) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|4|2 ⇢ उर्वरा (उर्वरा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ स्फुटितः
    

Mahabharata

English

*Bhūmi (“Earth”) personified: I,  3017
 V,  3973 (yathā,  married to Bhūmipati)
 XIII,  7236,  7237 (Kāśyapī),  etc.

पुराणम्

English

भूमि १ / BHŪMI I. The earth.1) General.   The Purāṇas maintain that bhūmi has a devī (goddess). The births of bhūmi and its basic goddess are in two different ways.
The mahābhārata,  (Dākṣiṇātya Pāṭha) says that the goddess bhūmi was the daughter of brahmā and that she was married by Mahāviṣṇu. The earth on which we live is the Mṛtpiṇḍa of which the basic deity is this Bhūmidevī. Of the many versions given in the Purāṇas regarding the origin of earth,  three are given below:--1) Long ago,  towards the end of the age of floods,  the earth was in a liquid state. At that time,  śiva cut open his thigh and let fall a drop of blood in the water. It assumed the form of an “aṇḍa” (egg). śiva took that aṇḍa and split it. A man came out of it. From him was made Nature (prakṛti) for the creation of the Universe. One half of the broken aṇḍa became sky and the other half became the earth. (kathāsaritsāgara,  Kathāpīṭhalaṁbaka,  2nd Taraṅga).(2)  Mahāviṣṇu lay on the surface of water which spread everywhere in the beginning. A lotus sprang up from  the navel of viṣṇu and from its top brahmā was born. Liquid matter began to flow out of Viṣṇu's ears on both sides. From it were born two Rākṣasas named madhu and kaiṭabha. They persecuted brahmā. Mahāviṣṇu woke up and killed madhu and kaiṭabha. The thick fat of these Rākṣasas hardened into the earth. (devī bhāgavata,  Navama skandha).3) In the beginning Mahāviṣṇu (Mahāvirāṭ puruṣa) spread everywhere. In every pore of that Mahāvirāṭ who was lying on the surface of the water,  there was a brahmāṇḍa. In course of time that virāṭ obtained mind. That mind stood connected with each of the pores equally. Later from it were formed the “Pañcamahābhūtas”. From their combination was formed the Bhūta called “Mahā Pṛthvī”. It was cut into many pieces and each of the pieces was deposited in each pore. It was these Pṛthvī pieces which became “Bhūmis” at the time of creation. At the time of the floods,  these Bhūmis sank again into those pores as before. In each of these Brahmāṇḍas,  there are the earth,  mountains,  forests,  oceans,  the seven islands,  himavān,  Meru,  Sun,  Moon,  Stars and other planets. Also,  each of them has its own brahmā,  viṣṇu,  śiva and other devas. Since all the different Bhūmis in all the Brahmāṇḍas had been formed artificially,  they all perish in the floods. (devī bhāgavata,  Navama skandha).3) bhūmi devī (Goddess Earth) is the wife of Mahā viṣṇu. In varāha kalpa (Age of the Pig) the asura hiraṇyākṣa carried the Earth and Submerged it under water. At once Mahā viṣṇu appeared in the form of a Pig and lifted up the Earth on its horns. When the Earth floated on the surface of water like a lotus leaf,  bhūmi devī who was pleased,  stood up in her charming figure. Mahāviṣṇu fell in love with her and with the brilliance of a crore of suns,  had sexual union with her for the period of one Devavarṣa. It is from that time that bhūmi devī became Mahāviṣṇu's wife. As a result of their union,  a son named maṅgala was born to them.
Ghaṭeśa is the son of maṅgala. maṅgala has another name,  Covva. After the birth of maṅgala,  at the behest of Lord viṣṇu,  all people began to offer worship to Bhūmidevī. Mahāviṣṇu himself first worshipped her by reciting the mantra--“Om Hrīṁ-Śrīṁ-Krīṁ-Vasudhāyai Svāhā”. After that this mantra became popular for worshipping Bhūmidevī. (devī bhāgavata,  Navama skandha).
Narakāsura was Bhūmidevī's son by hiraṇyākṣa,  the asura. When hiraṇyākṣa,  in the form of a pig,  carried Bhūmidevī on his horns to pātāla,  the horns came in contact with Bhūmidevī and she became pregnant. In bhāgavata,  Daśama skandha we read that Narakāsura was born as the result of this contact. (See the word naraka I).
sītā was the daughter of Bhūmidevī,  born on another occasion. sītā was married by the kosala King Śrī rāma. When she was abandoned by her husband,  she was at last accepted by Bhūmidevī within her own self. (See the word sītā).4) bhūmi and prahlāda.   Since Bhūmidevī had been the wife of the asura hiraṇyākṣa she has also been called the mother of the asura clan. Hiraṇyākṣa's brother was  hiraṇyakaśipu. prahlāda,  the son of hiraṇyakaśipu,  was a devotee of viṣṇu. The father did not like the son's devotion to viṣṇu. So he persecuted prahlāda in various ways. Once he threw down prahlāda from the top of a high building. At that time bhūmi devī appeared there and received him in her arms. (brahmāṇḍa purāṇa,  Chapter 24).5) Bhūmidevī and pṛthu.   Once the Emperor pṛthu turned Bhūmidevī into a cow and milched all resources from her. (For details,  see the word pṛthu).6) Pārvatī's curse.   Once pārvatī and śiva indulged in their sexual act for many years. The earth began to shake to its foundations. The gods approached śiva with a request to refrain and he agreed. Śiva's semen was discharged and fell on the earth. pārvatī who was angry at this,  cursed Bhūmidevī as follows:--“You Bhūmidevī! You will assume many forms and become the wife of many. Since you have prevented me from giving birth to a son,  no children will be born to you in future.” (vālmīki rāmāyaṇa,  Bālakāṇḍa,  36th sarga).7) Other details.  (1)  Narakāsura has another name,  “Bhauma”. (M.B. Sabhā Parva,  Dākṣiṇātya Pāṭha,  Chapter 38).(2)  Bhūmidevī prayed to śrī kṛṣṇa and obtained Vaiṣṇavāstra for her son Narakāsura. (M.B. droṇa parva,  Chapter 29,  Verse 30).(3)  When paraśurāma was carrying on the annihilation of Kṣatriyas,  Bhūmidevī induced the sage kaśyapa to entreat paraśurāma to stop his massacre of Bhūpālas. (Protectors of bhūmi=Kṣatriyas). (M.B. śānti Parva,  Chapter 79,  Verse 44).(4)  Once she (Bhūmidevī) described to śrī kṛṣṇa,  the greatness of Brahminhood. (M.B. Anuśāsana Parva,  Chapter 34,  Verse 22).(5)  At another time she explained to śrī kṛṣṇa the nature of Gṛhasthāśramadharma,  (Duties of a householder). (M.B. anuśāsana parva,  Chapter 97,  Verse 5).(6)  On one occasion,  when King aṅga touched her,  Bhūmidevī lost her own form and vanished. At that time,  kaśyapa prajāpati paralysed her. (M.B. anuśāsana parva,  Chapter 152,  Verse 2).(7)  paraśurāma gifted the whole earth to the sage kaśyapa. From that time Bhūmidevī has been called “Kāśyapī” (daughter of kaśyapa). (M.B. Anuśāsana Parva,  Chapter 154,  Verse 7).

भूमि २ / BHŪMI II. Wife of dhruva. This bhūmi devī,  the daughter of śiśumāra had two sons named kalpa and Vatsala,  by dhruva. (bhāgavata,  Caturtha Skandā).

भूमि ३ / BHŪMI III. Another bhūmi,  who was the wife of a king named bhūmipati is mentioned in M.B. Udyoga Parva,  Chapter 117,  Verse 14).

Vedic Reference

English

 Bhūmi or Bhūmī is a common word for ‘earth’ in the
Rigveda^1 and later, ^2 being practically a synonym of Pṛthivī.
It is also used of the land given by the god to the Āryan, ^3 and
of grants of land.^4
1) i. 64,  5
 161,  14
 ii. 14,  7,  etc.
So in x. 18,  10,  ‘mother earth’ receives
the remains of the dead.
2) Av. vi. 2,  1,  where it is said that
the Bhūmi is the highest of the three
earths (Pṛthivī)
 xi. 7,  14,  where nine
earths and seas are mentioned
 ii. 9,  4
vi. 8,  2,  etc.
3) Rv. iv. 26,  2. Cf. vi. 47,  20.
4) Śatapatha Brāhmaṇa,  xiii. 5,  4,  24
6,  2,  18.

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  भूमिः
Root:  भूमि
Gender:  स्त्री
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ the
⇒ area
⇒ land
⇒ soil
⇒ step
⇒ earth
⇒ stage
⇒ story
⇒ place
⇒ floor
⇒ limit
⇒ tongue
⇒ ground
⇒ object
⇒ degree
⇒ extent
⇒ matter
⇒ posture
⇒ subject
⇒ country
⇒ attitude
⇒ district
⇒ position
⇒ situation
⇒ department
⇒ floor of a house
⇒ part or personification
⇒ territory [i.e. country]
⇒ base of any geometrical figure
⇒ receptacle i.e. fit object or person for
⇒ receptacle [i.e. fit object or person for]
Shloka(s): 
2|1|2|1 ► भूर्भूमिरचलानन्ता रसा विश्वम्भरा स्थिरा। (भूमिवर्गः)
2|1|2|2 ► धरा धरित्री धरणिः क्षोणिर्ज्या काश्यपी क्षितिः॥ (भूमिवर्गः)
2|1|3|1 ► सर्वंसहा वसुमती वसुधोर्वी वसुन्धरा। (भूमिवर्गः)
2|1|3|2 ► गोत्रा कुः पृथिवी पृथ्वी क्ष्मावनिर्मेदिनी मही॥ (भूमिवर्गः)
2|1|3|3 ► विपुला गह्वरी धात्री गौरिला कुम्भिनी क्षमा। (भूमिवर्गः)
2|1|3|4 ► भूतधात्री रत्नगर्भा जगती सागराम्बरा। (भूमिवर्गः)
3|3|42|2 ► सर्प मांसात्पशू व्याडौ गोभूवाचस्त्विडा इलाः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|78|1 ► युक्ते क्ष्मादावृते भूतं प्राण्यतीते समे त्रिषु। (नानार्थवर्गः)
3|3|176|2 ► इरा भूवाक्सुराप्सुस्यात्तन्द्रा निद्राप्रमीलयोः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|230|2 ► प्रसूरश्वापि भूद्यावौ रोदस्यौ रोदसी च ते॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 2|1|2|1 ⇢ भूः (भू) (स्त्री)
➠ 2|1|2|1 ⇢ भूमिः (भूमि) (स्त्री) ⇒ the, area, land, soil, step, earth, stage, story, place, floor, limit, tongue, ground, object, degree, extent, matter, posture, subject, country, attitude, district, position, situation, department, floor of a house, part or personification, territory [i.e. country], base of any geometrical figure, receptacle i.e. fit object or person for, receptacle [i.e. fit object or person for]
➠ 2|1|2|1 ⇢ अचला (अचला) (स्त्री)
➠ 2|1|2|1 ⇢ अनन्ता (अनन्ता) (स्त्री)
➠ 2|1|2|1 ⇢ रसा (रसा) (स्त्री) ⇒ hell, soil, earth, tongue, ground, humidity, moisture, lower world, mythical stream supposed to flow round the earth and the atmosphere
➠ 2|1|2|1 ⇢ विश्वम्भरा (विश्वम्भरा) (स्त्री)
➠ 2|1|2|1 ⇢ स्थिरा (स्थिरा) (स्त्री)
➠ 2|1|2|2 ⇢ धरा (धरा) (स्त्री)
➠ 2|1|2|2 ⇢ धरित्री (धरित्री) (स्त्री)
➠ 2|1|2|2 ⇢ धरणिः (धरणि) (स्त्री)
➠ 2|1|2|2 ⇢ क्षोणिः (क्षोणि) (स्त्री)
➠ 2|1|2|2 ⇢ ज्या (ज्या) (स्त्री) ⇒ earth, mother, bowstring, Sine [math.], excessive demand, chord of an arc [Geom.]
➠ 2|1|2|2 ⇢ काश्यपी (काश्यपी) (स्त्री)
➠ 2|1|2|2 ⇢ क्षितिः (क्षिति) (स्त्री) ⇒ ruin, wane, house, earth, abode, ground, estates, nations, dwelling, dominion, colonies, perishing, number one, habitation, settlements, destruction, races of men, piece of land, end of the world, soil of the earth, sort of base metal, sort of yellow pigment, period of the destruction of the universe
➠ 2|1|3|1 ⇢ सर्वंसहा (सर्वंसहा) (स्त्री)
➠ 2|1|3|1 ⇢ वसुमती (वसुमती) (स्त्री)
➠ 2|1|3|1 ⇢ वसुधा (वसुधा) (स्त्री) ⇒ soil, Earth, ground, kingdom, country, liberal, anapaest, giving wealth, producing wealth
➠ 2|1|3|1 ⇢ उर्वी (उर्वी) (स्त्री) ⇒ soil, earth, rivers, wide one, six spaces, wide earth, wide region, two wide ones, heaven and earth
➠ 2|1|3|1 ⇢ वसुन्धरा (वसुन्धरा) (स्त्री)
➠ 2|1|3|2 ⇢ गोत्रा (गोत्रा) (स्त्री)
➠ 2|1|3|2 ⇢ कुः (कु) (स्त्री)
➠ 2|1|3|2 ⇢ पृथिवी (पृथिवी) (स्त्री) ⇒ land, soil, earth, ground, earth or wide world, earth regarded as one of the elements
➠ 2|1|3|2 ⇢ पृथ्वी (पृथ्वी) (स्त्री)
➠ 2|1|3|2 ⇢ क्ष्मा (क्ष्मा) (स्त्री)
➠ 2|1|3|2 ⇢ अवनिः (अवनि) (स्त्री) ⇒ soil, river, ground, course, stream, fingers, bed of a river, any place on the ground
➠ 2|1|3|2 ⇢ मेदिनी (मेदिनी) (स्त्री) ⇒ spot, land, soil, place, earth, ground, having fatness or fertility, kind of musical composition, Malay beechwood [Gmelina Arborea - Bot.]
➠ 2|1|3|2 ⇢ मही (मही) (स्त्री) ⇒ cow, army, host, space, earth, waters, streams, great world, kind of metre, heaven and earth, base of a triangle or other plane figure, Helencha watercress [Enydra fluctuans Lour. - Bot.]
➠ 2|1|3|3 ⇢ विपुला (विपुला) (स्त्री)
➠ 2|1|3|3 ⇢ गह्वरी (गह्वरी) (स्त्री)
➠ 2|1|3|3 ⇢ धात्री (धात्री) (स्त्री) ⇒ nurse, earth, mother, midwife, wet nurse, foster-mother, female supporter, Indian gooseberry [Emblica Officinalis - Bot.]
➠ 2|1|3|3 ⇢ गौः (गो) (स्त्री)
➠ 2|1|3|3 ⇢ इला (इला) (स्त्री)
➠ 2|1|3|3 ⇢ कुम्भिनी (कुम्भिनी) (स्त्री)
➠ 2|1|3|3 ⇢ क्षमा (क्षमा) (स्त्री) ⇒ pardon, patience, endurance, tolerance, indulgence, forbearance, forgiveness
➠ 2|1|3|4 ⇢ भूतधात्री (भूतधात्री) (स्त्री)
➠ 2|1|3|4 ⇢ रत्नगर्भा (रत्नगर्भा) (स्त्री)
➠ 2|1|3|4 ⇢ जगती (जगती) (स्त्री)
➠ 2|1|3|4 ⇢ सागराम्बरा (सागराम्बरा) (स्त्री)
➠ 3|3|42|2 ⇢ इडा (इडा) (स्त्री) ⇒ cow, food, earth, speech, comfort, libation, offering, animation, recreation, refreshment, vital spirit, goddess iDA or iLA, stream or flow of praise and worship, particular artery on the left side of the body
➠ 3|3|78|1 ⇢ भूतम् (भूत) (नपुं) ⇒ imp, fit, been, past, true, gone, real, demon, being, world, spirit, become, goblin, proper, person, welfare, present, element, creature, obtained, purified, existing, prosperity, well-being, created being, consisting of, actually happened, mixed or joined with, one of the 5 elements, that which is or exists, ghost of a deceased person, being or being like anything, any living being [divine ,  human ,  animal ,  vegetable]
➠ 3|3|176|2 ⇢ इरा (इरा) (स्त्री) ⇒ food, water, earth, speech, comfort, draught, sarasvatI, enjoyment, refreshment, ardent spirits, goddess of speech, any drinkable fluid
➠ 3|3|230|2 ⇢ रोदसी (रोदस्) (नपुं)
➠ 3|3|230|2 ⇢ रोदस्यौ (रोदसी) (स्त्री)
Related word(s): 
जातिः ➡ पृथ्वी
परा_अपरासंबन्धः ➡ हलाद्यकृष्टभूमिः
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ मृद्
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 भूमिः,  स्त्री,
   (भवन्ति भूतान्यस्यामिति । भू +“भुवः कित् ।” उणा० ४ । ४५ । इति मिः ।स च कित् ।) पृथिवी । स्थानमात्रम् । इतिमेदिनी । मे,  २२ ॥
 (यथास्या पर्य्यायः ।“भूर्भूमिः पृथिवी पृथ्वी मेदिनी वसुधावनिः ।क्षितिरुर्व्वी मही क्षौणी क्ष्मा धरा कुर्वसुन्धरा ॥
”इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥
)जिह्वा । इति संक्षिप्तसारोणादिवृत्तिः ॥
योगिनामवस्थाविशेषः । यथा,  --“निरुद्धे चेतसि पुरा सविकल्पसमाधिना ।निर्विकल्पसमाधिस्तु भवेदत्र त्रिभूमिकः ॥
व्युत्तिष्ठते स्वतस्त्वाद्ये द्वितीये परबोधितः ।अन्ते व्युत्तिष्ठते नैव सदा भवति तन्मयः ॥
एवं प्राग्भूमिसिद्धावप्युत्तरोत्तरभूमये ।विधेया भगवद्भक्तिस्तां विना सा न सिध्यति ॥
”इति गीतागूढार्थदीपिकायां मधुसूदनसरस्वती ॥
भूमेः पर्य्यायादयः पृथिवीशब्दे द्रष्टव्याः ।अस्या गुणाः ।“भूमेः स्थैर्य्यं गुरुत्वञ्च काठिन्यं प्रसवार्थता ।गन्धो गुरुत्वं शक्तिश्च संघातः स्थापना धृतिः ॥
”इति महाभारते मोक्षधर्म्मः ॥
अस्यार्थः । स्थैर्य्यमचाञ्चल्यम् १ । गुरुत्वं पतन-प्रतियोगी गुणः २ । काठिन्यम् ३ । प्रसवार्थताधान्याद्युत्पत्तिस्तदर्थता ४ । गन्धः ५ । गुरुत्वंपिण्डपुष्टिः ६ । शक्तिः गन्धग्रहणसामर्थ्यम् ७ ।संघातः श्लिष्टावयवत्वम् ८ । स्थापना मनुष्या-द्याश्रयम् ९ । धृतिः पाञ्चभौतिके मनसि योधृत्यंशः । इति तट्टीका ॥
 * ॥
भूमिदानमाहात्म्यम् यथा,  --“सर्व्वेषामेव दानानां भूमिदानमनुत्तमम् ।यो ददाति महीं राजन् ! विप्रायाकिञ्चनायवै ॥
अङ्गुष्ठमात्रमथवा स भवेत् पृथिवीपतिः ।न भूमिदानसदृशं पवित्रमिह विद्यते ॥
भूमिं यः प्रतिगृह्णाति भूमिं यश्च प्रयच्छति ।उभौ तौ पुण्यमापन्नौ नियतं खर्गगामिनौ ॥
यत्किञ्चिद्भूमिदानन्तु सर्व्वदानोत्तमोत्तमम् ।महीपते ! नरः कोऽपि भूमिदो भूमिमाप्नुयात् ॥
भूमिदानसमं दानं नास्त्यत्र पृथिवीतले ।तस्मादल्पमलञ्चैव भुक्तिमुक्तिसुखप्रदम् ॥
यथा तथा प्रकारेण भूमिदाता तु भूमिपः ।सुखी स्यात् सर्व्वकालेषु चान्ते स्वर्गमवाप्नुयात् ॥
बृहदल्पतरं वापि भूमिदानं महत्तमम् ।यः कश्चिद्ब्राह्मणे दत्त्वा भवतीह महीपतिः ॥
सर्व्वथा सर्व्वदा देया धरित्री ब्राह्मणस्य तु ।प्राणान्तेनैव न क्वापि हरणीया जनैरपि ॥
कृत्वा खातादिकं कर्म्म विप्रभूमिं नरो बलात् ।करोति यदि राजेन्द्र ! तत् सर्व्वं निष्फलं भवेत् ॥
ब्राह्मणाद्दानग्रहणं विनानुज्ञाञ्च पार्थिव ! ।तथा तत्परितोषञ्च तत्तन्मूल्यादिकं विना ॥
विप्रभूमौ भूसुरोऽपि दैवं पैत्रं तथाध्वरम् ।हरिसद्म तथारामप्रासादमण्डपं गृहम् ॥
खातादिखननं सेतुबन्धनं भवनं गवाम् ।सधान्यफलमूलादिशाकादिक्षेत्रमेव च ॥
पञ्चाम्रवपनं पुष्पोद्यानं वृक्षादिरोपणम् ।सवटाश्वत्थतुलसीधात्रीविल्वादिरोपणम् ॥
नित्यं नैमित्तिकं काम्यं स्नानसन्ध्यादिकं तथा ।पञ्चयज्ञं तथेष्टार्च्चादिकमेतत्तु चापरम् ॥
श्रीकृष्णसेवनं भक्तभक्तिषोडशपूर्व्वकम् ।का कथा वेतरेषान्तु न कुर्य्यात् पारमार्थिकः ॥
यः कर्म्मफलकामेप्सुर्न करोत्यत्र कर्म्म च ।कुरुते मत्ततामोहादज्ञानाद्वा भ्रमादितः ।नृपते ! कुर्व्वतामेतत् सर्व्वं स्यान्निष्फलं ध्रुवम् ॥
यद्भू मिरथवा तस्य संपूर्णं फलमेव च ।अतो लोके हि धर्म्मात्मा ज्ञानी च सर्व्वधर्म्म-वित् ॥
विवेकी धर्म्मशास्त्रज्ञः पुराणागमवेदवित् ।वेदान्तज्ञो मुनिः साधुः कार्ष्णादिर्वा महीपते ! ।न कुर्य्याद्भू मिहरणं ब्राह्मणीहरकल्मषम् ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे ४९ अध्यायः ॥
 * ॥
अपि च । बृहस्पतिः ।“षष्टिं वर्षसहस्राणि स्वर्गे तिष्ठति भूमिदः ।उच्छेत्ता चानुमन्ता च तावन्ति नरके वसेत् ॥
तथा ।भूमिं दत्त्वा तु यः पत्रं कुर्य्याच्चन्द्रार्ककालिकम् ।अनाच्छेद्यमनाहार्य्यं दानलेख्यन्तु तद्बिदुः ॥
महाभारते ।अपि पापकृतो राज्ञः प्रतिगृह्णन्ति साधवः ।पृथिवीं नान्यदिच्छन्ति पावनीं जननीं यथा ॥
नामास्याः प्रियदत्तेति गुह्यं देव्याः सनातनम् ।दाने वाप्यथवादाने नामास्याः परमं प्रियम् ॥
”दानादानकाले यत् प्रियदत्ता नामास्याः परमंप्रियमित्युक्तं तेन प्रियदत्तामित्युच्चार्य्य दातव्याप्रतिग्रहीतव्या च । भूमेः पूजायां दानवाक्ये चप्रियदत्तेति विशेषणम् । भूमिर्विष्णुदेवताका ।षष्टिवर्षसहस्रावच्छिन्नस्वर्गवासः फलम् । प्रति-ग्रहे तद्भूमेः प्रदक्षिणमात्रम् । भूमेरसन्निधानेतामुद्दिश्य प्रदक्षिणम् । इति शुद्धितत्त्वम् ॥
 * ॥
आर्द्राद्यपादगे रवौ भूमी रजोयुक्ता भवतितत्काले पाठादिनिषेधो यथा ज्योतिषे ।“रजोयुक् क्ष्माम्बु वाची च रौद्राद्यपादगे रवौ ।तस्यां पाठो बीजवापो नाहिभीर्दुग्धपानतः ॥
रजोयुक् क्ष्मा ऋतुमती पृथ्वी । ज्योतिषे ।यस्मिन् वारे सहस्रांशुर्यत्काले मिथुनं व्रजेत् ।अम्बु वाची भवेन्नित्यं पुनस्तत्कालवारयोः ॥
”मत्स्यसूक्ते ।“धरण्यामृतुमत्याञ्च भूमिकम्पे तथैव च ।अन्तरागमने चैव विद्यां नैव पठेद्बुधः ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
 * ॥
“न स्वाध्यायं वषट्कारं न देवपितृपूजनम् ।हलानां योजनञ्चैव बीजानां वपनं तथा ।दिनत्रयं न कुर्व्वीत यावत् पृथ्वी रजस्वला ॥
यतिनो व्रतिनश्चैव विधवा च द्बिजस्तथा ।अम्बुवाचीदिनेनैव पाकं कृत्वा न भक्षयेत् ॥
स्वपाकं परपाकं वा अम्बुवाचीदिने तथा ।भक्षणं नैव कुर्वीत चाण्डालान्नसमं स्मृतम् ॥
”इति राजमार्त्तण्डः ॥
अशुद्धां भूमिमाह देवलः ।‘सा अमेध्या मलिना दुष्टा एतत्त्रितयान्यतमाभवति ।’ अत्रामेध्या यथा,  --“प्रसूते गर्भिणी यत्र म्रियते यत्र मानुषः ।चाण्डालैरुषितं यत्र यत्र विन्यस्यते शवः ॥
विण्मूत्रोपहतं यत्तु कुणपो यत्र दृश्यते ।एवं कश्मलभूयिष्ठा भूरमेध्येति लक्ष्यते ॥
”कुणपः शवः । दुष्टा यथा,  --“कृमिकीटपदक्षेपैर्द्दूषिता यत्र मेदिनी ।द्रप्सापकर्षर्णेः क्षिप्तैर्वान्तैश्च दुष्टतां व्रजेत् ॥
”द्रप्सा घनीभूतश्लेष्मा । मलिना यथा,  --“नखदन्ततनूजत्वक्तुषपांशुरजोमलैः ।भस्मपङ्कतृणैर्वापि प्रच्छन्ना मलिना भवेत् ॥
तासाञ्च शुद्धिमाह ।“दहनं खननं भूमेरुपलेपनवापने ।पर्य्यन्यवर्षणञ्चैव शौचं पञ्चविधं स्मृतम् ॥
”वापनं मृदन्तरेण पूरणम् । अत्रामेध्याया-श्चतुष्कं पञ्चकं वा । दुष्टायाः द्विकं त्रिकं वा ।मलिनायाः दहनादीनामेकधा शोधनमाहदेवलः ।“पञ्चधा वा चतुर्द्धा वा भूरमेध्या विशुध्यति ।द्विधा दुष्टा त्रिधा वापि शुध्यते मलिनैकधा ॥
”अन्यपञ्चप्रकारमाह मनुः ।“सम्मार्जनेनाञ्जनेन सेकेनोल्लेखनेन च ।गवाञ्च परिवासेन भूमिः शुद्ध्यति पञ्चधा ॥
”सम्मार्जनं तृणाद्यपनयनम् । अञ्जनं गोमये-नोपलेपनम् । सेको जलेन प्रक्षालनम् । उल्लि-खनं तक्षणम् । परिवासो गवोपस्थापनम्अत्र सेकपरिवासयोर्निर्लेपस्थापनविषयत्वम्अन्येषाममेध्यलिप्तविषयत्वम् । ब्रह्मपुराणे ।“ग्रामाद्दण्डशतं त्यक्त्वा नगराच्च चतुर्गुणम् ।भूमेः सर्व्वत्र शुद्धिः स्याद्यत्र लोको न विद्यते ॥
”दण्डं चतुर्हस्तः । नगरं महाग्रामः । इतिगोपालपञ्चाननकृतशुद्धिनिर्णयः ॥
 * ॥
 भूमौ वर्ण-लेस्वनादिनिषेधो यथा,  --“न भूभौ विलिखेद्वर्णं मन्त्रं न पुस्तके लिखेत् ।न मुक्त्वा पुस्तकं स्थाप्यं न मुक्तमाहरेत्तु तत् ॥
भूकम्पे ग्रहणे चैव अक्षरं वाथ पुस्तकम् ।भूमौ तिष्ठति देवेशि ! जन्मजन्मसु मूर्खता ।तदा भवति देवेशि ! तस्मात्तत् परिवर्जयेत् ॥
”इति योगिनीतन्त्रे तृतीयभागे ७ पटलः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 भूमि(मी) स्त्री भवन्त्यस्मिन् भूतानि भू--मि किञ्च वा ङीप् ।१ पृथिव्याम् २ स्थानमात्रे मेदि० ३ जिह्वायां संक्षि० उणा०योगशास्त्रोक्ते ४ योगिनां चित्तस्यावस्थाभेदे,  ५ एक-संख्यायाञ्च । पाण्डुसंख्यादितोऽच् समा० बहु० । द्विभूमःप्रसादः पाण्डुभूमो देशः । योगोक्तमूमयश्च “तस्यभूमिषु विनियोगः” पा० सू० उक्ताः । “तस्य संयमस्यजितभूमेर्याऽनन्तरा भूमिस्तत्र विनियोगः । नह्यजिता-धरभूमिरनन्तरभूमिं विलङ्घ्य प्रान्तभूमिषु संयमंलभते तदभावाच्च कुतः तस्य प्रज्ञालोकः,  ईश्वरप्रसादा-ज्जितोत्तरभूमिकस्य च नाधारभूमिषु परचित्तज्ञानादिसंयमो युक्तः कस्मात् तदर्थस्यान्यतएवावगतत्वात् भूमेरस्याइयमनन्तरा भूमिः” भा० । सा च भूमिः सप्तप्रकारायथोक्तं तत्रैव “तस्य सप्तधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा” पात० सू० ।“तस्मेति प्रत्युदितख्यातेः प्रत्याम्नायः सप्तधेति अशुद्ध्या-बरणमलापनमाच्चित्तस्य प्रत्ययान्तरानुत्पादे सति सप्त-गकारैव प्रज्ञा विवेकिनो भवति । तद्यथा परिज्ञातंज्ञेयं नास्य पुनः परिज्ञेयमस्ति क्षीणा हेयहेतवी नपुनरेतेषां क्षेतव्यमस्ति साक्षात्कृतं निरोधसमाधिनाहानम् । भावितो विवेकख्यातिरूपो हानोपाय इत्येषाचतुष्टवी कार्य्यविमुक्तिः प्रज्ञायाः । चित्तविमुक्तिस्तुत्रयी चरिताधिकारा बुद्धिगुणा गिरिशिस्वरकूटच्युताइव ग्रावाणो निरवस्थानाः स्वकारणे प्रलयाभिमुखाःसह तेनास्तं गच्छन्ति । न चैषां विप्रलीनानां पुन-रस्त्युत्पादः प्रयोजनाभावादिति एतस्यासवस्थायांशुकसम्बन्धातीतस्यरूपमात्रज्योतिरमलः केवली पुरुषपत्येतां सप्तविधां प्रान्तभूमिप्रज्ञामनुपश्यन् पुरुषःकशल इत्याख्यायते प्रतिप्रसवेऽपि चित्तस्य मुक्तः कुशलइत्येव भवति गुणातीतत्वादिति सिद्धा भवति विवेक-रवा तिर्हामोपायः इति” भा० । “प्रत्युदितख्यातेः वर्त्त-मानख्यातेः योगिनः प्रत्याम्नायः परामशः अशुद्विरेवा-वरणं चित्तसत्त्वस्य तदेव मलं तस्यापगमात् चित्तस्यप्रत्ययान्तरानुत्पादे तामसराजसव्युत्यानप्रत्ययानुत्पादेनिर्विप्लववियेकख्यातिनिष्ठामापन्नस्य सप्तप्रकारैव प्रज्ञाविवेकिनो भवति विषयभेदात् प्रज्ञामेदः प्रकृष्टोऽन्तोयासां भूमीनामवस्थानां तास्तथोक्ता यतः परंनास्ति संप्रकर्षः प्रान्ता भूमयः यस्याः प्रज्ञायावियेकख्यातेः सा तथोक्ता ता एव सप्तप्रकाराःप्रज्ञा भूमीः उदाहरति । तद् यथेति तत्र पुरुष-प्रयत्ननिष्पाद्यासु चतसूषु भूमिषु प्रथमामुदाहरतिपरिज्ञातं हेयं यावत् किल प्राधानिकं तत् सर्वंपरिणामतापसंस्कारैर्गुणवृत्तिविरोधात् दुःखमेवेति हेयंतत् परिज्ञातम् । प्रान्ततां दर्शयति नास्य पुनः किञ्चिद्परिज्ञातं परिज्ञेयमस्ति । द्वितीयायाह क्षीणा इति ।प्रान्ततामाह न पुनरिति । तृतीयामाह साक्षात्कृतंप्रत्यक्षेण निश्चितं यथा संप्रज्ञातावस्थायामेव निरोध०समाधिसाध्यं हानं न पुनरस्मात् परं निश्चेतव्यमस्तीतिशेषः । चतुर्थीमाह भावितो निष्पादितः विवेकख्याति-रूपो हानोपायो नास्याः परं भावनीयमस्ति इतिशेषः । एषा चतुष्टयी कार्य्यविमुक्तिरिति कार्य्यान्तरेखविसुक्तिः प्रज्ञाया इत्यर्था प्रयत्ननिष्पाद्यामुक्त्वाऽनिष्पा-दनीयामप्रयत्नसाध्यां चित्तविमुक्तिमाह चित्तविमुक्तिस्तुत्रयो । तत्र ध्रथमासाह चरिताधिकारा बुद्धिकृतभोगाव-बर्गकार्य्येत्यर्थः । द्वितीयामाह गुणा इति प्रान्ततामाह नचैवामिति । तृतीयामाह एतस्यामवस्थायामिति तस्या-मवस्थायां जीवन्नेव पुरुषः कुशलो मुक्त इत्युच्यतेचरमदेहत्वादित्याह एतामिति । अनौपचारिकं मुक्त-माह प्रतिंप्रभवे प्रधानलयेऽपि चित्तस्य मुक्तः कशलइत्येव भवति गुणातीतत्वादिति” विवरणम् ।पृथिवीरूपभूमिगुणाश्च भा० शा० उक्ता यथा “भूमेः स्थैर्य्यंगुरुत्वञ्च काठिन्यं प्रसवार्थता । गन्धो गुरुत्वं शक्तिश्चसंघातः स्थापना धृतिः” । प्रथमगुरुत्वं पतनविरोधीगुणः द्वितीयगुरुत्वम् पिण्डपुष्टिरतो न पौनरुक्त्यम् ।शक्तिः धारणादिसामर्थ्यम् सधातः संञ्जिष्टावयवत्वम् ।स्यापना मनुष्यादेर्धारणानुफुलव्यापारः । धृतिर्धारणाइत्यर्थः ।

Capeller

German

 भू॑मि (भ॑मी) f.
  Erde,  Land,  Boden Platz, 
Ort,  Stelle,  Stellung,  Amt
 Rolle (d.)
—° Boden für,  Gegenstand o. würdig
des,  Ausbund von. 

Grassman

German

 bhū́mi,  bhū́mī,  f.,  Erde,  Erdboden [von bhū],  sehr häufig neben dív (dyaús pp.)
 2〉 Land,  Landstrich
 3〉 tisrás bhū́mīs,  die drei Erden den drei Himmeln entsprechend. — Adj. apārá,  iṣirá,  uttāná,  cáturbhṛṣṭi,  máh.
-is {202, 7}
 {313, 2}
 {413, 2}
 {489, 22}
 {520, 5}
 {640, 5}
 {911, 1}. _{911, 7}
 {916, 14}
 {958, 1}. _{958, 6}. — 2〉 {488, 20} urvī́ satī́ 〰 aṃhūraṇā́‿ abhūt.
-ī [N. s.] {773, 10} diví sát 〰 ā́ dade (Pad. bhū́miḥ).
-im {52, 12}
 {64, 5}
 {164, 51}
 {264, 9}
 {322, 2}
 {413, 4}
 {438, 1}
 {439, 4}
 {508, 6}
 {844, 10} (mātáram)
 {853, 13}
 {884, 3}
 {885, 3}
 {907, 2}
 {916, 1}. _{916, 5}
 {968, 5}.
-iā [I.] {161, 14}
 in {901, 3} aber ist statt bhū́miā‿upári wol bhū́miās pári zu lesen.
-yās [G.] sā́nu {62, 5}
 sā́nunā {901, 2}
 ásus {164, 4}
 upásthe {205, 7}
 ántās {599, 3}
 ántam {940, 10}
 pradíśas {845, 8}
 udnā́ {894, 4}.
-iām [L.] {39, 4}
 {162, 11} neben tṛ́ṇeṣu.
-ī [du.] siehe dyā́vābhū́mi.
-ayas {626, 15},  neben dyā́vas,  antárikṣāṇi.
-īs [N.] śatám {679, 5}. — 3〉 {603, 5}.
-īs [A.] 3〉 {102, 8}
 {218, 8}
 {661, 9}.

 bhū́mi:
-e {844, 11}
-is {87, 3}
-im {353, 8}
 {634, 5}
*-iās [Ab.] ádhi {80, 4}.

Burnouf

French

 भूमि भूमि f.
  (sfx. मि) terre
 sol.
		 Lieu
 place.
Au fig. posture
 attitude.
		 Gr.
ϐῶμος.
भूमिका f.
  rôle,  costume [au théâtre.
		 Décors de
temples,  de grandes portes,  etc.
भूमिचम्पक m.
  kæmpferia rotunda,  bot.
भूमिज a. (जन्) né de terre. -- S. m.
  enfer
planète de Mars. -- F. Sītā.
भूमिजम्बु f.
  premna herbacea,  bot.
भूमिजीविन् m.
  (जीव्) laboureur,  vaiśya.
भूमिदेव brâhmane.
भूमिप m.
  (पा) roi,  seigneur.
भूमिपक्ष m.
  cheval de race.
भूमिपिशाच m.
  borassus flabelliformis ou palmier-éventail.
भूमिभाग m.
  motte
 morceau de terre.
भूमिमण्डा f.
  jasmin d'Arabie.
भूमिरक्षक m.
  cheval de race.
भूमिलाभ m.
  m à m.
  prise de possession de la terre, 
c-à-d. la mort.
भूमिलेपन n.
  (लिप्) bouse de vache [dont on fait un
pisé pour les aires].
भूमिवर्धन n.
  (वृध्) cadavre.
भूमिसम्भवा f.
  (सम्
 भू) Sītā.
भूमिस्नु m.
  ver de terre.
भूमिस्पृश् m.
  homme
 humanité
		 vaiśya ou laboureur
aveugle
		 cul-de-jatte
		 voleur [qui rase la terre pour se
dérober].
भूमीन्द्र m.
  (इन्द्र) roi.
भूम्य a. (sfx. य) terrestre
 né de la terre
 fait de
terre.
भूम्यामलकी f.
  (भूमि) flacourtia cataphracta,  bot.

Stchoupak

French

 भूमि-
 f.
  terre,  sol,  territoire,  terrain,  région 
 endroit, 
emplacement,  poste 
 position,  situation 
 plancher,  étage 
 étendue,  limite
 
 en qui on peut placer sa confiance 
 (dram. ) rôle,  personnage du drame 
-त्व- nt. fait d'être terre,  etc.
°कम्प- m.
  -न- nt. tremblement de terre.
°क्षय- m.
  perte de territoire.
°गत- a. v. tombé par terre.
°गर्त- m.
  trou dans la terre.
°गृह- nt. local souterrain. 
°चल- m.
  -न- nt. = °कम्प-।
°ज- a. °जात- a. v. né ou issu de la terre.
°तल- nt. surface de la terre.
°तुण्डिक- m.
  n.
  d'une localité.
°द- ag. qui donne des terres 
 °दान- nt. donation de terre.
°देव- m.
  dieu terrestre,  Brâhmane.
°धर- m.
  montagne 
 roi.
°नाथ- °प- °पति- °पाल- m.
  roi 
 °पतित्व- nt. royauté.
°पर्वन्- nt. titre d'une section du MhBh.
°पुरं-दर- m.
  Indra terrestre,  roi,  not. Dilīpa.
°प्र- ag. (renommée) qui remplit la terre.
°बुध्न- a. dont la terre est le fond.
°भाग- m.
  (rar. nt.) portion de terre,  région,  terrain,  endroit, 
site.
°भुज्- m.
  roi 
 °भृत्- id. 
 montagne.
°भेदिन्- a. qui diffère des choses terrestres.
°वज्र-मणि- m.
  pl.
  terre 
 diamants et joyaux.
°वर्धन- m.
  ou nt. cadavre.
°शय- a. couché ou dormant par terre ou dans la terre 
 m.
  animal qui
vit sur ou dans la terre 
 n.
  d'un roi.
°ष्ठ- a. qui se trouve sur ou dans la terre 
 (avec अम्बु-)
stagnant.
°सत्त्र- nt. sacrifice qui consiste en une donation de terre.
°संनिवेश- m.
  configuration du terrain. 
°साम्राज्य- nt. possession souveraine de la terre.
°सुत- m.
  fils de la terre,  planète Mars.
भूमिं-जय- m.
  fils de Matsya.
भूमी-रुह्- m.
  plante,  arbre.
°शय- a. = भूमि°।
भूम्य्-अनन्तर- a. limitrophe 
 m.
  roi d'un pays voisin. 
°अनृत- nt. faux témoignage relatif à la terre.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.