धातुः: भू
मूलधातुः: भू
धात्वर्थः: प्राप्तौ
गणः: चुरादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: आत्मनेपदी
रूपम्: भावयते,भवति-ते
अनुबन्धादिविशेषः: आधृषीयः


धातुः: भू
मूलधातुः: भू
धात्वर्थः: सत्तायाम्
गणः: भ्वादिः
कर्मकत्वं: अकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: भवति


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

भू  (अर्थः)  प्राप्तौ
आत्मनेपदी वा अयं प्राप्तौ वा णिचमुत्पादयति आत्मनेपदि चेत्यर्थः अत्र केचिदात्मनेपदं णिच्सन्नियोगेनैव तेनान्यदा नेति मैत्रेयस्त्वाकुस्मीयप्रकरणे भूप्राप्तौ वेतिलघुनैव न्यासेन णिच्च्यात्मनेपदे वाग्रहणाण्णिचो विकल्पे च सिद्धे पुनरिह पठित्त्वात्मनेपदीति वचनाण्णिजभावे आत्मनेपदमित्याह इदम्पुरुषकारे दूषितम् आकुस्मीयकाण्डे भू प्राप्तौ वेति पठ्यमाने  अनन्तरप्रकृतस्यात्मनेपदीतिवचनस्य विकल्पः स्यान्न पुनरप्रकृतस्य णिच इति ण्यभावे परस्मैपदमुदाहरन्तौ धनपालशाकटायनावप्यत्रैवानुकूलाविति चोक्तम् तथा भूसूत्रे सुधाकरोऽपि भवत इति प्रस्तुत्य वात्मनेपदं मैत्रेयोक्तेन कारणेन समर्थनाण्णिच्सन्नियोगेनात्मनेपदित्वादसाधनम् अत एव "सुराष्ट्रमभवत्' इत्यादि प्रयुज्यत इत्याह अन्ये तु पुराणव्याकरणेषु "भुवो णिङ्''इति सूत्रस्य णिङो ङकारः प्रत्ययान्तादत्मनेपदार्थः, प्रकृते तु केवलादिति श्रीभद्रादिभिर्व्याख्यानात्तन्त्रान्तरवचनानुरोधेन सन्नियोगन्यायो बाध्यत इति, तथा च "वर्षाभ्वश्च'' इत्यत्र कैयटेन वर्षासु भवति वर्षासु भवतइत्यात्मनेपदं दर्शितम् (भावयते, भवते भविता) 302

भू प्राप्तावात्मनेपदी 
- आकुस्मादात्मनेपदीति प्रकरणे भू प्राप्ताविति वक्तव्ये आत्मनेपदीति वचनं केवलाणिजन्ताच्चात्मनेपदंयथा स्यात्  भावयते (36)  सूर्य्योद्गमनं सम्भावयते  इत्थम्भूतः  अन्यत्र भवति  287

भू  सत्तायाम् 
- 
सतो भावः सत्ता। 
तत्परं सामान्यमपि भवत्यादिपदैः सत्ता साध्यस्वभावतयोच्यत इति क्रियावचनानां भूवादीनां धातुसंज्ञा विधीयमानास्यापि भवति । कथं पुनर्ज्ञायते भवत्यादिपदैः सत्ता साध्यस्वभावतयोच्यत इति ? साधनानां सन्निधानात् । एकाकिना पदेन क्रमेण कालत्रययुक्तायास्तस्या अभिधानात् । कदाचित् क्रियाप्रश्नेऽस्त्यादिभिरुत्तरदानाच्च । धातुसंज्ञाया धातोः (3/1/91) इत्यधिकारे वर्त्तमाने लट् (3/21/23) इति लट् प्रत्ययः । शेषात् कर्त्तरि परस्मैपदम् (1/3/78) इति परस्मैपदम्भवति । भवति, भवतः, भवन्ति । कर्त्तरि कर्मव्यतीहारे (1/3/14 ) इत्यात्मनेपदं भवति-व्यतिभवते । भावकर्मणोः (1/3/13) इत्यात्मनेपदम्- भूयते । एवमन्यत्रापि लकारे वेदितव्यम् । लोट्-भवतु, भवताम्, भवन्तु । भावे-भूयताम् । विध्यादौ लिङ्- भवेत् । अशीर्लिङि-भूयात् । लङ्-अभवत् । लुङ्- अभूत् । लृङ् - अभविष्यत् । लिट् बभूव । लृट्-भविष्यति । भावे-भविष्यते, भाविष्यते । कर्मणि-अनुभविष्यते, अनुभाविष्यते । लुट्-भविता, भवितारौ, भवितारः । भावे-भविता भाविता । शतृशानचौ-भवन्, भवन्तौ, भवन्तः, व्यतिभवमानः । तृच् आर्धधातुकस्येड्वलादेः (7/2/35) इतीट्  भविता, भवितुम्, भवितव्यम् । अचो यत् (3/1/97) भवतीति भव्यः । भवनमिति वा भव्यम् । भुवो भावे (3/1/107) इति क्यप् प्रत्ययः-देवस्य भावो देवभूयम् ।ओरावश्यके (3/1/125)  इति ण्यत्-भाव्यम् । भवते श्चेति वक्तव्यमिति पक्षे (5) णप्रत्ययः । भवतीति भावः भवः ।आशिते भुवः करणभावयोः (3/2/45) इति खच्-आशितम्भव ओदनः, आशितम्भवं वर्त्तते । कर्त्तरि भवुः खिष्णुच्खुकञौ (32//57) आढ्यम्भविष्णुः, आढ्यम्भावुकः । भुवश्च (3/2/138) इत्यनुवृत्तौ ग्लाजिस्थश्च क्स्नु (3/2/139) भवनशीलो भूष्णुः (6)।  लषपतपदस्थभूवृषहनकमगमशॄभ्य उकञ् (3/2/154) भावुकः । जिदृक्षिविश्रीण्वमाव्यथाभ्यमपरिभूप्रसूभ्यश्च (3/2/157) इतीनिः परिभवी । भुवः संज्ञान्तरयोः (3/2/179) इति क्विप्-अधिभूः, परिभूः, अत्मभूः, स्वयम्भूः  प्रतिभूः, दृन्भूः । विप्रसंभ्यो ड्वसंज्ञायाम् (3/2/180) विभुः, प्रभुः, सम्भुः । डुप्रकरणे मितद्र्वादिभ्य उपसंख्यानम् (3/2/180, वा) शम्भुः । रञ्जेः क्युन् (उण्, 2/80) इत्यनुवृत्तौ भूसूधूभ्रस्जिभ्यश्छन्दसि (उण्, 2/81) बहुलवचनाद् (3/1/1) क्युन् भाषायामपि । भुवनम्, त्रिभुवनम् । सृवृभूशुषिमुषिभ्यः कक् (उण्, 3/41) भूकम् (7) ।गमेरिनिः (उण्, 4/6) अङि णिच्च (उण् 4/7) भुवश्च (उण्, 4/8) भावी । श्रिणीभुवोऽनुपसर्गे (3/3/24) इति घञ्-भवनं भावः । प्रभाव इति तु प्रादिसमासे   स्त्रियां क्तिन् (3/3/94) भूतिः, विभूतिः । सम्पदादिभ्यः क्विप् वक्तव्यः (3/1/94 वा) भावेऽधिकरणे च भूः । ल्युट् च (3/3/115) भवनम्, परिभवन् । न भाभूपू (8/4/34) इति णत्वनिषेधः । करणाधिकरणयोश्च (3/3/117) भवनम् । पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण (3/3/118) प्रायेणेति सर्वोपाधिव्यभिचाराद् भवः। कर्त्तृ कर्मणोश्च भूकृञोः (3/3/127) खल्-ईषदाढ्यम्भवं भवता । तूष्णीमि भुवः (3/4/63) क्त्वाणमुलौ- तूष्णीम्भूयास्ते तूष्णीम्भूत्वा तूष्णीम्भावम् । सन्-सनि ग्रहगुहोश्च (7/2/12) इतीण् निषेधः बुभूषति । यङ्-गुणो यङ्लुकोः (7/4/82) बोभूयते  बोभवीति बोभोति । बोभूत्विति (7/4/65) (8) ज्ञापकाद् भूसुवोस्तिङि (7/3/88) इति  गुणप्रतिषेधो यङ्लुकि न भवति । णिच्-भावयति । अबीभवत् । भू प्राप्तावात्मनेपदीति चौरादिकः । तस्य तु सुखं भावयते । अर्थं भावयते । परस्मैभाष इति परस्मैपदिनः पूर्वाचार्य्यसंज्ञा । उदात्त इति सेटः । सेडयं धातुः । तेन सेट्त्वादस्येडागमो भवति ।। 1।।

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“भू प्राप्तौ”@} <a href="#foot_krm02">2</a> <a href="#foot_krm03">3</a> ‘भू प्राप्तौ, आत्मनेपदी’ इति चुरादिषु <a href="#foot_krm04">4</a> पठ्यते। </li> <li>आधृषी- यत्वेनास्य णिज्विकल्पः। </li> <li>णिजभावपक्षे आत्मनेपदमेव, परस्मैपदमेव इति चात्र पक्षद्वयम्। </li> <li>णिच्सन्नियोगेनैवात्मनेपदविधानम्, णिजभावपक्षे तु परस्मैपदमेवेति पुरुषकारे सप्रमाणं साग्रहं च साधितम्। </li> <li>णिजभावपक्षे आत्मनेपदमेवास्य धातोरित्यत्र क्षीरस्वामिना ‘याचितारश्च नः सन्तु दातारश्च भवामहै।’ इति श्लोकः कश्चिदुदाहृतः। </li> <li>‘मनोरमा भा भवते--’ इति श्लोकोऽप्यात्मने- पदानुकूलत्वेन सुधाकरेण भूवादिसूत्रे <a href="#foot_krm05">5</a> उदाहृत इति मा। </li> <li>धातु- वृत्त्यादिग्रन्थात् ज्ञायते। </li> <li>‘भवते शपि तत्रैव--’ <a href="#foot_krm06">6</a> इति वदन् देघोऽप्यत्रानुकूलः। </li> <li>‘वर्षाभ्वश्च’ <a href="#foot_krm07">7</a> इत्यत्र ‘वर्षासु भवति, वर्षा वा भवते’ इति कैयटविवरणमप्यत्रानुकूलम्। </li> <li>‘अन्ये तु पुराणव्याकरणेषु ‘भुवो णिङ्’ इति सूत्रस्य णिङो ङकारः प्रत्ययान्तादात्मनेपदार्थः, प्रकृतौ तु केवलादिति श्रीभद्रादिभिः व्याख्यानात् तन्त्रान्तरवचनानुरोधेन सन्नि- योगन्यायो बाध्यते इत्याहुः।” इति धातुवृत्तिवचनादात्मनेपदं णिजभाव- पक्षेऽपि प्रामाणिकम्, बहुवैयाकरणसम्मतं चेति ज्ञेयम्।]] आधृषीयः। </li> <li><a href="#foot_krm08">8</a> ‘सत्तायां भवति, प्राप्तौ णिचि भावयते तङि। </li> <li>भवते शपि तत्रैव भावयत्यवकल्कने।।’ <a href="#foot_krm09">9</a> इति देवः। </li> <li>भावकः-विका, बिभावयिषकः-षिका, भावकः-विका, बुभूषकः-षिका, बोभूयकः-यिका;</li> <li> इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि ण्यन्तप्रकृतिकसन्नन्तं विना भौवादिकभूधातुवत् <a href="#foot_krm10">10</a> ज्ञेयानि। </li> <li>अस्य धातोः आधृषीयत्वेन णिचो वैकल्पिकत्वम्। </li> <li>ण्यन्तात् सनि सर्वाणि रूपाणि अवकल्कनार्थक- भावयतिवत् <a href="#foot_krm11">11</a> बोध्यानि।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (११६६)</li> <li id="foot_krm02">02 => (१०-चुरादिः-१८४५। सक। सेट्। आत्म।)</li> <li id="foot_krm03">03 => [[[अ]</li> <li id="foot_krm04">04 => (आधृषीयेषु)</li> <li id="foot_krm05">05 => (१-३-१)</li> <li id="foot_krm06">06 => (श्लो। ३)</li> <li id="foot_krm07">07 => (६-४-८४)</li> <li id="foot_krm08">08 => [पृष्ठम्०९६८+ २८]</li> <li id="foot_krm09">09 => (श्लो। ३।)</li> <li id="foot_krm10">10 => (११६५)</li> <li id="foot_krm11">11 => (११६४)</li></ul>

भू (भू꣡ अवकल्कने मिश्रीकरण इत्येके चिन्तन इत्यन्ये - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = भावनम् / भवनम्
अनीयर् = भावनीयः / भवनीयः - भावनीया / भवनीया
ण्वुल् = भावकः - भाविका
तुमुँन् = भावयितुम् / भवितुम्
तव्य = भावयितव्यः / भवितव्यः - भावयितव्या / भवितव्या
तृच् = भावयिता / भविता - भावयित्री / भवित्री
क्त्वा = भावयित्वा / भूत्वा
ल्यप् = प्रभाव्य / प्रभूय
क्तवतुँ = भावितवान् / भूतवान् - भावितवती / भूतवती
क्त = भावितः / भूतः - भाविता / भूता
शानच् = भावयमानः / भवमानः - भावयमाना / भवमाना

भू (भू꣡ प्राप्तौ - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = भावनम् / भवनम्
अनीयर् = भावनीयः / भवनीयः - भावनीया / भवनीया
ण्वुल् = भावकः - भाविका
तुमुँन् = भावयितुम् / भवितुम्
तव्य = भावयितव्यः / भवितव्यः - भावयितव्या / भवितव्या
तृच् = भावयिता / भविता - भावयित्री / भवित्री
क्त्वा = भावयित्वा / भूत्वा
ल्यप् = प्रभाव्य / प्रभूय
क्तवतुँ = भावितवान् / भूतवान् - भावितवती / भूतवती
क्त = भावितः / भूतः - भाविता / भूता
शतृँ = भावयन् / भवन् - भावयन्ती / भवन्ती
शानच् = भावयमानः / भवमानः - भावयमाना / भवमाना

भू (भू꣡ सत्तायाम् - भ्वादिः - सेट्)
ल्युट् = भवनम्
अनीयर् = भवनीयः - भवनीया
ण्वुल् = भावकः - भाविका
तुमुँन् = भवितुम्
तव्य = भवितव्यः - भवितव्या
तृच् = भविता - भवित्री
क्त्वा = भूत्वा
ल्यप् = प्रभूय
क्तवतुँ = भूतवान् - भूतवती
क्त = भूतः - भूता
शतृँ = भवन् - भवन्ती

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

भू  प्राप्तावात्मनेपदी
वा- सम्भावयते, सम्भवते, इत्थम्भूतः  भुवोऽवकल्कने (10185)-भावयति, भ्वादौ (11) भवति पाठादेव सिद्धे वावचनमणिच्संनियोगेऽपि तङर्थम्-याचितारश्च नः सन्तु दातारश्च भवामहै  286

भू सत्तायाम्
। उदात्तः भू इति अविभक्तिकोऽयं निर्देशो भ्रान्तिनिरासार्थः , छान्दसो वा सुलुक् - छन्दोवत् सूत्राणि भवन्ति (1/1/1 भाष्ये) इति  एवं सर्वत्र  (अर्थविवरणम्) सतो भावः सत्ता = अस्तित्वम् 
भावो धात्वर्थसामान्यमिति यावत्  यदाहुः - सा नित्या सा महानात्मा तामाहुस्त्वतलादयः प्राप्तक्रमा विशेषेषु क्रिया सैवाभिधीयते तां प्रतिपदिकार्थं च धात्वर्थं च प्रचक्षते  इति 	(वाक्यपदीय 3/1/34,35) सा जातिरित्यर्थः  यद् वैशेषिकम् - सामान्यं द्विविधम् , परमपरं च  परं सत्ता महाविषयत्वात् (तु।- प्रशस्तपादभाष्य, उद्देश्प्रकरण)  अपि च -धात्वर्थः केवलः शुद्धो भाव इत्यभिधीयते 	तथा - यत्रान्यत् क्रियापदं न श्रूयते तत्रास्तिर्भवन्तीपरः प्रयोक्तव्य इति  अत एव माङ्गलिकत्वाच्च पूर्वमस्य प्रयोगः 	[धातूनामर्थनिर्देशोऽयं निदर्शनार्थ इति सौनागाः  यदाहुः -]	क्रियावाचित्वमाख्यातुमेकोऽत्रार्थः प्रदर्शितः 	प्रयोगतोऽनुमन्तव्या अनेकार्था हि धातवः 	तथा च भूरयं क्वचिद् अस्त्यर्थे वर्तते - बहूनि धनान्यस्य भवन्ति, सन्तीत्यर्थः  क्वाप्यभूतप्रादुर्भावे - क्षीरभोजिन्याः श्रुतंधरः पुत्रो भवति, जायत इत्यर्थः  क्वचिद् अभूततद्भावात्मके सम्पद्यर्थे - पटोऽशुक्लः शुक्लो भवति, सम्पद्यत इत्यर्थः  अपि च तत्तदुपसर्गवशाद् धातोः स सोऽर्थः प्रकाश्यते  यथा प्रभवतीति स्वाम्यर्थः, प्रथमत उपलम्भश्च  पराभवति, परिभवति, अभिभवति इति प्रथमतः तिरस्कारः  सम्भवतीति तन्मात्रार्थः  अनुभवतीति संवेदनम्  विभवतीति व्याप्तिः  आभवतीति भागावगतिः उद्भवतीत्युद्भेदः  प्रतिभवतीति लग्नकत्वम्  उदात्त इत्यस्यानुदात्तत्वाभावेन एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् (7/2/10) इतीडागमनिषेधाभावात् सेट्त्वम्  आर्धधातुकस्येड् वलादेः (7/2/35) इति प्रत्ययस्य सेट्त्वेऽनिट्त्वे चोपचाराद् धातोस्तथा व्यपदेशः आमनेपदोभयपदानुबन्धाभावाच्च शेषात् कर्तरि [परस्मैपदम्] (1/3/78) इति परस्मैपदम्  अपवादाभावाच्चौत्सर्गिकः शब्विकरणः  भवति  भवन्  भविता 	निरनुनासिकत्वादूकारस्येत्संज्ञा नास्ति  अत एव उदात्त इत्याह, नोदात्तेदिति  यत् स्मृतिः -दरिद्रा-जागृ-दीधीङाम् एकाचां च चिरेर्जिरेः 	अदन्तोर्णोति-वेवीडां स्मर्यते नेत् तथा लडेः एधादीनां त्वेकारादेर्निरनुनासिकत्वादेव इत्संज्ञा नास्ति  यद्वैषामपि अकारादौ लुप्त एकाच्त्वादेव सा न स्यात् कर्तरि कर्मव्यतिहारे, भावकर्मणोश्च (1/3/14,13) आत्मनेपदम्  व्यतिभवते, अन्येन चिकीर्षितां भवनक्रियां करोतीत्यर्थः  अन्योऽन्यक्रियाविनिमये हि कर्मव्यतिहारे एकवचनं न स्यात्  भावे त्वकेवचनमेव, आख्यातस्यासत्त्ववृत्तित्वेन संख्याद्यभावात्  तर्हि एकवचनमपि कथम्? द्व्यादिप्रतिपक्षैकत्वाभावेऽपि अभेदैकत्वात्  एकवचनमुत्सर्गः करिष्यते इति हि भाष्यम् (1/1/38)  चैत्रेण भूयते  अत एव मध्यमोत्तमपुरुषावपि न स्तः  भूयते त्वया, भूयते मया  अनुभूयते सुखम्,संवेद्यते इति अर्थान्तरेऽत्र वर्तमानादकर्मकस्यापि सकर्मकत्वम्, सकर्मकस्यापि चाकर्मकत्वम्  यदाहुः - धातोरर्थान्तरे वृत्तेर्धात्वर्थेनोपसग्रहात् 	प्रसिद्धेरविवक्षातः कर्मणोऽकर्मिका क्रिया 	(वाक्यपदीय 3/7/88,पृष्ठ 23) अर्थान्तरे कार्यान्तरे वर्तनाद् धातोः सकर्मकोऽपि धात्वर्थोऽकर्मकः क्रियते  यथा - भारं वहति, उद्यच्छतीत्यर्थः; नदी वहति, स्रवतीत्यर्थः  कर्मणो धात्वर्थान्तःप्रवेशादकर्मकत्वम्, यथा - जीव प्राणधारणे (धा.सू।1/375) जीवति; नृती गात्रविक्षेपे (धा.सू।4/8) नृत्यति  अत्र प्राणगात्राख्ये कर्मणी धात्वर्थेनैव क्रोडीकृते  कर्मणः प्रसिद्धत्वादकर्मकत्वम्, यथा - देवो वर्षति; नेह  पार्थः शरान् वर्षति  प्रयोक्तुरविवक्षितत्वात् कर्मणः सकर्मकादपि भावे आख्यातम्, यथा - नेह पच्यते, नेह भुज्यते 	अकर्मकत्वं च  किं करोति? पचतीत्यादिव्यपदेशशेषादीनामपर्यनुयोज्यत्वात् किं करोति, भवतीत्यस्त्येव व्यपदेशः  सत्यम्, किन्तु कियाख्यकर्मनिबन्धनोऽसौ न बाह्यकर्मापेक्षः, भवनं करोतीत्यर्थावगमात्  क्रिया हि सर्वधातूनामन्तरङ्गं कर्म  अत एव च क्रियाविशेषाणां कर्मकत्वं स्मरन्ति - शोभनं घटो भवति कालभावाध्वदेशाश्च सर्वक्रियाव्याप्यत्वात् कर्मत्वेन सर्वधातूनामपरिहार्याः  मासमास्ते, गोदोहं स्वपिति, क्रोशं क्रीडति, कुरूञ्शेते सकर्मकाकर्मकव्यवहारः कथमिति चेत्? द्रव्यकर्मनिमित्त इति ब्रूमः  कर्मयोगामृततरङ्गिण्याम् -प्रत्ययोऽकर्मकाद् भावे कर्मणि स्यात् सकर्मकात्	सकर्मकाकर्मकत्वं द्रव्यकर्मनिबन्धनम् इति	भट्टशशाङ्कधरस्त्वत्रैवं गुरुमुष्टिं समादिक्षित्, यदाह  द्विरूपो धात्वर्थः, भावः क्रिया च अत एव क्रिया भावो धातुः, (कातन्त्र 3/3/9) इत्यभियुक्तैर्व्याख्यातम् तत्र- अपरिस्पन्दमानसाधनसाध्यो भावः, सपरिस्पन्दमानसाधनसाध्या क्रिया अतो भावार्थो धातुरकर्मकः, क्रियार्थो धातुः सकर्मकःभावक्रिययोश्च पर्यायत्वमदूरविप्रकर्षेण धात्वर्थसामान्ययुक्तायुक्तत्वेऽत्र सूरयः प्रमाणम् गतमेतत् प्रकृतमनुसरामः	स्याच्छुद्धा प्रकृतिर्ण्यन्ता सनन्ता णिचि सन्परा यङन्ता यङ्लुगन्ता च नातोऽन्या, निष्प्रयोजना शुद्धोदाहृता णिच्- भवन्तं प्रयुङ्क्ते भावयति, करोतीत्यर्थः यदाहुः -नित्यं न भवनं यस्य यस्य वा नित्यभूतता	न तस्य क्रियमाणत्वं खपुष्पाकाशयोरिव तेन भूतिषु कर्तृत्वं प्रतिपन्नस्य वस्तुनः	प्रयोजकक्रियामाहुर्भावनां भावनाविदः [इति](तन्त्रवार्त्तिक 2/1/1 पृष्ठ 377,378 पूनासंस्क।) भावयेज्ज्योतिरान्तरम् इत्यनेकार्थत्वाद् ध्यायेदित्यर्थः	चुरादौ भू प्राप्तावात्मनेपदी(धा.सू।10/232) भावयते पदम् प्राप्नोतीत्यर्थः सूत्रम् - (आ धृषाद् वा) (धा.सू।10/201) इत्यणिच्पक्षे - उत्साहाद् भवते लक्ष्मीम् भुवोऽवकल्कने (धा.सू।10/185) णिच् - सर्पिषा सक्तून् भावयति, मिश्रयतीत्यर्थः ण्यासश्रन्थो युच् (3/3/107) भावना सन् - बुभूषति  श्र्युकः किति (7/2/11) सनि ग्रहगुहोश्च (7/2/12) इति नेट् सनाशंसभिक्षामुः (तु।3/2/168) बुभूषुःण्यन्तात् सन् - बिभावयिषति ओः पुयण्ज्यपरे (7/4/80) इत्यभ्यासस्येत्वम् ।यङ् - बोभूयते ङित्त्वात् तङ् ।यङ्लुक् - बोभवीति, बोभोति चर्करीतं (धा.सू।2/84) परस्मैपदम्	विशेषास्तु - भुवः प्रभवः (1/4/31) अपादानम् - हिमवतो गङ्गा प्रभवति गातिस्थाघुषा (2/4/77) इति सिज्लुक् - अभूत्, भूसुवोस्तिङि (7/2/88) गुणाभावः  भुवो वुग् लुङ्लिटोः (6/4/88) अभूवन्, आत (3/4/110) एव सिज्लुगन्तान्नियमात् सिजभ्यस्तविदिभ्यश्च (3/4/109) इति झेर्जुस नास्ति बभूव बभूवुः - इन्धिभवतिभ्यां च (1/2/6) इति कित्त्वम्, भवतेरः (7/4/73) इत्यभ्यासस्यात्वम् भावकर्मणोरत्वं नेत्याहुः - बुभूवे त्वया, अनुबुभूवे सुखम्	भृशादिभ्यो भुव्यच्वेर् (3/1/12) इति क्यङ् - अभृशो भृशो भवति भृशायते आमः कृञमुप्रयुज्यते इति कृञः प्रत्याहारात् कृभ्वस्त्यनुप्रयोगः कारयांबभूव भुवो भावे (3/1/107) क्यप् - ब्रह्मणो भवनं ब्रह्मभूयम् भव्यगेय (3/4/68) इति कर्तरि - भव्यः पुमान् भावकर्मणोरचो यत् (3/1/97) भव्यं त्वया, अनुभव्यं सुखम् ओरावश्यके (3/1/125) ण्यत् - भाव्यम्, अवश्यभाव्यम् लुम्पेदवश्यमः कृत्ये (द्र.काशिका 6/1/144) [मलोपः] ग्रहादौ (3/1/134 गणे) परिभावी; भूतेऽभिभावी भवतेर्णो वा वक्तव्यः (द्र.काशिका 3/1/143) भवतीति भावः, भवः आशिते भुवः करणभावयोः (3/2/45) खच् - आशितो भवत्यनेनेति आशितंभव ओदनः, आशितस्य भवनम् आशितंभवो वर्तते कर्तरि भुवः खिष्णुच्खुकञौ (3/2/57) आढ्यादिषु कर्तृषु च्व्यर्थेष्वच्वौ - अनाढ्य आढ्यो भवति आढ्यंभविष्णुः, आढ्यंभावुकः भुवश्च (3/2/138) इतीष्णुच्, छान्दसत्वं नेष्टम् भविष्णुः ग्लाजिस्थश्च ग्स्नुः (3/2/139) भूष्णुः; ङ्किति च (1/1/5) इत्यत्र गकारस्य चर्त्वभूतत्वाद् गुणाभावः लषपतपद (3/2/154) इत्युकञ् - भावुकः जिदृक्षि (3/2/157) इतीनिः - परिभवी भुवः संज्ञान्तरयोः (3/2/179) क्विप् - स्वयंभूः, प्रतिभूः विप्रसम्भ्यो ड्वसंज्ञायाम् (3/2/180) विभुः, प्रभुः, संभुः मितद्र्वादित्वात् (द्र।3/2/180।वा।) शम्भुः ॠदोरप् (3/3/57) प्रभवः, विभवः, अनुभवः श्रिणीभुवोऽनुपसर्गे (3/3/24) घञ् - भावः नद्यप्रभावादिति प्रभावः परौ भुवोऽवज्ञाने (3/3/55) वा घञ् - परिभावः, परिभवः कर्तृकर्मणोश्च भूकृञोः (3/3/127) च्व्यर्थयोः खल् - अकृच्छ्रेणानाढ्येनाढ्येन भूयते स्वाढ्यं भवं भवता स्वाङ्गे तस्प्रत्यये कृभ्वोः (3/4/61) क्त्वाणमुलौ - पाश्वतोभूयास्ते, पार्श्वतोभूत्वा, पार्श्वतोभावम् नाधार्थप्रत्यये च्व्यर्थे (3/4/62) नानाभूयास्ते, नानाभूत्वा, नानाभावम्; द्विधाभूयास्ते, द्विधाभूत्वा, द्विधाभावम् तूष्णीमि भुवः (3/4/63) अतूष्णींभूयास्ते, तूष्णींभूत्वा, तूष्णींभावम् अन्वच्यानुलोम्ये (3/4/64) अन्वग्भूयास्ते, अन्वग्भूत्वा, अन्वग्भावम्  निरूढादयो यथा - भवत्यस्यां सर्वमिति भूः भूतिः भस्म भूताः ग्रहाः भवत्यस्मिन् भवनं गृहम् ।कृत्परिशिष्टेऽपि - भविष्यति गम्यादयः (3/3/3) भावी भुवः क्मिन् (दश.उ।1/16 कपाठः) भूमिः अदिशदिभूशुभिभ्यः क्रिन् (उ।4/65) भूरिः अदि भुवो डुतच् (उ।5/1) अद्भुतम् भुवः क्युन् (तु।उ।2/81) भुवनम्1

भूपरिधिः
पुं* भू+परिधिः -
पृथ्वी का घेरा

INTERMEDIATE, Sanskrit to English, Cologne Edition

भू—परिधि m. the circumference of the earth, Sūryas.


भूपरिधि m. (-धिः)
	 1. The equinoctial line.
	 2. The circumference of the
earth.
 E. भू and परिधि a circle.


भूपरिधि पु० ६ त० । भूमेः परिधौ तन्मानं सू० सि० उक्तंयथा “योजनानि शतान्यष्टौ भूकर्णो द्विगुणानि तु ।तद्वर्गतो दशगुणात् पदं भूपरिधिर्भवेत्” “लम्बज्याघ्नस्त्रिजीवाप्तः स्फुटो भूपरिधिः” । सि० शि० सूक्ष्मतया-न्थथोक्तं यथा “प्रोक्तो योजनसंख्यया कुपरिधिः सप्ताङ्गनागाब्धव ४९६७ स्तद्व्यासः कुभुजङ्गशायकभुवः सिद्धां-शकेनाधिकः १५८१ । १०२ । पृष्ठक्षेत्रफलं तथा युग-गुणत्रिंशच्छराष्टाद्रयो ७८५३०३४ भूमेः कन्दुकजालवत्कुपरिधिप्यासाहतेः प्रस्फुटम्” ।

BU-pariDi {% m. %} the circumference of the earth.


भूपरिधि
m. (-धिः)
1 The equinoctial line.
2 The circumference of the earth.
E. भू, and परिधि a circle.


भू-परिधि (धिः) 2.
m. Circumference
of the earth; equinoctial line.


भूपरिधि (bhUparidhi)

शब्दसागरः

Yates

Wilson

Monier Williams Cologne

Apte Hindi

L R Vaidya

वाचस्पत्यम्