| YouTube Channel

भू (bhU)

 
शब्दसागरः
English
भू r. 1st. cl. (भवति)
1. To be, to become, to exist.
2. To be born or
produced. r. 10th cl. (भावयति)
1. To mix.
2. To think.
3. To be
clear or pure. r. 1st and 10th cls. (भवति-ते भावयति-ते) To obtain.
The first form of this root takes most of the prefixes, and then
possesses a great variety of applications. With अधि. To rule or pre-
side over. With अनु.
1. To feel, to apprehend or perceive.
2. To
do, to make.
3. To enjoy.
4. To investigate. With अभि.
1. To over-
come.
2. To pain or afflict. With उत्, To be born or produced.
With परा To be vanquished. With प्र, 1. To become manifest, to
appear, to come into sight or existence.
2. To be equal to in per-
sonal conflict, to be a match for.
3. To rule, to be supreme, to
preside over.
4. To be beyond or over.
5. To proceed. With प्रति
To be substitute for. With परि, 1. To disrespect.
2. To surround.
With वि, 1. To see.
2. To uphold.
3. To prove.
4. To have majesty
or power. With वि and अति, व्यतिभवते, To be mutually or recipro-
cally. With सम्, 1. To be possible.
2. To exist, to be born or pro-
duced.
3. To contain.
4. To overcome.
5. To be able or adequate.
6. To associate, to collect, to mix or assemble.
7. To nourish.
भू Adj. (At the end of a compound, )
1. Becoming, springing from, as
in गिरिभू, वित्तभू, &c.
2. Being, existing.
भू
f.
 (-भूः)
1. The earth.
2. Place, site, the place of being or abiding.
3.
Landed property.
4. The base of a geometrical figure.
5. Subject-
matter, subject.
6. The number “one.” 7. The first of the three
mystical syllables uttered by a Brāhmana at the beginning of his
daily prayers.
8. Sacrificial-fire. Ind. (भू) The lowest of the seven
hells.
E.
 भू to be,
aff.
 क्विप् ।
Capeller Eng
English
1 भू भ॑वति (भ॑व°ते),
pp.
 भूत॑ (q.v. ) become,
be (nom. or
adv.
 in ई or ऊ), rise, appear, happen, occur
exist,
live (w. न cease to be, perish, die), stay, abide
be possible or
suitable
befall, fall to the lot of, belong to (gen. ,
r.
dat.
 or
loc.
 )
serve for, tend or conduce to (dat. of th.), devote one's self to, be
occupied with (loc. )
get something
i.e.
 thrive, prosper, be lucky
(±इद॑म्)
turn out well, succeed. भवेत् may be, granted
भंवतु
good, possible, enough of this.
C.
 भावयति, °ते,
pp.
 भावित
(q.v. ) bring into existence or being, produce, effect, cause
cherish,
further, refresh, comfort
practise, exercise
get possessed of, obtain
show, manifest, call to mind, imagine, consider, know, take for (2
acc.
 )
convince, convict, state, establish
mingle, mix, saturate,
steep.
D.
 बु॑भूषति (°ते) wish to become or be, to rise or thrive,
endeavour at (acc. )
like, prefer, honour, esteem.
I.
 बोभवीति be
repeatedly, use to be. — अति be or become in a high degree
excel,
overcome (acc. ). अनु be after, come up with, attain, equal
embrace,
comprehend, include
help, serve, further
enjoy, feel, experience,
suffer
perceive, hear, learn. समनु enjoy, experience. अन्तर् be
within, penetrate. अप be absent or wanting. अभि be against,
surpass, overcome, oppress, harass, humiliate
turn to, approach or
present with (instr. ). आ be present or at hand
exist, live on
come
forth, spring from (abl. ). अन्वा follow, imitate. अभ्या occur,
happen. उद् come forth, arise, grow, increase, be sufficient or equal.
C.
 bring forth, produce, develop, display. समुद् spring forth, arise,
increase. उप approach, assist. तिरस् be absent or lost, disappear,
vanish.
C.
 cause to disappear, dispel. निस् be off, move on. परा
perish, be lost, succumb, yield
overcome, conquer, harm, hurt, injure.
C.
 overthrow, destroy. परि surround, encompass, comprehend,
include
attend, manage, take care of (acc. )
surpass, overcome,
vanquish
hurt, injure, despise, disgrace
mock, scoff. प्र come
forth, spring up, arise, appear, happen, occur, spread, expand,
increase, grow
be numerous or strong, prevail, rule over, dispose of
(gen. ,
loc.
 , or
dat.
 )
be equal to or a match for (dat. ), be able to or
capable of (infin. )
be of use, profit, avail (dat. ).
C.
 augment,
increase, strengthen, nourish, further. प्रति equal (acc. ).
C.
observe, learn, know. बि expand, develop, arise, appear
suffice for,
be equal to, attain, pervade, fill (dat. or
acc.
 ), be able to (infin. ).
C.
 cause to expand or develop, open, show, manifest
separate, divide
discern, discover, perceive, know, recognize or acknowledge as, take for
(2
acc.
 ), deliberate, ponder, fancy, imagine, suppose, establish, prove,
convict, convince.
P.
 be considered as, pass for, appear, seem (nom. ).
सम् come or be together, assemble, meet, be united with (instr.
±सह or
loc.
 ), have sexual intercourse with (instr. ±सह or
सार्धम् &
acc.
 )
be held or contained in (loc. )
originate, be
produced or engendered, be born, spring from (abl. ), happen, occur,
exist, become, be, fall to a person's (loc. or
gen.
 ) share or lot, be
possible, be able to or capable of (infin. ).
C.
 bring together, produce,
accomplish, make that-(pp. )
go to meet, betake one's self to, salute,
honour, gratify or present with (instr. )
combine, think, judge
(अन्यथा falsely)
imagine, suppose, give a person (loc. ) credit for
(acc. ), consider as, take for (2
acc.
 )
P.
 be possible. अभिसम् attain,
get possessed of, participate in (acc. ). — Cf. अन्तर्भूत, ऊद्भूत,
प्र॑भूत, समुद्भूत, संभूत, संभूय.
2 भू॑
a.
 becoming, being, sprung from (—°)
f.
 becoming,
existing, the universe (pl. the worlds), the earth, land, country,
place, ground.
Yates
English
भू भवति 1.
a. irr. To be, to be-
come, to be born. (क) भावयति
10.
a. To mix
think
be clear.
(कि, ञ) भवति, ते
भावयति, ते 1.
10.
c. To obtain. With अधि to
rule over
with अनु to experience, do
with अभि to overcome, afflict
with उत्
to be born, preside over
with परा
to be vanquished
with प्र be mani-
fest, be equal to, rule
with प्रति to
be substituted for
with परि to dis-
respect, surround
with वि to see, up-
hold
prove, have power
with सं to
be possible, contain, overcome,
collect
with वि and अति to be reci-
procally or mutually.
भू (भूः) 3.
f.
 The earth
a place
sacrificial fire.
ind. Lowest hell.
Wilson
English
भू r. 1st cl. (भवति)
1 To be, to become, to exist.
2 To be born or produced. r. 10th cl. (भावयति)
1 To mix.
2 To think.
3 To be clear or pure. r. 1st and 10th cls. (भवति-त भावयति-ते) To
obtain. The first form of this root takes most of the prefixes, and then
possesses a great variety of applications.
With अधि, To rule or preside over.
With अनु,
1 To feel, to apprehend or perceive.
2 To do, to make.
3 To enjoy.
4 To investigate.
With अभि,
1 To overcome.
2 To pain or afflict.
With उत्, To be born or produced.
With परा, To be vanquished.
With प्र,
1 To become manifest, to appear, to come into sight or existence.
2 To be equal to in personal conflict, to be a match for.
3 To rule, to be supreme, to preside over.
4 To be beyond or over.
5 To proceed.
With प्रति, To be substituted for.
With परि,
1 To disrespect.
2 To surround.
With वि,
1 To see.
2 To uphold.
3 To prove.
4 To have majesty, or power.
With वि and अति, व्यतिभवते, To be mutually or reciprocally.
With सं,
1 To be possible.
2 To exist, to be born or produced.
3 To contain.
4 To overcome.
5 To be able or adequate.
6 To associate, to collect, to mix or assemble.
7 To nourish.
भू
f.
 (भूः)
1 The earth.
2 Place, site, the place of being or abiding.
3 Sacrificial fire. ind. (भू) The lowest of the seven hells.
E.
 भू to be,
aff.
 क्विप्.
Apte
English
भू [bhū], I. 1
P.
 (rarely Ā.) (भवति, बभूव, अभूत्, भविष्यति, भवितुम्, भूत)
To be, become
कथमेवं भवेन्नाम
अस्याः किमभवत्
Māl.
 9.29 'what has become her fate', 'what has become of her'
U.*
 3.27
यद्भावि तद्भवतु
U.*
 3 'come what may'
so दुःखितो भवति, हृष्टो भवति
&c.
To be born or produced
यदपत्यं भवेदस्याम्
Ms.*
 9.127
भाग्यक्रमेण हि धनानि भवन्ति यान्ति
Mk.*
 1.13.
To spring or proceed from, arise
क्रोधाद् भवति संमोहः
Bg.*
 2.63
14.17.
To happen, take place, occur
नाततायिवधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन
Ms.*
 8.351
यदि संशयो भवेत्
&c.
To live, exist
अभूदभूतपूर्वः ... राजा चिन्तामणिर्नाम Vās.
अभून्नृपो विबुधसखः परंतपः
Bk.*
 1.1.
To be alive or living, breathe
त्वमिदानीं न भविष्यसि
Ś.*
 6
आः चारुदत्तहतक, अयं न भवसि
Mk.*
 4
दुरात्मन्, प्रहर नन्वयं न भवसि
Māl.
 5 ('thou art a dead man', thou shalt breathe no longer)
ऋते$पि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे
Bg.*
 11.32.
To remain or be in any state or condition, fare
भवान् स्थले कथं भविष्यति
Pt.*
 2.
To stay, abide
remain
अस्मिन्नेव लतागृहे त्वमभवस्तन्मार्ग- दत्तेक्षणः
U.*
 3.37.
To serve, do
इदं पादोदकं भविष्यति
Ś.*
 1.
To be possible (usually with a future tense in this sense)
भवति भवान् याजयिष्यति Sk.
To lead or tend to, conduce to, bring about (with
dat.
 )
वाताय कपिला विद्युत् ...... पीता भवति सस्याय दुर्भिक्षाय सिता भवेत् Mbh.
सुखाय तज्जन्मदिनं बभूव
Ku.*
 1.23
संस्मृतिर्भव भवत्यभवाय
Ki.*
 18.27
न तस्या रुचये बभूव
R.*
 6.44.
To be on the side of, assist
देवा अर्जुनतो$भवन् ।
To belong or pertain to (oft en expressed by 'have')
तस्य ह शतं जाया बभूवुः Ait. Br.
तस्य तेजोमया लोका भवन्ति ब्रह्मवादिनः
Ms.*
 6.39.
To be engaged in, be occupied (with loc)
चरण- क्षालने कृष्णो ब्राह्मणानां स्वयं ह्यभूत्
Mb.
To conduct oneself, behave.
Ved.
 To be prosperous, succeed
ततो देवा अभवन् Bṛi.
Up.*
 1.3.7
Mb.
 * 12.228.1. Used with a preceding noun or adjective भू serves to form verbs in the sense of 'becoming what it previously is not' or 'becoming' in general
श्वेतीभू to become white
कृष्णीभू to become black
पयोधरीभूत 'becoming or serving the purpose of teats'
so क्षपणीभू to be or become a mendicant
प्रणिधीभू to act the spy
आर्द्रीभू to melt
भस्मीभू to be reduced to ashes
विषयीभू to form the subject of
so एकमतीभू
तरुणीभू
&c.
&c.
 Note The senses of भू may be variously modified according to the adverbs with which it is connected
e. g. पुनर्भू to marry again
आविर्भू to appear, arise, to be evident or clear
see आविस्
तिरोभू to disappear
प्रादुर्भू to arise, be visible, appear
अग्रेभू to be in front, take the lead
अन्तर्भू to be absorbed or included
ओजस्यन्तर्भवन्त्यन्ये K.
P.*
 8
दोषाभू to grow evening or dusk-time
अन्यथा भू to be otherwise, be changed
न मे वचनमन्यथा भवितुमर्हति
Ś.*
 4
पुरो भू to come forward
stand forth
मिथ्या भू to turn out false
वृथा भू to become useless
&c.
&c.
Caus.
 (भावयति-ते)
To cause to be or become, call into existence, call into being
ते वै ब्रह्मण आदेशात् कथमेतदभावयन्
Bhāg.*
 3.2.1.
To cause, produce, effect.
To manifest, display, exhibit.
To foster, cherish, support, preserve, enliven
पुनः सृजति वर्षाणि भगवान् भावयन् प्रजाः
Mb.
देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः । परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥
Bg.*
 3.11
Bk.*
 16.27.
To think or reflect, consider, fancy, imagine.
To look upon, consider or regard as
अर्थमनर्थं भावय नित्यम् Moha
M.*
 2.
To prove, substantiate, establish
निह्नवे भावितो दद्याद्धनं राज्ञे च तत्समम्
Y.*
 2.11.
To purify.
To get, obtain.
To mingle or mix.
To change or transform into.
To soak, steep.
To devote or addict oneself to.
To convince.
To perfume, scent. -Desid. (बुभूषति) To wish to be or become
&c.
 -II. 1
U.
 (भवति-ते) To get, obtain. -III. 1 Ā. (भावयते) To obtain, gain. -IV.* 1
U.
 (भावयति-ते)
To think, reflect.
To mix, mingle.
To be purified (connected with caus. of भू q. v. above).
भू [bhū],
a.
 (At the end of
comp.
 ) Being, existing, becoming, springing from, arising or produced from,
&c.
चित्तभू, आत्मभू, कमलभू, मनोभू
&c.
m.
An epithet of Viṣṇu.
The sacrificial fire.
भूः [bhūḥ],
f.
 [भू-क्विप्]
The earth (opp. अन्तरीक्ष or स्वर्ग)
दिवं मरुत्वानिव भोक्ष्यते भुवम्
R.*
 3.4
18.4
Me.*
 18
मत्तेभ- कुम्भदलने भुवि सन्ति शूराः ।
Earth as one of the nine substances.
The universe, globe.
Ground, floor
मणिभयभुवः (प्रासादाः)
Me.*
 66.
Land, landed property.
A place, site, region, plot of ground
काननभुवि, उपवनभुवि
&c.
Matter, subject-matter.
A symbolical expression for the number 'one'.
The base of a geometrical figure.
A sacrificial fire.
The act of becoming, arising.
The first of the three Vyāhṛitis or mystic syllables (भूः, भुवः, स्वः) representing the earthrepeated by every Brāhmaṇa at the commencement of his daily Sandhyā.
Comp.
 -उत्तमम् gold. -कदम्बः a kind of Kadamba tree. -कम्पः an earthquake. -कर्णः the diameter of the earth. -कश्यपः an epithet of Vasudeva, Kṛiṣṇa's father.
काकः a kind of heron.
the curlew.
a kind of pigeon. -केशः the fig-tree. -केशा a female demon, demoness. -क्षित्
m.
 a hog. -गरम् a particular poison.
गर्भः
N.
 of Viṣṇu.
an epithet of Bhavabhūti.-गृहम् -गेहम् a cellar, a room underground. -गोलः the terrestrial globe
दधौ कण्ठे हालाहलमखिलभूगोलकृपया Ā.
L.
 17
भूगोलमुद्बिभ्रते
Gīt.*
 1. ˚विद्या geography. -घनः the body. -घ्नी aluminous slate. -चक्रम् the equator.-चर
a.
 moving or living on land.
(रः) any landanimal (opp. जलचर).
epithet of Śiva.
चर्या, छाया, छायम् earth's shadow (vulgarly called Rāhu).
darkness.
जन्तुः a kind of earthworm.
an elephant. -जम्बुः, -बूः
f.
 wheat. -तलम् the surface of the earth. -तुम्बी a kind of cucumber. -तृणः, -भूस्तृणः a kind of fragrant grass. -दारः a hog. -देवः, -सुरः a Brāhmaṇa. -धनः a king. -धर
a.
holding or supporting the earth
व्यादिश्यते भूधरतामवेक्ष्य कृष्णेन देहोद्वहनाय शेषः
Ku.*
 3.13.
dwelling on the earth.
(रः) a mountain
भवभूतेः संबन्धाद् भूधरभूरेव भारती भाति Udb.
of Kṛiṣna.
the number 'seven'. ˚ईश्वरः, ˚राजः an epithet of the mountain Himālaya. ˚जः a tree.
a king
स त्वं भूधर भूतानाम्
Bhāg.*
 1.37.13.-धात्री
N.
 of a tree (Mar. भुयआवळी). -ध्रः a mountain. -नागः a kind of earth-worm. -नामन्
f.
 a kind of fragrant earth. -निम्बः Gentiana Chirata (Mar. किराईत).-नेतृ
m.
 a sovereign, ruler, king.
पः a sovereign, ruler, king.
a term for number 'sixteen'.
पतिः a king.
of Indra. -पदः a tree. -पदी a particular kind of jasmine
मल्लिका मदयन्तीव शीतभीरुश्च भूपदी Bhāva.
P.
 -परिधिः the circumference of the earth. -प(फ)लः a kind of rat (Mar. घूस). -पवित्रभ् cow-dung.
पालः a king, sovereign
भूपालसिंह निजगाद सिंहः.
an epithet of king Bhoja. -पालनम् sovereignty, dominion.
पुत्रः, सुतः the planet Mars.
N.
 of the demon Naraka
q. v. -पुत्री, -सुता 'daughter of the earth', an epithet of Sītā
भूपुत्री यस्य पत्नी स भवति कथं भूपती रामचन्द्रः Rām. -प्रकम्पः an earthquake. -प्रदानम् a gift of land. -फलः a kind of rat. -बिम्बः, -म्बम् the terrestrial globe. -भर्तृ
m.
a king, sovereign.
a mountain
भूभर्तुः शिरसि नभो- नदीव रेजे
Ki.*
 7.18. -भा the shadow of the earth on the moon (in an eclipse). -भागः a region, place, spot.-भुज्
m.
 a king
निवासाय प्रशस्यन्ते भूभुजां भूतिमिच्छताम् Kām. -भृत्
m.
a mountain
दाता मे भूभृतां नाथः प्रमाणी- क्रियतामिति
Ku.*
 6.1
R.*
 17.78.
a king, sovereign
निष्प्रभश्च रिपुरास भूभृताम्
R.*
 11.81.
an epithet of Viṣṇu.
a term for the number 'seven'. -मणिः the king
अतस्तिष्ठामि भूत्वाहं कृपाणी भूमणे तव Śiva B.2.22.
मण्डलम् the earth, (terrestrial globe).
the circumference of the earth. -युक्ता a kind of palm. -रुण्डी a kind of sun-flower. -रुह्
m.
 , -रुहः a tree. (-हम्) a pearl. -लता a worm. -लिङ्गशकुनः a species of bird
भूलिङ्गशकुनाश्चान्ये सामुद्राः पर्वतोद्भवाः
Mb.
 * 12.169.1.
लोकः (भूर्लोकः) the terrestrial globe.
the country on the southern part of the equator. -वलयम्
=
 भूमण्डलम् q. v. -वल्लभः a king, sovereign. -वल्लूरम् a mushroom. -वृत्तम् the equator. -शक्रः 'Indra on earth', a king, sovereign. -शमी a kind of Acacia.
शयः an epithet of Viṣṇu.
any animal lying on the earth. -शय्या lying on the ground. -शुद्धिः
f.
 purification of the ground by sweeping
&c.
 -श्रवस्
m.
 an ant-hill. -श्वभ्रम् a hole in the ground. -सुरः a Brāhmaṇa. -स्थः a man. -स्पृश्
m.
 a man.
mankind.
a Vaiśya. -स्फोटः a mushroom. -स्वर्गः an epithet of the mountain Meru
भूस्वर्गायते to become a heaven on earth. -स्वामिन्
m.
 a landlord.
Apte 1890
English
भू {vI.v} {c1c} P. (rarely A.) (भवति, बभूव, अभूत्, भविष्यति, भवितुं, भूत) 1 To be, become
कथमेवं भवेन्नाम
अस्याः किमभवत् Māl. 9. 29 ‘what has become her fate, ’ ‘what has become of her’
U. 3. 27
यद्भावि तद्भवतु U. 3 ‘come what may’
so दुःखितो भवति, हृष्टो भवति &c.
2 To be born or produced
यदपत्यं भवेदस्यां Ms. 9. 127
भाग्यक्रमेण हि धनानि भवंति यांति Mk. 1. 13.
3 To spring or proceed from, arise
क्रोधाद्भवति संमोहः Bg. 2. 63, 14. 17.
4 To happen, take place, occur
नाततायिवधे दोषो हंतुर्भवति कश्चन Ms. 8. 381
यदि संशयो भवेत् &c.
5 To live, exist
अभूदभूतपूर्वः… राजा चिंतामणिर्नाम Vās.
अभून्नृपो विबुधसखः परंतपः Bk. 1. 1.
6 To be alive or living, breathe
त्वमिदानीं न भविष्यसि Ś. 6
आः चारुदत्तहतक अयं न भवसि Mk. 4
दुरात्मन् प्रहर नन्वयं न भवसि Māl. 5 (‘thou art a dead man’, thou shalt breathe no longer)
Bg. 11. 32.
7 To remain or be in any state or condition, fare
भवान् स्थले कथं भविष्यति Pt. 2.
8 To stay, abide
remain, U. 3. 37.
9 To serve, do
इदं पादोदकं भविष्यति Ś. 1.
10 To be possible (usually with a future tense in this sense)
भवति भवान् याजयिष्यति Sk.
11 To lead or tend to, conduce to, bring about (with dat.)
वाताय कपिला विद्युत्… पीता भवति सस्याय दुर्भिक्षाय सिता भवेत् Mbh.
सुखाय तज्जन्मदिनं बभूव Ku. 1. 23
संस्मृतिर्भव भवत्यभवाय Ki. 18. 27
न तस्या रुचये बभूव R. 6. 44.
12 To be on the side of, assist
देवा अर्जुनतोऽ भवन्
13 To belong or pertain to (often expressed by ‘have’)
तस्य ह शतं जाया बभूवुः Ait. Br.
Ms. 6. 39.
14 To be engaged in, be occupied (with loc.)
चरणक्षालने कृष्णो ब्राह्मणानां स्वयं ह्यभूत् Mb.
15 To conduct oneself, behave.
16 Ved. To be prosperous, succeed. Used with a preceding noun or adjective भू serves to form verbs in the sense of ‘becoming what it previously is not’ or ‘becoming’ in general
श्वेतीभू to become white
कृष्णीभू to become black
पयोधरीभूत ‘becoming or serving the purpose of teats’
so क्षपणीभू to be or become a mendicant
प्रणिधीभू to act the spy
आर्द्रीभू to melt
भस्मीभू to be reduced to ashes
विषयीभू to form the subject of
so एकमतीभू
तरुणीभू &c. &c. Note
The senses of भू may be variously modified according to the adverbs with which it is connected
e. g. पुनर्भू to marry again
अ विर्भू to appear, arise, to be evident or clear
see आविस्
तिरोभू to disappear
प्रादुर्भू to arise, be visible, appear
अग्रेभू to be in front, take the lead
अंतर्भू to be absorbed or included
ओजस्यंतर्भवंत्यन्ये K. P. 8
दोषाभू to grow evening or dusk-time
अन्यथा भू to be otherwise, be changed
न मे वचनमन्यथा भवितुमर्हति Ś. 4
पुरो भू to come forward, stand forth
मिथ्या भू to turn out false
वृथा भू to become useless &c. &c.
Caus. (भावयति-ते) 1 To cause to be or become, call into existence, call into being.
2 To cause, produce, effect.
3 To manifest, display, exhibit.
4 To foster, cherish, support, preserve, enliven
पुनः सृजति वर्षाणि भगवान् भावयन्प्रजाः Mb.
देवान् भावयतानेन ते देवा भावयंतु वः । परस्परं भावयंतः श्रेयः परमवाप्स्यथ Bg. 3. 11
Bk. 16. 27.
5 To think or reflect, consider, fancy, imagine.
6 To look upon, consider or regard as
अर्थमनर्थं भावय नित्यं Moha M. 2.
7 To prove, substantiate, establish
Y. 2. 11.
8 To purify.
9 To get, obtain.
10 To mingle or mix.
11 To change or transform into.
12 To soak, steep.
13 To devote or addict oneself to.
14 To convince.
15 To perfume, scent.
Desid. (बुभूषति) To wish to be or become &c. {vII.v} {c1c} U. (भवति-ते) To get, obtain. {vIII.v} {c10c} A. (भावयते) To obtain, gain. {vIV.v} {c10c} U. (भावयति-ते) 1 To think, reflect.
2 To mix, mingle.
3 To be purified (connected with caus. of भू q. v. above).
भू a. (At the end of comp.) Being, existing, becoming, springing from, arising or produced from, &c
चित्तभू, आत्मभू, कमलभू, मनोभू &c.
m. 1 An epithet of Viṣṇu.
2 The sacrificial fire.
Monier Williams Cologne
English
1. भू
cl.
 1.
P.
 (Dhātup. i, 1) भ॑वति
(rarely Ā. °ते
pf. बभू॑व, 2. pers. °ऊ॑थ or °ऊविथ
cf.
Pāṇ.
 vii, 2, 64
बभूयास्, °या॑र्, बभूतु,
RV.
Ā. बभूवे or बुभूवे,
Vop.
cf.
 below
aor.
 अ॑भूत्, °ऊवन्
Impv.
 बोधि॑ [cf. √ बुध्], भूतु,
RV.
aor.
 or
impf.
 अ॑भुवत्, भु॑वत्, भुवानि, ib.
Prec. भूयासम्, 2. 3. sg. °यास्, ib.
भूयात्,
AV.
भूयिष्ठास्,
BhP.
भविषात् [?]
AitBr.
अभविष्ट, भविषीष्त.
Gr.
fut. भविष्य॑ति,
ep.
 also °ते and 2.
pl.
 °ष्यध्वम्
भविता,
Br.
&c.
inf.
 भुवे॑, -भ्वे॑, भूष॑णि,
RV.
भवितुम्, °तोस्,
Br.
ind.
p.
 भूत्वा॑
भूत्वी॑,
RV.
-भू॑य,
RV.
&c.
-भू॑यम्, -भ॑वम्,
Br.
 ),
to become, be (with
nom.
 , or adv. or indecl. words ending in ई or ऊ
cf.
 कृष्णी-√ भू
&c.
 ), arise, come into being, exist, be found, live, stay, abide, happen, occur,
RV.
&c.
&c.
(often used with participles and other verbal nouns to make periphrastical verbal forms
with a fut.
p.
=
 to be going or about to, e.g. अनुवक्ष्यन् भवति, he is going to recite,
ŚBr.
the fut. of √ भू with a pf.
p.
=
 a fut. pf. , e.g. कृतवान् भविष्यसि, you will have done,
MBh.
the pf.
P.
 बभूव after the syllable आम् is put for the pf. of verbs of the 10th class
&c.
 [cf. √ 1. अस् and √ 1. कृ]
the Ā. appears in this meaning,
Śiś.
 ix, 84
Kum.
 xiv, 46
observe also भवति with a fut. tense, it is possible that, e.g. भवति भवान् याजयिष्यति, it is possible that you will cause a sacrifice to be performed,
Pāṇ.
 iii, 3, 146, Sch.
भवेत्, may be, granted, admitted,
Kāś.
 on
Pāṇ.
 iii, 2, 114
भवतु id., well, good, enough of this,
Kāv.
Hit.
इतिचेद् भवेत्, if this question should be asked,
Mn.
 x, 66
क्व तद् भवति, what is to become of this, it is quite useless,
TBr.
with न
=
 to cease to exist, perish, die,
MBh.
Kāv.
&c.
with इह न, not to be born on earth,
MBh.
with शत-धा, to fall into a hundred pieces,
MBh.
with दूरतः, to keep aloof,
ŚārṅgP.
with मनसि or चेतसि and
gen.
 , to occur to the mind of any one,
Kād.
id. with
gen.
 alone,
Lalit.
 )
to fall to the share or become the property of, belong to (cf. ‘esse alicujus’
with
gen.
 , rarely
dat.
 or
loc.
accord.
 to
Vop.
 also with परि or प्रति and preceding
acc.
 ),
RV.
&c.
&c.
to be on the side of, assist (with
gen.
 or -तस्),
MBh.
 1301 (cf.
Pāṇ.
 v, 4, 48, Sch.)
to serve for, tend or conduce to (with
dat.
 of thing),
RV.
&c.
&c.
 (with फलाय. to bear fruit,
Kām.
 )
to be occupied with or engaged in, devote one's self to (with
loc.
 ),
MBh.
Kāv.
to thrive or prosper in (instr.), turn out well, succeed,
RV.
TS.
Br.
to be of consequence or useful,
Mn.
 iii, 181
(also Ā.
Dhātup.
 xxxiv, 37) to fall, or get into, attain to, obtain,
Br.
MBh.
(with इद॑म्) to obtain it i.e. be successful or fortunate,
TS.
 :
Pass.
 भूयते (or °ति,
Up.
aor.
 अभावि) sometimes used
impers.
 , e.g. यैर् भविष्यते, by whom it will be existed i.e. who will be,
Rājat.
 :
Caus.
 भावयति (rarely °ते
aor.
 अबीभवत्
Gr.
inf.
 भावितुम्,
R.
Pass.
 भाव्यते
&c.
 ,
MBh.
 ),
to cause to be or become, call into existence or life, originate, produce, cause, create,
Pur.
Sāh.
to cherish, foster, animate, enliven, refresh, encourage, promote, further,
AitUp.
MBh.
&c.
to addict or devote one's self to, practise (acc. ),
MBh.
HYog.
to subdue, control,
R.
(also Ā.
Dhātup.
 xxxiv, 37) to obtain,
Jaim.
 , Sch.
to manifest, exhibit, show, betray,
MBh.
Kām.
Daś.
to purify,
BhP.
to present to the mind, think about, consider, know, recognize as or take for (two
acc.
 ),
MBh.
Kāv.
&c.
to mingle, mix, saturate, soak, perfume,
Kauś.
Suśr.
 (cf. भावित,
p.
 755, col. 1) :
Desid.
 of
Caus.
 बिभावयिषति (Pāṇ. vii, 4, 80, Sch.), to wish to cause to be
&c.
 ,
Br.
 :
Desid.
 बु॑भूषति (°ते), to wish or strive to become or be,
RV.
&c.
&c.
(with क्षिप्रम्), to strive to be quickly possessed,
MBh.
to want to get on, strive to prosper or succeed,
TS.
Br.
MBh.
to want to have, care for, strive after, esteem, honour,
MBh.
Hariv.
to want to take revenge,
BhP.
 :
Intens.
 बो॑भवीति, बोभवति, बोभोति, बोभूयते, to be frequently, to be in the habit of
BhP.
Bhaṭṭ.
to be transformed into (acc. ),
RV.
AV.
(with तिरः), to keep anything (instr.) secret,
ŚBr.
भू [cf. Zd. bū
Gk. ϕύω, ἔϕυν
Lat.
 fuit, fuat
&c.
Slav.
 byti
Lith.
 búti
Germ.
 bim, bin
Angl.Sax. beó
Eng.
 be.]
2. भू॑
mfn.
 becoming, being, existing, springing, arising (ifc.
cf.
 अक्षि-, गिरि-, चित्त-, पद्मभू
&c.
 )
भू॑
m.
N.
 of Viṣṇu,
MBh.
 xii, 1509 (Nīlak. )
of an Ekāha,
ŚrS.
भू॑
f.
 the act of becoming or arising,
Pāṇ.
 i, 4, 31
the place of being, space, world or universe (also
pl.
 ),
RV.
AV.
the earth (as constituting one of the 3 worlds, and therefore a symbolical
N.
 for the number ‘one’),
Mn.
MBh.
&c.
one of the three Vyāhṛtis (See भु॑वस्, भूर्, pp. 760 and 763)
earth (as a substance), ground, soil, land, landed property, ib.
floor, pavement,
Megh.
a place, spot, piece of ground,
RV.
&c.
&c.
the base of any geometrical figure,
Āryabh.
object, matter (See विवादसंवाद-भू)
a term for the letter ल्,
RāmatUp.
a sacrificial fire,
L.
(also) a partic. land-measure,
Inscr.
Monier Williams 1872
English
भू 1. भू, cl. 1. P. A. भवति, -ते, Impf.
अभवत्, अभवत, Pot. भवेत्, भवेत,
Impv. भवतु, भवताम् (Ved. 2nd sing. बोधि
[but referred by Sāy. to rt. 1. बुध्], 3rd sing. भूतु
in Ṛg-veda 1. 94, 12, भवतात्), Perf. बभूव,
बभूवे (according to Vopa-deva VIII. 33, Pass. and
Impers. बभूवे or बुभूवे, 2nd sing. बभूविथ,
Ved. बभूथ, 2nd pl. बभूव, part. बभूवस्,
बभूवुषी, f.
in Ṛg-veda 1. 27, 2, बभूयात् =
भवतु), 1st Fut. भविता, 2nd Fut. भविष्यति,
-ते (ep. 2nd pl. भविष्यध्वम्), Aor. अभूत्,
अभविष्ट (3rd pl. अभूवन्, Ved. forms भुवस्,
भुवत्), Prec. भूयात्, भविषीष्ट, Cond. अभ-
विष्यत्, अभविष्यत, भवितुम् (Ved. भवितोस्।
भुवे), to become, be, (नाभिजानामि भवेद् एवं
न वेति, I do not know whether it may be so or not)
to be in any state or condition, (कथं स भ-
विष्यति, in what state will he be?)
to be born
or produced
to exist, live, (अभून् नृपः, there
lived a king)
to remain, stay, abide (e. g. पथि
भव, remain thou or stay thou awhile on the
road, Megha-dūta 30)
to arise, spring up, happen,
occur, befall, take place, (यदि संशयो भवेत्,
if a doubt should arise, cf. Manu XII. 108)
to be
possible, (according to Pāṇ. III. 3, 146, a future
tense may follow भवति in this sense, e. g. भवति
भवान् याजयिष्यति, it is possible or it may happen
that you will cause a sacrifice to be performed)
to
turn out, lead to (with dat., e. g. तन् नाशाय भ-
वति, that leads to destruction
तत् सङ्गमाय
भवति, that leads to union)
to serve for, tend or
conduce to (with dat., e. g. तद् दातुर् अनर्थाय
भवति, that conduces to the disadvantage of the
giver)
to conduct one's self, behave
to become the
property of any one, belong to (with gen., = ‘to
have, to possess, ’ e. g. तस्य भ्राता भवति, of
him there is a brother, i. e. he has a brother)
to be
on the side of, assist (with gen., e. g. ये मित्राणां
न भवन्ति, those who do not assist their friends
or with the affix तस्, e. g. देवा अर्जुन-तो ऽभवन्,
the gods were on the side of Arjuna)
to be occupied
with or engaged in (with loc., e. g. तपसि भव,
be thou engaged in, i. e. devote thyself to penance)
to be of importance or consequence, become pros-
perous (Ved.)
to turn out well, succeed (Ved.)
to
obtain, attain to (Ved., cf. Mahā-bh. Ādi-p. 5366).
The senses of the verb may be almost infinitely
extended when भू is compounded with a preceding
adjective or substantive, the final of which if अ, आ, इ,
अन्, or अस् becomes ई
if उस् or उ, becomes ऊ (e. g.
fr. अग्नि, अग्नी-भू, to become fire
fr. अरुस्, अरू-
भू, to become wounded
fr. एक-मति, एकमती-
भू, to become unanimous
fr. कठोर, कठोरी-
भू, to become sharp
fr. कृष्ण, कृष्णी-भू,
to become black
fr. 1. क्षपण, क्षपणी-भू,
to become a Buddhist mendicant
fr. गो-चर, गो-
चरी-भू, to become visible
fr. जर्जर, जर्जरी-
भू, to decay
fr. तरुणी, तरुणी-भू, to become
a marriageable girl
fr. तीव्र, तीव्री-भू, to become
violent or intense
fr. परिखा, परिखी-भू, to
become a ditch or moat
fr. पर्य्-उत्सुक, पर्युत्-
सुकी-भू, to become sorrowful
fr. प्र-णिधि, प्र-
णिधी-भू, to become a spy
fr. प्रत्य्-अनन्तर,
प्रत्यनन्तरी-भू [also read प्रत्यन्तरी-भू],
to be near
fr. बन्धकी, बन्धकी-भू, to become
a harlot
fr. भस्मन्, भस्मी-भू, to become
ashes
fr. रहस्, रही-भू, to become solitary, &c.).
The senses of भू may also be variously modified
when it is connected with adverbs or with the nega-
tive न (e. g. पृथिवी न भविष्यति, the earth
will not exist, i. e. will perish or be destroyed
पुनर्
भू, to marry again, see Manu IX. 175
cf. आविर्-
भू, प्रादुर्-भू, तिरो-भू, मिथ्या-भू, वृथा-
भू
अन्यथा भू, to become otherwise, i. e. to
be changed or be falsified
अग्रे भू, to be in front,
to precede, &c.). The perfect of भू (बभूव,
&c.) is used after the syllable आम् like the perfect of
the rts. 1. अस् and 1. कृ as an auxiliary to form the
perfect of verbs of the 10th class, derivative verbs,
and others mentioned in Gram. r. 385 [cf. Pāṇini
III. 1, 40]: Pass. भूयते, Aor. अभावि (sometimes
used impersonally, e. g. तैर् भविष्यते, by them
it will be existed, i. e. they will exist): Caus. भाव-
यति (rarely A. -ते), -यितुम्, Aor. अबीभवत्, to
cause to be or become or exist
to bring into exist-
ence or being, call into life
to originate, produce,
effect, cause, create
to cherish, support, protect,
preserve, foster, animate, enliven, encourage
to
devote one's self to, addict one's self to
to manifest,
make manifest, exhibit
to change, transform
to
purify
to obtain, attain to, get (P. A.)
to cause to
exist in the mind, present to the mind, think about,
reflect upon, consider, know
to convince, convict
to prove, substantiate, establish
to mingle, mix
to
soak, saturate, steep
to perfume: Pass. of Caus.
भाव्यते, to be caused to be, to be preserved: Desid.
of Caus. बिभावयिषति, to wish to cause to be, &c.:
Desid. बुभूषति, &c., to wish to become or be:
Intens. बोभूयते, बोभवीति, बोभोति, &c. (Impv.
3rd sing. Ved. बोभूतु), to be or become very fre-
quently, to be generally, to take various forms (with
acc., Ved.)
[cf. Zend bū, ‘to be, become:’ Gr.
φύ-ω, ἔ-φῡ-ν, ἔ-φῡ-ς, ἔ-φῡ = अभूवम्, अभूस्,
अभूत्, φύ-ο-μαι, φυ-ή, φύ-σι-ς, φῦ-μα, φυ-τό-ς,
φυτεύ-ω, φῦ-λο-ν, φυ-λή, φῖ-τυ, φί-τυ-μα, φι-τύ-ω,
φοι-τά-ω(?), φώς, gen. φωτός, ‘the generating one, ’
probably = भवत्: Lat. fu-a-m, fu-i, fu-turu-s,
fo-re, fu-tu-o, -bam (in amabam) = अभवम्, -bo,
bimus = भविष्यामि, भविष्यामस्, fe-tu-s, fe-
cundu-s, fe-nus, fe-nu-m: Osc. Fu-tri-s: Old.
Sax. biu-m: Angl. Sax. beo-m: Old Germ. bi-m,
‘I am:’ Mod. Germ. bin: Goth. bau-an, ‘to
dwell
’ bau-ains = भवन, ‘a dwelling:’ Slav.
by-ti: Lith. bu-ti, ‘to be
’ bù-ta-s, ‘a house:’
Hib. fuilim, ‘I am.’]
2. भू, ऊस्, ऊस्, उ, (at the end of an adj. comp.)
being, becoming, springing, taking rise [cf. अग्नि-
भू, अक्षि-भू, अश्लेषा-भू, गाधि-भू, गिरि-
भू, चित्त-भू]
(ऊस्), m. an epithet of Viṣṇu
N.
of an Ekāha
(ऊस्), f. the act of becoming, arising
the place of being or abiding, the universe
the
earth (as opposed to the other two divisions of the
universe, viz. atmosphere and heaven)
ground, floor
land, landed property
earth (as a substance)
space,
site, place [cf. कूल-भू, केश-भू]
a district,
piece or plot of ground, (भुवस्, pl. districts)
a
mystical word (being the first of the three Vyāhṛtis
भूर् भुवः स्वर्, uttered by every Brāhman in
commencing his daily prayers
in this sense only in
the nom. sing. भूस्, which is considered indeclinable,
see भूर्, भुवस्, व्याहृति, and cf. Manu 11. 76)
the base of a triangle or of any geometrical figure
object, matter, subject-matter, subject (see विवाद-
संवाद-भू, cf. स्थान)
a sacrificial fire
a sym-
bolical expression for the number one (derived from
the earth considered as one)
a term for the letter ब्।
—भू-कदम्ब, अस्, m. a species of plant com-
monly called Kokasima (= अलम्बुष)
= भू-
कदम्बक
(आ), f. a plant commonly called Go-
rakṣamuṇḍī, perhaps Sphæranthus Mollis.
—भू-
कदम्बक, अस्, m. the plant Ligusticum Ajowan,
= यवानी
(इका), f. = भू-कदम्बा.
—भू-कन्-
द, अस्, m. a medicinal plant (= महा-श्रावणिका)।
—भू-कपित्थ, अस्, m. the plant Feronia Ele-
phantum
(अम्), n. the fruit of this plant.
—भू-
कम्प, अस्, m. an earthquake
N. of a man.
—भूकम्प-लक्षण, अम्, n., N. of the thirty-
third chapter of Bhaṭṭotpala's commentary on Varāha-
mihira's Bṛhat-saṃhitā.
—भू-कर्ण, अस्, m. (in
astronomy) the diameter of the earth, the radius of
the equator.
—भू-कर्णि, इस्, m., N. of a man.
—भू-कर्बुदारक, अस्, m. the plant Cordia
Myxa.
—भू-कश्यप, अस्, m. an epithet of Vasu-
deva (the father of Kṛṣṇa).
—भू-काक, अस्, m.
‘earth-crow, ’ N. of several birds, a species of
heron (= स्वल्प-कङ्क)
the curlew (= क्रनुञ्च)
a species of pigeon (= नील-कपोत).
—भू-काण्ड,
अस्, m. ‘chapter of the earth, ’ N. of a chapter of the
Bhūri-prayoga.
—भू-कुम्भी, f. a plant (= भू-
पाटली).
—भू-कुष्माण्डी, f. the plant Batatas
Paniculata.
—भू-केश, अस्, m. ‘earth-hair, ’ the
Indian fig-tree
the plant Blyxa Saivala
(आ), f. a
Rākṣasī or female demon
(ई), f. the plant Ver-
nonia Anthelminthica.
—भू-क्षित्, त्, m. ‘earth-
destroyer, ’ a hog.
—भू-क्षीर-वाटिका, f., N. of a
place.
—भू-खण्ड, अस्, m. ‘earth-section, ’ N. of
a section of the Skanda-Purāṇa
of a section of the
Padma-Purāṇa (= भूमि-खण्ड).
—भू-खर्-
जूरी, f. a species of date.
—भूगत, अस्, आ, अम्,
being or existing on the earth.
—भू-गर, अम्, n.
‘earth-poison, ’ a particular mineral poison.
—भू-
गर्भ, अस्, m. an epithet of the poet Bhava-bhūti.
—भू-गृह, अम्, n. an underground room or
chamber
a particular part of a diagram.
—भू-
गेह, अम्, n. an underground room.
—भू-गोल,
अम्, n. ‘earth-ball, ’ the terrestrial globe, the earth.
—भूगोल-विद्या, f. knowledge of the terrestrial
globe, geography.
—भूगोल-वृत्तान्त and भू-
गोल-सङ्ग्रह and भूगोल-सार, N. of certain
works treating of the earth.
—भू-घन, अस्, m.
the body.
—भू-चक्र, अम्, n. ‘earth-circle, ’ the
equator or equinoctial line.
—भू-चर, अस्, आ, अम्,
going on the earth (opposed to आकाश-गति), mov-
ing on the ground, moving on land, living on land
(opposed to जल-चर), inhabiting the earth, ter-
restrial, any land animal
(अस्), m. an epithet of
Śiva.
—भू-छाया or भू-च्छाया, f. or (according
to some) अम्, n. ‘earth-shadow, ’ darkness.
—भू-
जन्तु, उस्, m. ‘earth-animal, ’ a kind of snail, an
earth-worm (= भू-नाग).
—भू-जम्बु, उस्, or
भू-जम्बू, ऊस्, f. wheat (= नादेयी)
the plant
Flacourtia Sapida or the fruit of this plant.
—भू-
तल, अम्, n. the face of the earth, the surface of
the ground, the earth.
—भूतल-स्थ, अस्, आ, अम्,
standing or being on the face of the earth.
—भू-
तलिका, f. (probably fr. भू-तल), the plant Trigo-
nella Corniculata (= पृक्का).
—भूतलोन्मथन
(°ल-उन्°), अस्, m. ‘earth-shaker, ’ N. of a Dānava.
—भू-तृण, अस्, m. [cf. भू-स्-तृण], ‘earth-
grass, ’ the plant Andropogon Schœnanthus
a kind
of fragrant grass (= गन्ध-खेड, रोहिष)।
—भूत्तम (भू-उत्°), अम्, n. ‘the best of earths, ’
gold.
—भू-दरी-भवा, f. the plant Salvinia Cu-
cullata.
—भू-दार, अस्, m. ‘earth-tearer, ’ i. e. root-
ing up the earth, a hog.
—भू-देव, अस्, m. ‘earth-
god, ’ a divinity upon earth, a Brāhman [cf. भू-
सुर]
an epithet of Śiva
N. of several persons
of the author of a commentary on the Kāśikā-tilaka.
—भू-धन, अस्, m. ‘whose property is the
earth, ’ a king, prince.
—भू-धर, अस्, आ, अम्,
‘earth-bearing, ’ supporting the earth
dwelling in
the earth
(अस्), m. an epithet of Śiva
of Kṛṣṇa
of Vaṭuka-bhairava
a mountain
a term for the
number seven [cf. कुल-पर्वत]
a kind of che-
mical or medical apparatus, a sort of sand-bath (?)
N. of a commentator on the Sūrya-siddhānta.
—भू-
धर-गुहान्तर-तस् (°हा-अन्°), ind. from within
the caves of the mountains.
—भूधर-ज, अस्, m.
‘mountain-born, ’ a tree.
—भूधर-ता, f. the state
or act of supporting the earth.
—भूधरेश्वर
(°र-ईश्°), अस्, m. ‘mountain-lord, ’ an epithet of
Hima-vat.
—भू-धात्री, f. ‘earth-mother, ’ an epi-
thet of Vaṭuka-bhairava
the plant Flacourtia Cata-
phracta.
—भू-ध्र, अस्, m. = भू-धर, a moun-
tain.
—भू-नन्दन, अस्, m., N. of a king.
—भू-
नाग, अस्, m. ‘earth-snake, ’ a kind of snail or earth-
worm.
—भू-निम्ब, अस्, m. the plant Gentiana
Cherayta, commonly called Cherayta.
—भू-नीप,
अस्, m. = भू-कदम्ब.
—भू-नेतृ, ता, m. ‘earth-
leader, ’ a sovereign, king, prince.
—भू-प, अस्, m.
‘earth-protector, ’ a sovereign, king, prince.
—भूप-
ता, f. the state or rank of a king, sovereignty, king-
ship.
—भू-पति, इस्, m. ‘lord of the earth, ’ an epi-
thet of Rudra
of Indra
of Vaṭuka-bhairava
of
one of the Viśve-Devāḥ
a king, monarch, prince
N. of a sacrificer
of a poet (probably Bhoja, cf.
भू-पाल)
a kind of medicinal plant (= ऋषभ)।
—भू-पद, अस्, m. ‘earth-fixed, earth-rooted, ’ a
tree
(ई), f. Arabian jasmine, Jasminum Zambac.
—भूप-पुत्र, अस्, m. a king's son, prince.
—भू-
परिधि, इस्, m. the circumference of the earth
the
equinoctial line.
—भू-पलाश, अस्, m. a kind of
plant commonly called Viśālī.
—भू-पवित्र, अम्,
n. ‘earth-purifying, ’ cow-dung.
—भूप-सुत, अस्,
m. a king's son, prince.
—भू-पाटली, f. a kind of
plant (= भू-कुम्भी).
—भू-पाल, अस्, m. ‘earth-
guardian, ’ a sovereign, king, prince
an epithet of
Bhoja-rāja
N. of a son of Soma-pāla
of a country
(ई), f., N. of a particular scale in the Hindū musical
system.
—भू-पालन, अम्, n. protection or govern-
ment of the earth, sovereignty, dominion.
—भू-
पाल-वल्लभ, अस्, m. ‘king's favourite, ’ N. of an
author
of an astronomer.
—भूपाल-श्री, ईस्, f.
‘king's fortune, ’ N. of a temple of Śiva mentioned
in the Skanda-Purāṇa.
—भूपाल-साहि, इस्, m.
(साहि = Persian شاه), N. of a king.
—भू-पुत्र,
अस्, m. ‘son of the earth, ’ the planet Mars.
—भू-
पुत्री, f. ‘daughter of the earth, ’ an epithet of Sītā
(wife of Rāma-candra).
—भू-पुर, अम्, n. a par-
ticular part of a diagram
[cf. भू-गृह।]
—भू-
पेष्ट (°प-इष्°), अस्, m. ‘liked by kings, ’ a kind of
fruit tree (= राजादनी).
—भू-प्रकम्प, अस्, m.
an earthquake.
—भू-प्रदान, अम्, n. a gift of
land.
—भू-फल, अस्, m. a kind of rat.
—भू-
बदरी, f. a species of jujube.
—भू-बिम्ब, अस्, अम्,
m. n. ‘earth-ball, ’ the globe.
—भू-भट, अस्, m.,
N. of a man.
—भू-भर्तृ, ता, m. ‘earth-supporter,
earth-lord, ’ a sovereign, king, prince.
—भू-भाग,
अस्, m. a portion of ground, a place, spot, station
[cf. भूमि-भाग।]
—भू-भुज्, क्, m. ‘earth-pos-
sessor, ’ a sovereign, king, prince.
—भू-भृत्, त्, m.
‘earth-supporter, ’ a mountain [cf. कुल-भ्°]
an
epithet of Viṣṇu
a king, prince.
—भू-मण्डल,
अम्, n. ‘earth-circle, earth-ball, ’ the terrestrial globe
the circumference or circuit of the earth.
—भू-मत्,
आन्, m. ‘possessing the earth, ’ a king, prince.
—१। भू-
मय, अस्, ई, अम् (for 2. भूमय see p. 717,
col. 3), made or formed or consisting of earth, pro-
duced from the earth, earthen, earthy, terrene
(ई),
f. an epithet of Chāyā or Shadow (personified as
wife of the Sun).
—भू-मित्र, अस्, m. ‘earth-friend, ’
N. of a king.
—भू-युक्ता, f. a kind of palm (=
भूमि-खर्जूरी).
—भू-रति, इस्, m. ‘earth-joy, ’
N. of a magical spell recited over weapons (personi-
fied as a son of Kṛśāśva).
—भू-रुण्डी, f. a sort of
sun-flower, Heliotropium Indicum.
—भू-रुह्, ट्, m.
‘earth-grower, ’ a plant, tree.
—भू-रुह, अस्, m.
‘earth-growing, ’ any plant, tree
the plant Termi-
nalia Arjuna and Glabra.
—भूर्-भुव, अस्, m.
(भुव = भुवस्), one of the mind-born sons of
Brahmā (mentioned with Bhūr and Bhuvas in Hari-
vaṃśa 11509).
—भूर्भुव-कर, अस्, m. a dog.
—भूर्भुव-तीर्थ, अम्, n., N. of a place of
pilgrimage.
—भूर्-लोक, अस्, m. the terrestrial world,
habitation of mortals, the earth
the country on the
southern part of the equator
[cf. भू-लोक।]
—भू-
लग्ना, f. ‘clinging to the ground, ’ the plant Andro-
pogon Aciculatus.
—भू-लता, f. an earth-worm, a
worm.
—भू-लिङ्ग, N. of a district of Sālua [cf.
भौलिङ्गि]
(आ), f., N. of a town.
—भूलिङ्ग-
शकुन, अस्, or भूलिङ्ग-शकुनी, इस्, m. a species
of bird described in Mahā-bhārata Sabhā-parva,
1. 1546, &c., (it is said to make a sound like मा
साहसम्, no rashness!)
—भू-लोक, अस्, m. the
terrestrial world, earth
[cf. भूर्-लोक।]
—भू-
लोक-सुरनायक, अस्, m. ‘earth-Indra, ’ an Indra
of the earth.
—भू-वलय, अस्, अम्, m. n. the cir-
cumference of the earth
the terrestrial globe.
—भू-
वल्लभ, अस्, m. ‘earth's favourite, ’ a king, prince.
—भू-वाह् (gen. c. भूहस्, inst. c. भूहा), see
Vopa-deva III. 103.
—भू-वृत्त, अम्, n. ‘earth-
circle, ’ the equator.
—भू-शक्र, अस्, m. ‘earth-
Indra, ’ a king, prince.
—भू-शमी, f. a kind of
Acacia (= लघु-शमी).
—भू-शय, अस्, m. ‘lying
or dwelling on the earth, ’ an epithet of Viṣṇu
any
animal living in the earth
[cf. भूमि-शय।]
—भू-
शय्या, f. a couch on the bare ground, lying on the
ground.
—भू-शर्करा f. a species of bulbous plant
commonly called Kaḍamākaḍa-kanda.
—भू-शुद्-
धि, इस्, f. purification of the ground (by sweeping,
burning, &c.).
—भू-शेलु, उस्, m. the plant Cordia
Myxa.
—भू-श्रवस्, आस्, m. an ant or mole hill.
—भू-संस्कार, अस्, m., Ved. ‘preparation of the
ground, ’ a term applied to five methods of preparing
and consecrating the Khara, q. v., at a sacrifice, (these
five methods are called परि-समूह्, उप-लिप्, लेखाः
कृ, पांसु-नुद्धृ, अद्भिर् अभ्युक्ष्
some
enumerate seven.)
—भू-सुत, अस्, m. ‘son of the
earth, ’ the planet Mars
(आ), f. ‘daughter of the
earth, ’ an epithet of Sītā (wife of Rāma).
—भू-
सुर, अस्, m. ‘earth-god, ’ a Brāhman
[cf. भू-
देव।]
—भू-स्-तृण, अस्, m. = भू-तृण, q. v.
—भू-स्थ, अस्, आ, अम्, standing on the earth,
living on the earth.
—भू-स्पृश्, क्, क्, क्, touching
the ground
(क्), m. a man
man, mankind
a
Vaiśya
[cf. भूमि-स्पृश्।]
—भू-स्वर्ग, अस्, m.
‘heaven on earth, ’ an epithet of the mountain Su-
meru.
—भूस्वर्गाय (fr. the preceding), Nom. A.
भूस्वर्गायते, &c., to become a heaven on earth.
—भू-स्वामिन्, ई, m. a landlord, landholder.
Macdonell
English
भू BHŪ, Ⅰ. P. (rarely Ā.) bháva, become, 🞄anything (nm. or —° with ad. in ī or ū)
🞄arise, happen, occur
come forth, from (ab.)
🞄be found anywhere (lc.)
exist
come into 🞄being, spring from (ab.)
be or remain alive
🞄be in any condition, fare
stay, remain
serve 🞄as (nm. )
be possible
be permissible
lead 🞄or conduce to (d.)
fall to the share of, become 🞄the property of (= attain), belong to 🞄(g., rarely or lc.: often = have)
be on the 🞄side of (g.)
be occupied with or engaged in 🞄(lc.)
be of value
prosper, succeed
fall into, 🞄attain (ac.)
be (often used to form periphrastic 🞄tenses with pariticiples): -cetasi or 🞄manasi —, occur to any one (j)
dūrataḥ —, 🞄keep aloof
śatadhā —, fall into a hundred 🞄pieces
kva —, what to become of? = be all over 🞄with
na —, cease to exist, perish, be a dead 🞄man
iha na —, not come into being on earth, 🞄not be born again
bhavet, may be, granted
🞄iti ced bhavet, if this question should be 🞄asked
na‿abhijānāmi bhaved evaṃ na 🞄vā‿iti, I do not know whether it is so or not
🞄bhavatu, it may be, it is quite possible
well
🞄enough, there is no need of further talk or 🞄reflexion
it is quite clear
tad bhavatu, 🞄never mind that
pp. bhūta, q. v.
cs. bhāvaya, cause to be or become, call into existence
🞄produce, cause, create
manifest, display
🞄cherish, foster, preserve, care for
refresh, 🞄enliven
devote, oneself to, practise
🞄get into or have in oneʼs power
change or 🞄transform into
represent to the mind, fancy, 🞄imagine
recognise
look upon, regard as 🞄(2 ac.)
convict
establish, substantiate, determine
🞄mingle
soak: pp. bhāvita, 🞄being in a pleasant or elated frame of mind
🞄conscious of oneʼs power
completely filled 🞄with, engrossed by (in. , —°)
directed towards 🞄(lc.)
perfumed
des. P. búbhūṣa, wish to 🞄be or become (nm. )
wish to be something, 🞄want to get on
wish to have any one (ac.)
🞄receive kindly
care about, take an interest 🞄in (ac.)
like esteem, honour
intv. bobhavīti, be frequent
be transformed into (ac.). 🞄ati, become or arise in a high degree
be 🞄more than, surpass, excel (sts. Ā.)
overwhelm: 🞄pp. eclipsed (sun). anu, (be after), 🞄enclose
equal
last as long as (ac.)
feel, 🞄experience, enjoy, suffer (ord. mg.)
perceive, 🞄hear, learn, understand
cs. cause any 🞄one (ac.) to feel or experience (ac.)
make 🞄aware of: manasā —, represent to oneʼs 🞄mind
des. wish to feel or enjoy. sam-anu, 🞄feel, enjoy. antar, penetrate into (lc.)
be 🞄contained in (lc.): pp. being within, inward
🞄contained in (—°). apa, be far away, be absent. 🞄api, (V.) be in, fall into (lc.)
take 🞄part in (lc.). abhi, (be against), surpass, excel
🞄be superior or victorious
overcome, 🞄vanquish
assail, attack, fall upon
predominate, 🞄prevail over (ac.)
humiliate
turn 🞄or come to any one (ac.
V.)
cs. overcome
🞄des. wish to surpass
wish to assail. ā, (V.) 🞄be present, in or at (ac., lc.)
come forth, 🞄from (ab.)
turu to any one (ac. with adhi)
🞄extend to (ac. w. adhi). anu‿ā, (V.) follow, 🞄imitate (ac.). abhi‿ā, (Br.) befal, happen 🞄to (ac.). ud, arise, spring up
increase, 🞄grow
rise, rebel: pp. raised, elevated
produced
🞄grown
cs. produce, generate
develope, 🞄exhibit
broach (a subject)
regard as (2 ac.). 🞄pra‿ud, pp. produced, arisen: dūratas —, 🞄come from a long distance. prati‿ud, rise 🞄up
extend, grow: pp. elevated, rising aloft. 🞄sam-ud, arise
occur (though)
increase: 🞄pp. arisen, produced
present, existing. nis, 🞄walk away (RV.). parā, be gone, disappear, 🞄succumb, perish
vanquish
injure, insult: 🞄pp. spoilt
overcome
insulted, injured
cs. 🞄destroy
vanquish. anu-parā, be destroyed 🞄after any one (ac.). pari, be around, encompass, 🞄[Page207-3] 🞄contain (V.)
encircle (RV.)
accompany 🞄(RV.)
conduct (sacrifice
V.)
🞄get the better of, surpass, of, surpass, excel
overcome, 🞄defeat
disregard
despise, treat with contempt
🞄humiliate
mock at anything (ac.)
🞄be disgraceful to (ac.)
be diminished or impaired 🞄(intellect): pp. overcome, defeated
🞄despised
humbled
insulted
cs. spread 🞄abroad, make known
imagine
consider, 🞄ponder
recognise as (2 ac.). pra, come 🞄forth, arise, spring up, be produced, originate, 🞄from (ab.)
appear, be visible
happen, occur
🞄be more, be numerous
(be before), predominate, 🞄prevail, be or wax powerful
rule, 🞄control, have power over, be master of (g., 🞄d., lc.)
be equal to or capable of (d., 🞄lc.), be able to (inf. )
gain (deliverance: 🞄lc.)
be of use to (d.
V.)
be sufficient for, 🞄be able to contain (d.): prabhuḥ prabhavati, 🞄my lord has to command or decide: 🞄pp. transformed into (—°)
abundant, much, 🞄extensive, numerous
considerable, great
🞄able to (inf. ): °—, ad. highly, greatly, very
cs. 🞄increase, spread out
cause to thrive
make 🞄powerful
help oneself
recognise: pp. 🞄pra-bhāvita, become powerful, mighty
des. of 🞄cs. P. pra-bibhāvayiṣa, wish to increase or 🞄extend. anu-pra, pp. pervading (ac.)
penetrated, 🞄by (in. ). prati, cs. observe
ps. be 🞄regarded as (nm. ). vi, become apparent, 🞄arise, appear (V.)
equal, be sufficient for 🞄(ac., d.
V.)
cs. cause to appear, manifest, 🞄display
make a show or pretence of
perceive, 🞄discover, trace out
recognise, as (ac.)
🞄regard any one as (2 ac.)
imagine
consider, 🞄reflect
impute anything (ac.) to any one (lc.)
🞄prove, establish
convict
convince. sam, 🞄come together, meet, be united, with (in. ± 🞄saha, or lc.)
assemble
have sexual intercourse, 🞄with (in. ± saha or sārdham, or ac.)
🞄find room or be contained in (lc.)
be adequate
🞄arise, spring up, be produced or born
🞄be developed
happen, occur
pass current
🞄be found, exist, be
be possible or conceivable 🞄(with na, be impossible)
be or become 🞄anything (nm. )
fall to the lot of (g., lc.)
🞄prevail, be efficacious
be competent for (lc.), 🞄be able to (inf. )
enter into, attain (ac.): pp. 🞄saṃbhūta, arisen, produced, from (ab., —°), 🞄formed or made of (—°), proceeding from (—°)
🞄become, transformed into (nm. )
°—, in whom 🞄— has arisen, to whom — has accrued = inspired 🞄with, possessed of, provided with
gd. 🞄saṃbhūya, together, in common
cs. produce, 🞄effect, accomplish
seize hold of, grasp
🞄comprehend
nourish, cherish
resort to
find 🞄(alive)
greet (ac.)
receive graciously (obeisance)
🞄honour, present with (in. )
ascribe, 🞄attribute, or impute to (g., lc.)
fancy, conjecture, 🞄assume, any one (lc.)
regard as 🞄(2 ac.)
regard as possible
Ā. live to see, 🞄experience: annena —, greet (a child) with 🞄food = give it its first food
anyathā —, misunderstand, 🞄distrust any one (ac.)
doṣeṇa 🞄—, attach blame to (ac.)
na saṃbhāvitam 🞄asmābhir adya dharmāsanam adhyāsitum, I consider it impossible to occupy the 🞄judgment-seat to-day
abhyāgataḥ kathaṃ 🞄sa saṃbhāvayeyam, how can I manage to 🞄get there? pp. saṃbhāvita, seized
comprehended
🞄honoured, respected
considered 🞄possible
thought of
had confidence in. 🞄abhi-sam, enter into, become possessed of 🞄(ac.
V.).
भू bhū́,
a.
 (—°) becoming, arising, proceeding 🞄or produced from
being, existing
f.
 place 🞄of being, space (pl. spaces, worlds: V.)
earth
🞄ground
floor
land, landed property
earth 🞄(as a substance)
place, spot
subject (of dispute 🞄etc.): lc. on earth
on the ground
🞄bhuvo bhartṛ,
m.
 lord of earth, king.
Benfey
English
1. भू भू, i. 1, Par. Ātm.
1. To
become, Man. 1, 9
with अन्यथा, To be
changed, to fail, Pañc. 187, 1
न
जातु अन्यथा, To be unalterable, Chr.
50, 6.
2. To spring up, Bhag. 14, 17.
3. To be MBh. 2, 150
auxiliary verb,
Rām. 1, 41, 3
with अग्रे, To precede,
Pañc. 215, 13.
4. To behave, Pañc.
iii. d. 61.
5. To take place, Pañc.
4, 15
to be possible, Pañc. 33, 6
to
be asked, Man. 12, 108.
6. With dat.
To serve to, to cause
e. g. विनाशाय,
Causes destruction, MBh. 3, 12312
संगमाय, To unite, Vikr. d. 129.
7.
With gen. To belong to
e. g. धनं
भविष्यति मे, I shall have wealth
to fall to one's share, Hit. iii. d. 104
to befall, Hit. pr. d. 28, M.M.
8.
With loc. To be occupied with, MBh.
5, 205
Pañc. iii. d. 258 (भविष्यन्त्,
Who will be occupied, i. e. who begins).
9. To live, to exist, MBh. 3, 2372.
10.
With न, To perish. Pañc. 164, 13
MBh. 1, 2781.
11. With पुनर्, To
marry a second time, Man. 9, 175.
12.
To obtain (with acc.), MBh. 1, 5366.
13. Impersonal pass. with instr., lite-
rally, It is existed by = exists
e. g.
यैर् च्व भूमिपालैर् भविष्यते,
literally, ‘by whom will be existed
kings, ’ i. e. ‘who were to be kings, ’
Rājat. 5, 418.
14. भवतु, imperat.
3. sing. a May be, but, Śāk. 64, 8.
b. Stop, Śāk. 12, 12. c. Well, Vikr. 4,
2. d. No matter, Śāk. 7, 17
9, 18.
ved. conjunctive of the aor. भुवत्,
Lass. 99, 3 = Rigv. v. 9, 7. Ptcple.
of the pf. pass. भूत।
1. Been, be-
come, Arj. 3, 28
Pañc. ii. d. 2 (भू
-तार-भूतो ऽपरः, Become, or being,
a second Saviour of the world).
2.
Being, Pañc. i. d. 324
consisting of,
Hit. 114, 22 (शक्तु- perhaps to be read
शक्तु-पूर्णः).
3. Gone, past, former,
Pañc. iii. d. 136.
4. Proper, right.
5. True.
m.
 and
n.
1. A malignant
spirit, Chr. 37, 2.
2. A living being,
a creature, Man. 1, 50
95
2, 159
Pañc. iii. d. 136.
m.
1. A son, a
child.
2. A demigod of a particular
kind.
3. Śiva.
n.
 An element, Ve-
dāntas. in Chr. 206, 19
Bhāṣāp. 28
five भूतस् are enumerated: earth,
fire, water, air, and æther.
Comp.
आत्मभूत, i. e.
आत्मन्-,
adj.
 true to
himself, Man. 7, 217.
इत्थम्-,
adj.
so natured, Pañc. 31, 17 (read as one
word).
एवम्-,
adj.
 such, Hit. 10, 7,
M.M.
84, 14.
तीर्थ-,
adj.
 hallowed,
MBh. 13, 1725.
दिवा-,
adj.
 become as
clear as the day, MBh. 14, 1757.
महा-,
n.
 a primary element, as earth, etc.,
Man. 1, 6. वहिर्भूत, i. e. वहिस्,
adj.
produced. सद्भ्°, i. e. सन्त्- (ptcple.
pres. of 1. अस्),
adj.
 true. Ptcple. of
the fut. pass.
I. भवितव्य, What
is or ought to be, Chr. 50, 8
58, 2
used as impersonal pass., Śāk. 22, 17,
भवितव्यं त्वया सहायेन मम,
You must become my helpmate
अव-
हित इस् भवद्भिः, You must be atten-
tive, Vikr. 3, 9
अस्माभिस् तथा भ-
वितव्यम्, We will fare thus, Hit. 16,
7, M.M.
II. भव्य।
1. What is or
ought to be, Sāv. 5, 47.
2. Being.
3.
Good, pleasant, Pañc. 215, 6
Lass.
92, 8
profitable, Pañc. 228, 24
proper, Pañc. 138, 11.
4. True.
m.
 A tree, Averhoa Carambola,
Lass. 52, 12.
f.
 या, A name of Umā.
n.
1. Fruit.
2. Existence.
Comp.
अ-,
adj.
 1. what is or ought not to be,
Pañc. 91, 6. 2. unhappy. 3. deceit-
ful.
4. wicked, Rām. 3, 52, 14.
III.
भाव्य,
1. What must or ought to be,
Rām. 3, 49, 13
Bhartṛ. 2, 91
Pañc.
88, 19.
2. To be investigated (from
the Caus.).
Comp.
अ-,
adj.
 what is
not to be, or not predestined to be,
Bhartṛ. 2, 91. दुर्भ्°, i. e.
दुस्-, adj,
difficult to be imagined, Mārk. P. 10, 7
(from the Caus.). Desider. बुभूष।
1. To wish to be or to live, MBh. 4.
678.
2. To wish to obtain, to choose,
MBh. 1, 7068. Caus. भावय।
1. To
cause to exist, to produce, MBh. 1,
8419.
2. To support, MBh. 3, 8763.
3.
To make manifest, Man. 8, 60.
4. (i.
10), To (imagine, to) reflect, to con-
sider, Rām. 2, 67, 20
Pañc. iii. d. 63
Rājat. 5, 125 (भावित-आत्मन्,
adj.
 One
who reflects about the universal soul).
5. (i. 10), To obtain, Rām. 1, 44, 48.
6.
(i. 10), To purify.
7. (i. 10), † To mix.
भावित,
1. Animated.
2. Occupied
with.
3. Imagined.
4. Acknowledged.
5. Feigned, Daśak. in Chr. 187, 6.
6.
Obtained.
7. Mixed.
8. Infused.
9.
Perfumed. -- With the prep. अति अति,
To surpass, MBh. 3, 10731. -- With the
noun अ-दर्शन, becoming अदर्शनी
अदर्शनी, To become invisible, Pañc.
34, 24
106, 20. -- With अधर, becoming
अधरी अधरी, अधरीभूत, Put down,
i. e. admitted, Yājñ. 2, 17 (cf. Roer, transl.
n.
 ). -- With the prep. अधि अधि, अधि-
भात,
n.
 The Supreme Being, Bhag. 8,
4. -- With अनु अनु,
1. To be present at
(acc.), Nal. 5, 40.
2. To feel, Man. 12,
17
Vikr. d. 110.
3. To suffer, Daśak.
in Chr. 195, 19.
4. To enjoy, Pañc.
38, 5.
5. To learn, Daśak. in Chr. 185,
23.
6. To perceive, MBh. 3, 2112.
Comp.
 ptcple. of the pf. pass. अन्-अनु-
भूत,
adj.
 Not perceived, Hit. 47, 18.
-- With समनु सम्-अनु,
1. To enjoy
together, Lass. 6, 4.
2. To perceive,
Ragh. 9, 48. -- With अनु-गुण, becoming
अनुगुणी अनुगुणी, To increase in pro-
portion (to the obstacle), Vikr. d. 49
(cf. शतगुणी भू). -- With अन्तर् अन्-
तर्, To be comprised in, Man. 12, 87.
-- With the noun अन्ध, becoming अन्धी
अन्धी, To become blind, Pañc. 200, 1.
-- With the prep. अभि अभि,
1. To at-
tain, Vikr. d. 38.
2. To assail, Bhag.
1, 40.
3. To overpower, Man. 7, 179.
4. To surpass, Man. 7, 5.
5. To spread
over (acc.), MBh. 3, 10592. अभिभूत,
1. Overpowered, Pañc. 169, 21
Vc-
dāntas. in Chr. 215, 11.
2. Aggrieved,
Pañc. 80, 10.
3. Perplexed. -- With
आ आ, To exist, to live, MBh. 1, 3608. --
With the noun आकुल, becoming आकु-
ली आकुली, To be perplexed, Śāk. 29, 23.
-- With the indeed. आविस् आविस्, To
become visible. आविर्भूत, Appeared,
Utt. Rāmac. 100, 14
become visible,
Vikr. d. 8
78, 20. -- With the prep. उद्
उद्, To spring up, to arise, Rājat. 5,
2, 6. उद्भूत,
1. Born, produced.
2.
Proceeded, Ṛt. 1, 24.
3. Lofty.
4.
Vi-ii-le, present.
5. Proportionate,
Bhāṣāp. 53
54. Caus.
1. To cause
to exist, Bhaṭṭ. 17, 8.
2. To bring to
consciousness, Vedāntas. in Chr. 206, 9.
3. To apply, Ragh. 2, 62. उद्भावित,
1. Neglected.
2. Said. -- With प्रोद्
प्र-उद्, प्रोद्भूत,
1. Breaking forth,
Lass. 11, 12.
2. Proceeding, come,
Pañc. i. d. 18. -- With समुद् सम्-उद्,
To spring up, to arise, Pañc. 42, 1.
समुद्भूत, Born, produced, Pañc. i.
d. 392
42, 1. -- With the numeral एक,
becoming एकी एकी, To unite, MBh. 1,
919 -- With एक-छित्त, becoming एक-
चित्ती एकचित्ती, and च्क-मति, becom-
ing एकमती एकमती, To become una-
nimous, Hit. 27, 3, M.M.
Pañc. 175,
19. -- With कठोर, becoming कठोरी
कठोरी, कठोरिभूत, Grown sharp,
hot, Utt. Rāmac. 40, 9. -- With कुण्डल,
becoming कुण्डली कुण्डली, To ringle,
Bhāg. P. 5. 23, 5. -- With क्षपण,
becoming क्षपणी क्षपणी, To become
a Bauddha mendicant, Daśak. in Chr.
192, 16. -- With क्किल, becoming खिली
खिली, खिलीभूत,
1. Wasted, imper-
vious, Kumāras. 2, 45.
2. Vanished,
Śāk. d. 149. -- With गुण, becoming
गुणी गुणी, गुणीभूत,
1. Made secon-
dary, MBh. 2, 670.
2. Become an or-
nament, Kāvya Prak. 48, 7.
3. Invested
with attributes.
4. Varied.
5. Having
a certain force or application (as a word)
[gunated]. -- With गोचर, becoming
गोचरी गोचरी, To become visible,
Utt. Rāmac. 155, 1. -- With घन,
becoming घनी घनी, घनीभूत,
Thickened, become thick, Rām. 3, 5, 8.
-- With चूर्ण, becoming चूर्णी चूर्णी,
To turn into dust, to be pounded, Vikr.
d. 4. -- With चौर, becoming चौरी
To become a thief, Bhāg. P. 4, 18, 7.
-- With जर्जर, becoming जर्जरी जर्-
जरी, जर्जरीभूत, Decayed, Lass. 7, 9. --
With झणझणा, becoming झणझणी
झणझणी, -भूत, Rattling, MBh. 6,
738. -- With तरुणी तरुणी, To become
marriageable, Daśak. in Chr. 186, 22.
-- With the indecl. तिरस् तिरस्, To
disappear, Bhāg. P. 9, 4, 53. Caus. To
remove, Rām. 1, 44, 9. -- With तीव्र,
becoming तीव्री तीव्री, -भूत, Heavy,
Rājat. 6, 99. -- With तूष्णीम् तूष्णीम्,
To become silent, Pañc. 193, 12. तूष्-
णींभूत, Silent, MBh. 1, 7951. -- With
the noun दूर, becoming दूरी दूरी, To
retire, Pañc. 19, 14 (सर्वैर् दूरिभू-
तम्, All retired). -- With दृढ, be-
coming दृढी दृढी, To become strong,
Pañc. iii. d. 258. -- With द्रव, be-
coming द्रवी द्रवी, द्रवीभूत,
1.
Become liquid, Mārk. P. 12, 38.
2.
Melted, Utt. Rāmac. 60, 5. -- With
द्वंद्व, becoming द्वंद्वी द्वंद्वी,
-भूत, Engaged in close fight, MBh. 7,
3577. -- With द्वैध, becoming द्वधी
द्वैधी, To become divided, Śāk. d.
50. -- With नव, becoming नवी नवी,
To be renewed, Ragh. 12, 56. -- With
निकट, becoming निकटी निकटी, -भू-
त, Approached, Kathās. 19, 87. -- With
निःस्व, i. e. निस्-स्व, becoming निःस्वी
निःस्वी, To become poor, Daśak. in Chr.
193, 5. -- With निराश, i. e. निस्- (cf. आशा),
becoming निराशी निराशी, To become
hopeless, Pañc. 21, 15. -- With the prep.
परा परा, To perish, MBh. 1, 4167.
पराभूत,
1. Defeated, Pañc. 151, 11.
2. Humbled, treated with contempt,
Pañc. 82, 7. -- With the noun पराङ्-
मुख, i. e. पराञ्च्-मुख, becoming
पराङ्मुखी पराङ्मुखी,
1. To turn
away, to turn the back, Lass. 24, 20.
2. To be disinclined, Mālav. 68, 8. प-
राङ्मुखीभूत, Being adverse, Pañc.
121, 16. -- With the prep. परि परि, To
despise, MBh. 3, 1025.
2. To grieve,
Pañc. 47, 2.
3. To injure,
Böhtl. Ind. Spr. 2375. Caus. To make known,
Utt. Rāmac. 177, 6. -- With संपरि
सम्-परि, To despise, MBh. 3, 13230.
-- With the noun पर्युत्सुक, becoming
पर्युत्सुकी पर्युत्सुकी, To become very
sad, Śāk. d. 99. -- With पात्र, be-
coming पात्री पात्री, To become a
worthy person, MBh. 4, 1513. -- With
the prep. प्र प्र,
1. To spring up, Hit.
i. d. 26, M.M.
to proceed, Hit. 13, 8
to rise, pr. 47, M.M.
2. To be brought
forth, MBh. 3, 17164.
3. To appear,
Megh. 15.
4. To become prevalent,
Hit. i. d. 86, M.M.
to be powerful,
प्र भवति + तराम्, It is most power-
ful, Vikr. d. 156
with न, to be
powerless, Pañc. 52, 5.
5. To pre-
vail over, Man. 5, 2
Böhtl. Ind. Spr.
814
to be master of (with gen. ), Hit.
i. d. 193, M.M.
6. To be able, to
serve (with inf. and dat.), Hit. i. d.
96, M.M.
Vikr. d. 9
55
Ragh. 3, 44.
प्रभूत,
1. Large, Pañc. 47, 25
much, Pañc. 69, 8
long, 4, 17.
2.
Abounding in, distinguished, Daśak. in
Chr. 180, 15.
3. Comparat. Very large,
Pañc. 95, 24.
4. Superl. Highest,
Daśak. in Chr. 180, 15. -- With प्रकट,
becoming प्रकटी प्रकटी, To become
visible, Śiś. 9, 23
known, Pañc. 223,
19. -- With प्रचुर, becoming प्रचुरी
प्रचुरी, To increase, Śiś. 9, 20. -- With
प्रणयिन्, becoming प्रणयी प्रणयी,
To become affectionate or attached to,
Suśr. 1, 236, 17. -- With प्रणिधि, be-
coming प्रणिधी प्रणिधी, To become
a spy, Pañc. 172, 6. -- With प्रत्यन्-
तर (see s. v.), becoming प्रत्यन्तरी
प्रत्यन्तरी, To be near, Utt. Rāmac.
53, 5. -- With प्रेमन्-राशि, becoming
प्रेमराशी प्रेमराशी, To become a heap,
(a great) store of love, Megh. 111. --
With प्रादुस् प्रादुस्, To become mani-
fest or visible, to appear, Pañc. 235,
22. -- With बन्धकी बन्धकी, To be-
come a harlot, Rājat. 5, 466. -- With
बहुल, becoming बहुली बहुली, To
be multiplied, Pañc. ii. d. 187
बहुली-
भूत, Generally known, Śāk. 79, 11. --
With भस्मन्, becoming भस्मी भ-
स्मी, To become mere ashes, Man. 4, 188
Pañc. iii. d. 155. भस्मीभूत, Mere
ashes, i. e. wholly worthless, Man. 3, 97. --
With भृत्य, becoming भृत्यी भृत्यी,
To become a servant, Rājat. 5, 51. --
With मन्द, becoming मन्दी मन्दी,
-भूत, Become slack or dull, tired,
Johns. Sel. 15, 58. -- With मलिन, be-
coming मलिनी मलिनी, To become
soiled, Śāk. d. 176. -- With रहस्, be-
coming रही रही, रहिभूत, Solitary,
alone. -- With राशि, becoming राशी
राशी, -भूत, Heaped, Rājat. 5, 190. --
With वश, becoming वशी वशी, -भूत,
Subject to another's will. -- With the
prep. वि वि, Caus.
1. To trace out,
Man. 8, 25.
2. To observe, Śiś. 9, 81.
3.
To perceive, Vikr. 31, 6
Pañc. 198, 1,
v. d. 7
to feel, Vikr. d. 132
to recognise,
Vikr. 54, 12
pass. to appear, Pañc. 45,
13.
4. To prove, Man. 8, 56.
5. To de-
cide, Pañc. 210, 10. विभावित,
1. Seen,
perceived, Vikr. d. 96 (विभावित-एक-
देश, That with whom is seen a part
of a stolen object).
2. Judged.
3.
Conceived.
4. Established.
5. Put
right, Daśak. in Chr. 192, 14(?).
Comp.
अ-, 1. unobserved, Man. 7, 147.
2. not perceived, Śiś. 9, 40.
Comp.
ptcple. of the fut. pass. अ-विभाव्य,
not to be perceived, Śiś. 9, 12. दुर्व्°,
i. e.
दुस्-, difficult to be understood,
Rām. 2, 24, 33. -- With वि-फल, be-
coming विफली विफली, To become
fruitless, Pañc. 174, 12. -- With वि-
षम, i. e. वि-सम, becoming विषमी
विषमी, To stumble, Śāk. d. 90. -- With
विषय, becoming विषयी विषयी, To
become the province, property, Pañc.
25, 9. -- With वैर, becoming वेरी
वैरी, To be changed into hate, Śāk. d.
120. -- With व्यक्त (vb. वि-अञ्ज्), becom-
ing व्यक्ती व्यक्ती, To become visible,
Rājat. 5, 240. -- With व्याकुल, becom-
ing व्याकुली व्याकुली, To become
perplexed, Paṅc. 46, 1 (भूत्वा, against
gramm. ), anxious, Pañc. 142, 3. --
With शत-गुण, becoming शतगुणी
शतगुणी, -भूत, Become a hundred
times as many, or stronger, Vikr. d. 49,
v. r. -- With शिथिल, becoming शिथिली
शिथिली, To become loosened, to slacken,
Hit. iv. d. 79. -- With शिशिर, becoming
शिशिरी शिशिरी, To become cool,
Utt. Rāmac. 158, 10. -- With शुच्कि, be-
coming शुची शुची, To become pure,
to purify one's self, Pañc. 221, 7. --
With शूद्र, becoming शुद्री शूद्री,
To become a Śūdra, Man. 10, 92. --
With श्याम, becoming श्यामी श्यामी,
To become dark blue, Kir. 5, 37. -- With
श्रेणी̆, becoming श्रेणी श्रेणि, श्रेणी-
भूत, Formed in lines, Megh. 22. --
With सज्ज, becoming सज्जी सज्जी,
1.
To be accoutred, Hit. 59, 9 (सज्जीभूय,
in full decoration).
2. To be ready,
Hit. 76, 20. -- With the prep. सम्
सम्,
1. To be together, MBh. 1, 5658
to unite, Hit. 107, 19.
2. To be com-
posed, Man. 1, 27.
3. To accrue, Man.
8, 255
Pañc. 192, 3.
4. To meet
with (instr.), Daśak. in Chr. 201
6.
5. To have sexual intercourse with
(instr.), MBh. 1, 4398.
6. To become,
Chr. 63, 64.
7. To spring up, to arise,
to proceed, Vedāntas. in Chr. 206, 17.
8. To be engendered, Johns. Sel. 1, 2
to be born, Rām. 1, 43, 2.
9. To take
place, Chr. 39, 2
to happen, Hit. 17,
4, M.M.
10. To be, Hit. 97, 17
to
exist, Hit. 130, 12.
11. To be adequate,
Lass. 76, 16.
12. To be able to exist,
Matsyop. 12.
13. To be able, Śiś. 1,
27.
14. To be possible, Hit. 99, 6.
सम्भूत,
1. Combined with.
2. Ade-
quate.
3. Born. Caus.
1. To cause
to be with, to meet, MBh. 3, 1982.
2. To cause to get, to deliver, Pañc.
84, 17
Ragh. 16, 40.
3. To confide to,
MBh. 1, 2088.
4. To cause to exist,
MBh. 1, 1425.
5. To cause to recover,
Utt. Rāmac. 78, 13.
6. To nourish,
Man. 2, 142.
7. To preserve, MBh. 1,
1343.
3. To appoint, Pañc. ii. d. 25.
9.
To make, MBh. 3, 13316.
10. To mani-
fest, to show, Daśak. in Chr. 188, 12.
11.
To prove, Mālav. 21, 17.
12. To think,
to represent, Śāk. 21, 6
to take for,
Pañc. 78, 18.
13. With अन्यथा, To
misunderstand, Śāk. 17, 5.
14. To
consider, Pañc. iii. d. 208
Ragh. 6,
42.
15. To believe, Pañc. 111, 10.
16. To honour, Bhartṛ. 2, 27
Utt. Rāmac. 47, 14.
17. To expect, Pañc.
iv. d. 81. सम्भावित,
1. Adequate,
suited.
2. Possible.
3. Considered,
reflected.
4. Satisfied. Ptcple. of the
fut. pass. सम्भाव्य, Suitable, Pañc.
117, 11.
Comp.
अ-,
adj.
 impossible,
Pañc. 30, 8
v. d. 59. -- With सु-वर्ण,
becoming सुवर्णी सुवर्णी, To turn into
gold, Pañc. 192, 2. -- With स्तम्भ, be-
coming स्तम्भी स्तम्भी, To become a
post, Hit. i. d. 29, M.M. -- With स्थिर,
becoming स्थिरी स्थिरी, To be calm,
Lass. 43, 17. -- With स्फार, becoming
स्कारी स्प्करी, To become large, to
spread, Häberl. Anth. 217, 8
Pañc.
v. d. 22
Mṛcch. 49, 6 (to show a
hidden property in a magical way, by
becoming large, or by throbbing). --
Cf. ϕύω, ϕύλη, ϕώς, ϕωτός (cf. भवन्त्),
probably ϕῖτυ, ϕιτύω, perhaps πρές-βυς
Lat. fio, fui, facio (causal), fecundus,
fetus, fetare, perhaps femur, femen
O.H.G. pim, pis, etc.
A.S. beón, beó,
bist, etc.
Goth. ga-bauan
O.H.G.
būwan, būan, pu, būr
A.S. búan,
bur
O.H.G. būari.
2. भू भू,
f.
1. The earth, Pañc.
iii. 77.
2. pl. Landed property, land,
Hit. iv. d. 121.
3. Ground, Megh. 65
(at the end of a comp.
adj.
 ).
4.
Site, place, Kir. 5, 5.
5. Sacri-
ficial fire.
6. Nom. sing. भूस्,
indecl.
1. Earth, Man. 2, 76.
2. Hell.
--
Comp.
पान-, f, a drinking-room,
Kathās. 21, 10.
मल्ल-,
f.
 an arena for
athletic contests.
परिचित-,
adj.
 of
which the places are known,
Utt. Rāmac. 42, 11.
Hindi
Hindi
होना
Apte Hindi
Hindi
भू
"भ्वा* पर* आ* विरल , " - -
"होना, घटित होना"
भू
"भ्वा* पर* आ* विरल , " - -
उत्पन्न होना
भू
"भ्वा* पर* आ* विरल , " - -
"फूटना, निकालना, उदय होना"
भू
"भ्वा* पर* आ* विरल , " - -
"घटित होना, होना, उपस्थित होना"
भू
"भ्वा* पर* आ* विरल , " - -
"जीवित रहना, विद्यमान रहना"
भू
"भ्वा* पर* आ* विरल , " - -
"जीवित रहना, जिंदा रहना, साँस लेना"
भू
"भ्वा* पर* आ* विरल , " - -
"किसी भी दशा या अवस्था में रहना, अच्छी या बुरी तरह बीतना"
भू
"भ्वा* पर* आ* विरल , " - -
"ठहरना, डटे रहना, रहना"
भू
"भ्वा* पर* आ* विरल , " - -
"सेवा करना, काम आना"
भू
"भ्वा* पर* आ* विरल , " - -
संभव होना
भू
"भ्वा* पर* आ* विरल , " - -
"नेतृत्व करना, संचालन करना, प्रकाशित करना"
भू
"भ्वा* पर* आ* विरल , " - -
"साथ देना, सहायता करना"
भू
"भ्वा* पर* आ* विरल , " - -
"सम्बन्ध रखना, पास रखना"
भू
"भ्वा* पर* आ* विरल , " - -
"व्यस्त होना, व्यापृत होना"
भू
"भ्वा* पर* आ* विरल , " - -
वह होना जो पहले नहीं था’ या केवल मात्र होना’
भू
भ्वा* पर*प्रेर* - -
"उत्पन्न करना, अस्तित्व में लाना, सत्ता बनाना"
भू
भ्वा* पर*प्रेर* - -
"कारण बनना, पैदा करना, जन्म देना"
भू
भ्वा* पर*प्रेर* - -
"प्रकट करना, निदर्शन करना, प्रदर्शन करना"
भू
भ्वा* पर*प्रेर* - -
"पालना, परवरिश करना, सहारा देना, संधारण करना, जान डालना"
भू
भ्वा* पर*प्रेर* - -
" सोचना, विमर्श करना, विचारना, खयाल करना, कल्पना करना"
भू
भ्वा* पर*प्रेर* - -
"देखना, समझना, मानना"
भू
भ्वा* पर*प्रेर* - -
" सिद्ध करना, साबित करना, पक्का करना"
भू
भ्वा* पर*प्रेर* - -
पवित्र करना
भू
भ्वा* पर*प्रेर* - -
"हासिल करना, प्राप्त करना"
भू
भ्वा* पर*प्रेर* - -
"मिलाना, मिश्रण तैयार करना"
भू
भ्वा* पर*प्रेर* - -
"परिवर्तन करना, रूपान्तरित करना"
भू
भ्वा* पर*प्रेर* - -
"डुबोना, सराबोर करना"
भू
"भ्वा* पर* , इच्छा*" - -
होने की या बनने की इच्छा करना
भू
वि* - भू+क्विप्
"होने वाला, विद्यमान, बनने वाला, फूटने वाला, उगने वाला, उपजने वाला"
भू
पुं*
 - -
विष्णु का विशेषण
भूः
स्त्री*
 - भू+क्विप्
पृथ्वी
भूः
स्त्री*
 - -
"विश्व, भूमण्डल"
भूः
स्त्री*
 - -
"भूमि, फर्श"
भूः
स्त्री*
 - -
"भूमि, भूसंपत्ति"
भूः
स्त्री*
 - -
"जगह, स्थान, क्षेत्र, भूखण्ड"
भूः
स्त्री*
 - -
"सामग्री, विषयवस्तु"
भूः
स्त्री*
 - -
‘एक ’ की संख्या की प्रतीकात्मक अभिव्यक्ति
भूः
स्त्री*
 - -
ज्यामिति की आकृति की आधाररेखा
भूः
स्त्री*
 - -
सबसे पहली व्याहृति या रहस्यमूलक अक्षर ‘ॐ’ जिसका उच्चारण प्रतिदिन संध्या के समय मंत्रपाठ करते हुए किया जाता हैं
भूः
स्त्री*
 - भू+क्विप्
पृथ्वी
भूः
स्त्री*
 - भू+क्विप्
विश्व
भूः
स्त्री*
 - भू+क्विप्
धरती
L R Vaidya
English
BU {% (I) vt. 1U (pres. भवति-ते) %} To obtain, to attain.
BU {% (II) vt. 10A (pres. भावयते) %} To attain, to obtain.
BU {% (III) vt. or vi. 10U (pres. भावयति-ते) %} 1. To be purified
2. to consider as, to regard as
3. to mix.
BU {% (IV) vi. 1P (rarely Atm.) (pp. भूत
pres. भवति
desid. बुभूषति) %} 1. To be, to become, निशीथदीपाः सहसा हतत्विषो बभूवुरालेख्यसमर्पिता इव R.iii.15, मेघालोके भवति सुखिनोऽप्यन्यथावृत्ति चेतः Megh.i.3
2. to be borne, to be produced, to accrue, भाग्यक्रमेण हि धनानि भवंति भवेदस्याम् Mrich.i., क्रोधाद्भवति संमोहः Bg.ii.63, यदपत्यं भवेदस्याम् M.ix.127
3. to live, to exist, अभून्नृपो विबुधसखः परंतपः Bt.i.1
4. to breathe, to be living, ऋतेऽपि त्वां न भविष्यंति सर्वे Bg.xi.32, M.M.v.
5. to arise, to spring up, to happen, to occur, नाततायिवधे दोषो हंतुर्भवति कश्चन M.viii.351
6. to be possible (in this sense a future tense often follows भवति, e.g. भवति भवान् याजयिष्यति)
7. to lead to, to conduce to, (with a dat.), (तस्या) न स क्षितीशो रुचये बभूव R.vi.44, सुखाय तज्जन्मदिनं बभूव K.S.i.23
8. to be on the side of, (with a gen.), e.g. ये मित्राणां न भवंति
9. to be occupied with, to be engaged in, (with a loc.), e.g. दाने तपसि सत्ये च भव.(In combination with a preceding noun or adjective, भू is used to form verbs in the sense of ‘becoming what it is not previously, ’ or more often in the sense of ‘becoming’ merely
thus पयोधरीभू means ‘to become or to be regarded as a teat or teats’ R.ii.4
कृष्णीभू to become black
क्षपणीभू to become a Buddhist mendicant
प्रकाशीभू to become known
विषयीभू to be the subject of
परिपंथीभू to stand or come in the way
आर्द्रीभू to melt
एकचित्तीभू to be of one mind
आकुलीभू to be affected by
दोषाभू to become evening.)अग्रेभू ‘to be in front.’ अंतर्भू 1. to be absorbed
2. to be included. अन्यथाभू ‘to be otherwise, ’ न मे वचनमन्यथा भवितुर्महति Sak.iv. आविर्भू ‘to appear, to arise, to be manifested, ’ आविर्भूते शशिनि तमसा मुच्यमानेन रात्रिः Vikr.i. तिरोभू ‘to disappear, to vanish.’ पुरोभू ‘to come forward.’ प्रादुर्भू ‘to arise, to appear, to be visible.’ पुनर्भू ‘to marry again.’ मिथ्याभू ‘to be false.’With अति-, to excel, to surpass.With अनु-, 1. to experience, to enjoy, to suffer, असक्तः सुखमन्वभूत् R.i.21, भुवनालोकनप्रीतिः स्वर्गिभिर्नानुभूयते K.S.ii.45, R.vii.28
2. to notice, to perceive, to understand.With अभि-, 1. to attack, अभ्यभावि भरताग्रजस्तया R.xi.16
2. to overcome, to defeat, Bg.i.39
3. to humiliate
4. to rise, to spread.With उद्-, to spring up, to arise, उद्भूतरोमोद्गतेः Ve.i.With परा-, 1. to defeat, to overcome, to overpower
2. to hurt, to injure.With परि-, 1. to overcome, to subdue, to conquer, लग्नद्विरेफं परिभूय पद्मम् K.S.vii.16, R.x.35
2. to treat with disrespect, to despise, to insult, रक्तं पुरुषं स्त्रियः परिभवंति Mrich.iv.
3. to injure
4. to grieve
5. to disgrace.With प्र-, 1. to originate, to arise, to spring up, (with an abl.), पुरुषः प्रबभूवाग्नेर्विस्मयेन सहर्त्विजाम् R.x.50, अव्यक्ताद् व्यक्त्यः सर्वाः प्रभवंत्यहरागमे Bg.viii.18
2. to appear, to be visible
3. to increase, to multiply
4. to be powerful, to prevail, e.g. प्रभवति मनसि विवेको विदुषामपि शास्त्रसंभवस्तावत्
5. to have power over, (with a gen. loc. or dat.), प्रभवति निजस्य कन्यकाजनस्य महाराजः M.M.iv.
6. to prevail, to be a match for, (with a dat.), e.g. प्रभवति मल्लो मल्लायः
7. to be able, to have power for, (generally with an inf.), प्रभवति पूर्णपात्रवृत्त्या स्वीकर्तुं मम हृदयं च जीवितं च M.M.iv.
8. to be useful
9. to beseech, to implore
10. to be contained in, गुरुः प्रहर्षः प्रबभूव नात्मनि R.iii.17.With सम्-, 1. to arise, to spring up, to ensue, to be born or engendered, संभवामि युगे युगे Bg.iv.8, संभवंति मतयो भवच्छिदः Kir.v.22
2. to occur, to take place
3. to be united, to be joined with, संभूयांभोधिमभ्येति महानद्या नगापगा Sis.ii.100
4. to be, to become, to exist
5. to be adequate for, to be competent to, न यन्नियंतुं समभावि भानुना Sis.i.27
6. to be consistent
7. to be possible
8. to be capable of holding.
BU {% Caus. (भावयति-ते) %} 1. bring into existence, to call into being
2. to cause, to effect
3. to cherish, to foster, to enliven, देवान् भावयतानेन ते देवा भावयंतु वः । परस्परं भावयंतः श्रेयः परमवाप्स्यथ Bg.iii.11
4. to manifest, to exhibit
5. to change, to transform
6. to consider, to know, to think about
7. to regard as, to think as, अर्थमनर्थं भावय नित्यम् M.Mud.2
8. to prove, to substantiate, Yaj.ii.11
9. to mingle, to mix.With उद्-, to produce, to generate.With वि-, 1. to contemplate, to think of
2. to perceive, to see
3. to decide.With सम्-, 1. to consider
2. to establish
3. to conjecture
4. to show respect to, to honour, त्वत्संभावितमात्मानं बहु मन्यामहे वयम् K.S.vi.20
5. to ascribe to.
BU {% (I) a. (at the end of a compound) %} 1. Becoming, springing from, e.g. गिरिभू, चित्तभू, वित्तभू
2. being, existing.
BU {% (II) m. %} An epithet of Vishṇu.
BU {% (III) f. %} 1. The earth, दुष्यंतेनाहितं तेजो दधानां भूतये भुवः Sak.iv., Megh.i.18, R.xviii.4
2. ground, floor, (प्रासादाः) मणिमयभुवः Megh.ii.1
3. land, landed property
4. a place, a site, a plot of ground, एते चार्वागुणवनभुवि च्छिन्नदर्भांकुरायाम् Sak.i.
5. the base of a geometrical figure
6. subject, subject-matter
7. the number ‘one’
8. the first of the three mystical syllables uttered by a Brāhmaṇa at the beginning of his daily prayers.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
१, अंशुमान्, अचला, अब्ज, अमृतांशु, अवनि, आदि, आस्य, इन्दु, इला, उडुपति, उर्वरा, उर्वी, ऋक्षेश, एक, एणधर, औषधीश, क, कलाधर, कलि, कु, कुमुदाकरप्रिय, क्षपाकर, क्षमा, क्षिति, क्षोणि, क्षोणी, क्षमा, गो, गोत्र, गोत्रा, ग्लौ, चन्द्र, चन्द्रमस्, जगती, जैवातृक, ज्या, तनु, दाक्षायणीप्राणेश, धरणी, धरा, धरित्री, नायक, निशाकर, निशेश, पितामह, पृथिवी, पृथ्वी, प्रालेयांशु, ब्रह्मा, भुवन्यु, भू, भूमि, मही, मुख, मृगलाञ्छन, मृगाङ्क, मेदिनी, रजनीकर, रजनीश, रात्रिप, रात्रीश, रुग्ण, रूप, लपन, वक्त्र, वदन, वसुधा, वसुन्धरा, वाक्, विधु, विरञ्चि, विश्वम्भरा, शशधर, शशभृत्, शशलाञ्छन, शशाङ्क, शशि, शशी, शीतकर, शीतकिरण, शीतद्युति, शीतमयूख, शीतरश्मि, शीतांशु, शुभ्रभानु, श्वेत, श्वेतांशु, सितरश्मि, सुधांशु, सोम, स्थिरा, हरिणधृत्, हरिणाङ्क, हिमकर, हिमगु, हिमरश्मि, हिमांशु
Bopp
Latin
1. भू 1. P. A. (भवामि, भवे
अभूवम् (gr. 414.), अभवि-
षि
बभूव, बभूवे (gr. 445.)
भविष्यामि, भविष्ये)
1) esse, existere. BH. 16. 13.: इदम् अपि मे भविष्यति
पुनर् धनम्
N. 10. 22.: कथम् बुद्ध्वा भविष्यति. --
Cum antecedente न mori. H. 4. 50.: अद्य न भविष्यसि
N. 21. 10.: न भविष्याम्य् असंशयम्.
2) esse ut verb.
substant. BR. 3. 18.: भविष्यामि सुखान्विता
N. 1. 28.:
सफलन् ते भवेज् जन्म
BR. 3. 8.: तत् तेषाम् विप्रि-
यम् भवेत्
12.: अनाथा कृपणा…भविष्यामि. --
Cum dat. esse alicui rei, praeditum esse aliquâ re. BR. 3.
19.: देवाश्च पितरश्च…त्वया दत्तेन तोयेन भवि-
ष्यन्ति हिताय. Causam esse alicujus rei. MAH. 3.
12312.: त्रैलोक्यस्य…भवन्ति स्म विनाशाय. -- Pass.
impers. c. instrum. pers. et praedic. HIT. 17. 20.: अधुना
तवा ऽनुचरेण मया सर्वदा भवितव्यम्
UR. 38. 3.
infr.: प्रत्यासन्नेन चन्द्रेण भवितव्यम्.
3) fieri, oriri.
BH. 14. 17.: प्रमादमोहौ तमसो भवतः
N. 23. 11.: ते
तेनाऽवेक्षिताः कुम्भाः पूर्णा एवा ऽभवस् ततः
A. 3. 27.:
तस्य तच् छतधा रूपम् अभवत्
MAH. 1. 1501.: भ-
स्मसाद् भवेत्. -- Part. pass. भूत
1) qui est, existit.
SU. 1. 25.: त्रिषु लोकेषु यद् भूतङ् किञ्चित् स्थावर-
जङ्गमम्. In fine comp. N. 12. 38.: अस्या ऽरण्यस्य म-
हतः केतुभूतम् इवो ऽच्छ्रितम् (शिलोच्चयम्).
2) fac-
tus. A. 3. 28.: पुनस् तानि शरीराणि एकीभूतानि भा-
रत । अदृश्यन्त. -- भूत subst. n. creatura, animans,
res. H. 4. 32. SU. 2. 7. BH. 2. 69. N. 14. 2. BH. 7. 26. --
Caus. भावय्
1) facere ut alqs existat, sustentare, nu-
trire. MAH. 3. 8763.: ता (प्रजाः) भाविता भावयन्ति
हव्यकव्यैर् दिवौकसः
BH. 3. 11.: देवान् भावयता
ऽनेन ते देवाः भावयन्तु वः । परस्परम् भावयन्तः
श्रेयः परम् अवाप्स्यथ.
2) cogitare, meditari (secundum
gramm. Ind. भू cl. 10.). BH. 2. 66.: ना ऽस्ति बुद्धिर् अ-
युक्तस्य नचा ऽयुक्तस्य भावना । नचा ऽभावयतः शा-
न्तिंः
R. Schl. II. 67. 20.: भावयन्न् आत्मना "त्मानम्.
-- Desid. 1. esse, existere velle. MAH. 4. 678.: न ति-
ष्ठति स्म सन्मार्गे नच धर्मे बुभूषति.
2) eligere con-
jugem. MAH. 1. 7068.: यदि कन्ये ऽयन् नच कञ्चिद्
बुभूषति
7969.: को बुभूषेत ना ऽर्जुनम्. (Lat. fu-i,
fu-turus, fo-re
-bam (ama-bam) = अभवम्, -bo, -bi-
mus = भविष्यामि, भविष्यामस्, v. gr. comp. 526.
662.
gr. ϕύ-ω, ἔϕῡ-ν, ἔϕῡ-ς, ἔϕῡ = अभूवम्, अ-
भूस्, अभूत्, v. gr. comp. 573.
lith. bú-ti esse, bu-waú
fui = अभवम्, bú-su ero = भविष्यामि, v. gr. comp.
522. 652.
slav. by-ti esse, bû-dû ero
germ. vet. bim sum,
nostrum bin, bir-u-mês sumus = भवामस्, mutato v in
r, v. gr. comp. 20.
hib. fuilim sum, ba me vel budh me
fui, proprie fuit ego, ba = अभवत्, budh = अभूत्.
Ad Caus. भावयामि traxerim lat. facio mutato v in c
sicut e. c. in vic-si, vic-tum, v. gr. comp. 19.
fê-mina,
quae procreat, gignit, suff. mina = माना, gr. μενη,
sicut mini formarum ut ama-mini = मानास्, μενοι,
v. gr. comp. 478.
fê-tus, fe-tura
goth. baua aedifico,
bauais aedificas, ubi ai = अय τοῦ भावयसि, v. gr.
comp. 109^a). 6. et cf. scr. भवन domus.)
c. अनु
1) adesse, interesse. N. 5. 40.: अनुभूया ऽस्य वि-
वाहम्.
2) percipere, sentire, experiri, perpeti. RAGH.
1. 21.: असक्तः सुखम् अन्वभूत्
8. 3.: अनुभूय…अ-
भिषेचनम्
MAH. 3. 10789.: ईदृशीम् आपदम् को ऽत्र
द्वितीयो ऽनुभविष्यति.
c. अनु praef. सम् id. RAGH. 9. 48.: आर्तवम् उत्सवं स-
मनुभूय.
c. अन्तर् inesse. MAN. 12. 87.
c. अभि aggredi, accedere. MAH. 3. 10592.: एषा ते भा-
स्वती कीर्तिर् लोकान् अभिभविष्यति
BH. 1. 40.:
धर्मे नष्टे कुलङ् कृत्स्नम् अधर्मो ऽभिभवति. Hostili-
ter aggredi, invadere. SAK. 15. 3. infr.: परित्रायेथाम्
माम् अनेन दुष्टमधुकरेणा ऽभिभूयमानाम्.
2) super-
are, vincere. A. 3. 30.: यदा ऽभिभवितुम् वाणैर् नच
शक्नोमि तम्
11. 2.: न त्वा ऽभिभवितुं शक्तो मा-
नुषो भुवि कश्चन.
c. उत् Caus. facere ut alqs existat, procreare. RAGH. 2.
62.: मायाम् उद्भाव्य.
c. उत् praef. सम् oriri. GHAT. 5.: शोकः समुद्भवति.
c. तिरस् evanescere. RAGH. 16. 23.: पूर् अपि…तिरो-
बभूव. Caus. delere, evertere, frangere. R. Schl. I. 44.
9.: तस्या ऽवलेपनम्…तिरोभावयितुम् बुद्धिञ्
चक्रे.
c. परा perire. MAH. 1. 4167.: यथा धर्मो न पराभवेत्.
c. परि despicere, contemnere. HIT. 30. 11.: शशिनस्
तुल्यवंशो ऽपि निर्धनः परिभूयते
DR. 6. 17.: पञ्चे
ऽन्द्रकल्पान् परिभूय
BR. 2. 16.
c. परि praef. सम् id. MAH. 3. 13230.
c. प्र
1) esse. BH. 16. 9.: प्रभवन्त्य् उग्रकर्माणः.
2) fieri,
prodire, oriri, nasci. BH. 8. 18.: अव्यक्ताद् व्यक्तयः
सर्वाः प्रभवन्त्य् अहरागमे
RAGH. 10. 51.: पुरुषः प्र-
बभूवा ऽग्नेः
HIT. 13. 8.: लोभात् क्रोधः प्रभवति.
3) valere, praevalere, potentem, parem esse, c. dat. vel
infin. HIT. 25. 6.: प्रीत्यै (चेतसः) सज्जनभाषितम् प्र-
भवति
UR. 7. 9.: कथम्…निर्मातुम् प्रभवेन् मनोह-
रम् इदं रूपम् पुराणो मुनिः
RAGH. 8. 44. R. Schl. II.
23. 38. -- Cum gen. pers. MAN. 5. 2.: विप्राणां स्व-
धर्मम् अनुतिष्ठताङ् कथम् मृत्युर् प्रभवति
MAH. 3.
12669.: ना ऽस्माकम् मृत्युर् प्रभवते. -- Absol. HIT.
24. 3.: विश्वासात् प्रभवन्त्य् एते विश्वासस् तत्र नो
ऽचितः. -- प्रभवत् praevalens, praepotens. H. 2. 32.
4) abundare. प्रभूत abundans, multus, copiosus. N. 13.
3.: प्रभूतयवसेन्धनम्
HIT. 45. 6.: प्रभूते ऽपि वित्ते.
c. वि Caus. proprie facere ut aliquid foras sit, inde
1) explorare, investigare, indagare. MAN. 8. 25.: वाह्यैर्
विभावयेल् लिङ्गैर् भावम् अन्तर्गतन् नृणाम् (Schol.
निरूपयेत्).
2) probare, demonstrare. MAN. 8. 56.:
उक्तञ्च न विभावयेत्.
3) observare, percipere, sentire.
MAN. 7. 147.: मन्त्रयेद् अविभावितः
RAGH. 11. 10.:
उह्यमान इव वाहनोचितः पादचारम् अपि न व्य-
भावयत्. -- Pass. videri. MAH. 1. 932.: सूर्यांशुभिः
स्पृष्टं सर्वं शुचि विभाव्यते. HIT. 124. 63.
c. सम्
1) una esse, conjunctum esse. SU. 2. 11.: तेषाम्
…सम्भूय सर्वैर् अस्माभिः कार्यः सर्वात्मना वधः.
Coire cum femina. MAH. 1. 4398.: सम्बभूव तया सह.
2) fieri. SU. 1. 30.: ततस् तौ तु जटा भित्त्वा मौलिनौ
सम्बभूवतुः
4. 11.: दृष्ट्वै ऽव ताम् वरारोहाम् व्य-
थितौ सम्बभूवतुः
MAH. 3. 8843.: गर्भिण्यौ सम्बभूव-
तुः
3. 16478.: तथा समभवच्चा ऽपि यद् उवाच वि-
भीषणः.
3) oriri. H. 1. 17.: घोरा समभवत् सन्ध्या
BR. 3. 24.: हर्षः समभवद् महान्.
4) nasci, c. ablat.
patris et loc. matris. MAH. 1. 8028.: सात्त्वत्याम् अतिर-
थः सम्बभूव धनञ्जयात्.
5) esse posse, sufficiens
spatium habere in aliquo loco, valere. M. 12.: अलिञ्जरे
यदाचै ऽव ना ऽसौ समभवत्. -- Caus.
1) facere ut
alqs existat, sustentare, servare. MAN. 2. 142.: यः…
सम्भावयतिचा ऽन्नेन
MAH. 1. 1343.: सम्भावया "त्मा-
नम् अजीर्णम् मम तेजसा.
2) facere. MAH. 3. 13316.:
स्वस्तिवाचनम् समभावयम्
13317.: स्वस्तिवाच-
नानि सुष्टु सम्भावितानि.
3) committere. MAH. 1.
2088.: सम्भावय…मयि सर्वम्.
4) convenire, con-
gredi, adire. MAH. 3. 1982.: काम्यके पार्थान् समभा-
वयद् अच्युतः
UR. 9. 6. infr.
5) cogitare. RAGH. 7. 6.:
सम्भावितः (Schol. चिन्तितः).
6) putare, existimare.
RAGH. 6. 42.: धारां शितां रामपरश्वधस्य सम्भावयत्य्
उत्पलपत्रसाराम्.
7) magni aestimare, honorare. BH.
2. 34.: सम्भावितस्य (Schol. बहुमतस्य)
RAGH. 10.
56.: सम्भावितान् ताभ्यां सुमित्राम्
5. 11.: प्राप्तो ऽसि
सम्भावयितुम् वनान् माम्. Cum instr. honestare,
dignari, colere, ornare alquâ re. RAGH. 16. 40.: अन्यैर्
अनुजीविलोकं सम्भावयामास गृहैः (Schol. सत्कृत-
वान्)
7. 8.: विलोचनन् दक्षिणम् अञ्जनेन सम्भा-
व्य (Schol. अलङ्कृत्य).
2. भू f. (a r. भू) terra. H. 2. 18. SU. 2. 24. (V. भूमि.)
Indian Epigraphical Glossary
English
bhū (IA 17), a land measure
equal to four bhū-māṣakas.
See bhūmi.
(EI 9), a land measure or a plot of land.
(IE 7-1-2
EI 15, 25), ‘one’.
Lanman
English
√bhū (bhávati, -te
babhū́va [789a]
ábhūt
bhaviṣyáti, -te
bhūtá
bhávitum
bhūtvā́
-bhū́ya
caus. bhāváyati,
-te). become, 93^3, 40^21, 57^3, 67^21,
3^17
come into being, 92^17
arise, happen,
take place
exist
very often to be rendered
simply by be, 2^15, 318, 22, 7^1
--pūrvam abhūd rājā, once there was a
king, 48^1
tathā bhavatu, so be it, 27^14
so 32^17
prāñjalir bhūtvā, (having become
prāñjali, i. e.) assuming suppliant
posture, 13^22
--w. possessive gen., become
(the property) of a person
ādhipatyaṃ
tasya babhūva, lordship became his, he
attained lordship, 37^1
seldom w. dat.,
96^20
--imperative, bhavatu: (be it, i. e.)
good
enough
what's the use of talking,
30^16, 42^2
the thing is clear, 23^7, 31^5
tad bhavatu, never mind that, 34^6
--bhūta, see s. v.
--in self-explaining
peripharases w. ppls, 49^19, 52^17, 99^21
--desid. búbhūṣati [1027], desire to be,
70^14. [w. ábhūt cf. ἔφυ, ‘became, grew’
cf. Lat. fu-it, ‘was’
Old Lat. fu-at, ‘may
be’
AS. beōm, ‘am’
Eng. be.]
+ anu,
—1. (perhaps be along after,
and so) come up with, attain
—2. experience
enjoy, 24^9
—3. (experience,
i. e.) make practical acquaintance with,
come to understand
perceive
hear, 4^21.
+ abhi, be against [1077^8], oppress,
and so overpower.
+ ud, arise up, make itself perceptible.
+ pari,
—1. be around, surround, encompass
—2. (like the Eng. colloq. get
around, i. e.) get the better of, prove
superior to
be superior to, and so
—3.
treat with contempt, 37^5.
+ pra,
—1. come forth into being
arise
—2. be before (others), have the
power
have power, be strong.
+ vi, (become asunder, i. e.) expand, develop
pervade
--caus. cause to expand
or open
discover
vibhāvita, discovered,
found out.
+ sam,
—1. (unite [intrans.] together,
and so take form, i. e.) be shapen in its
old sense, be created
be born, 97^2
come
into being
become
originate
sambhūta,
sprung from, 19^12
—2. exist,
39^2
be, 39^5
sambabhūva, am, RV.
x. 125. 8
—3. happen, 20^12
occur
pass
current, 52^7
--caus.
—1. (cause to be
together, bring into form, i. e.) make,
accomplish
—2. honor, 30^12
—3. (bring
together, and so, like Eng. con-jecture)
suppose. [development of caus. mg 2
unclear.]
+ abhi-sam, (lit. become unto, i. e.)
attain (e. g. a condition) by a process of
change, enter into (e. g. wifehood), 86^19
be born unto (immortality), 97^3.
bhū́ [351-2], a. at end of cpds, becoming,
being, existent
as f.
—1. a becoming,
being
—2. the place (for mg, cf. bhavana
) of being, the world, space
pl.
worlds, spaces (cf. bhuvas)
—3. the
earth, as distinguished from heaven and
atmosphere
bhuvi, on earth
—4. the
land, lands. [√bhū, 347.]
Kridanta Forms
Sanskrit
भू (भू꣡ सत्तायाम् - भ्वादिः - सेट्)
ल्युट् = भवनम्
अनीयर् = भवनीयः - भवनीया
ण्वुल् = भावकः - भाविका
तुमुँन् = भवितुम्
तव्य = भवितव्यः - भवितव्या
तृच् = भविता - भवित्री
क्त्वा = भूत्वा
ल्यप् = प्रभूय
क्तवतुँ = भूतवान् - भूतवती
क्त = भूतः - भूता
शतृँ = भवन् - भवन्ती
भू (भू꣡ प्राप्तौ - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = भावनम् / भवनम्
अनीयर् = भावनीयः / भवनीयः - भावनीया / भवनीया
ण्वुल् = भावकः - भाविका
तुमुँन् = भावयितुम् / भवितुम्
तव्य = भावयितव्यः / भवितव्यः - भावयितव्या / भवितव्या
तृच् = भावयिता / भविता - भावयित्री / भवित्री
क्त्वा = भावयित्वा / भूत्वा
ल्यप् = प्रभाव्य / प्रभूय
क्तवतुँ = भावितवान् / भूतवान् - भावितवती / भूतवती
क्त = भावितः / भूतः - भाविता / भूता
शतृँ = भावयन् / भवन् - भावयन्ती / भवन्ती
शानच् = भावयमानः / भवमानः - भावयमाना / भवमाना
भू (भू꣡ अवकल्कने मिश्रीकरण इत्येके चिन्तन इत्यन्ये - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = भावनम् / भवनम्
अनीयर् = भावनीयः / भवनीयः - भावनीया / भवनीया
ण्वुल् = भावकः - भाविका
तुमुँन् = भावयितुम् / भवितुम्
तव्य = भावयितव्यः / भवितव्यः - भावयितव्या / भवितव्या
तृच् = भावयिता / भविता - भावयित्री / भवित्री
क्त्वा = भावयित्वा / भूत्वा
ल्यप् = प्रभाव्य / प्रभूय
क्तवतुँ = भावितवान् / भूतवान् - भावितवती / भूतवती
क्त = भावितः / भूतः - भाविता / भूता
शानच् = भावयमानः / भवमानः - भावयमाना / भवमाना
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 भू
मूलधातुः:
 भू
धात्वर्थः:
 सत्तायाम्
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 अकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 भवति
धातुः:
 भू
मूलधातुः:
 भू
धात्वर्थः:
 प्राप्तौ
गणः:
 चुरादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 आत्मनेपदी
रूपम्:
 भावयते, भवति-ते
अनुबन्धादिविशेषः:
 आधृषीयः
धातुप्रदीपः
Sanskrit
भू सत्तायाम्
-
सतो भावः सत्ता।
तत्परं सामान्यमपि भवत्यादिपदैः सत्ता साध्यस्वभावतयोच्यत इति क्रियावचनानां भूवादीनां धातुसंज्ञा विधीयमानास्यापि भवति । कथं पुनर्ज्ञायते भवत्यादिपदैः सत्ता साध्यस्वभावतयोच्यत इति ? साधनानां सन्निधानात् । एकाकिना पदेन क्रमेण कालत्रययुक्तायास्तस्या अभिधानात् । कदाचित् क्रियाप्रश्नेऽस्त्यादिभिरुत्तरदानाच्च । धातुसंज्ञाया धातोः (3/1/91) इत्यधिकारे वर्त्तमाने लट् (3/21/23) इति लट् प्रत्ययः । शेषात् कर्त्तरि परस्मैपदम् (1/3/78) इति परस्मैपदम्भवति । भवति, भवतः, भवन्ति । कर्त्तरि कर्मव्यतीहारे (1/3/14 ) इत्यात्मनेपदं भवति-व्यतिभवते । भावकर्मणोः (1/3/13) इत्यात्मनेपदम्- भूयते । एवमन्यत्रापि लकारे वेदितव्यम् । लोट्-भवतु, भवताम्, भवन्तु । भावे-भूयताम् । विध्यादौ लिङ्- भवेत् । अशीर्लिङि-भूयात् । लङ्-अभवत् । लुङ्- अभूत् । लृङ् - अभविष्यत् । लिट् बभूव । लृट्-भविष्यति । भावे-भविष्यते, भाविष्यते । कर्मणि-अनुभविष्यते, अनुभाविष्यते । लुट्-भविता, भवितारौ, भवितारः । भावे-भविता भाविता । शतृशानचौ-भवन्, भवन्तौ, भवन्तः, व्यतिभवमानः । तृच् आर्धधातुकस्येड्वलादेः (7/2/35) इतीट् भविता, भवितुम्, भवितव्यम् । अचो यत् (3/1/97) भवतीति भव्यः । भवनमिति वा भव्यम् । भुवो भावे (3/1/107) इति क्यप् प्रत्ययः-देवस्य भावो देवभूयम् ।ओरावश्यके (3/1/125) इति ण्यत्-भाव्यम् । भवते श्चेति वक्तव्यमिति पक्षे (5) णप्रत्ययः । भवतीति भावः भवः ।आशिते भुवः करणभावयोः (3/2/45) इति खच्-आशितम्भव ओदनः, आशितम्भवं वर्त्तते । कर्त्तरि भवुः खिष्णुच्खुकञौ (32//57) आढ्यम्भविष्णुः, आढ्यम्भावुकः । भुवश्च (3/2/138) इत्यनुवृत्तौ ग्लाजिस्थश्च क्स्नु (3/2/139) भवनशीलो भूष्णुः (6)। लषपतपदस्थभूवृषहनकमगमशॄभ्य उकञ् (3/2/154) भावुकः । जिदृक्षिविश्रीण्वमाव्यथाभ्यमपरिभूप्रसूभ्यश्च (3/2/157) इतीनिः परिभवी । भुवः संज्ञान्तरयोः (3/2/179) इति क्विप्-अधिभूः, परिभूः, अत्मभूः, स्वयम्भूः प्रतिभूः, दृन्भूः । विप्रसंभ्यो ड्वसंज्ञायाम् (3/2/180) विभुः, प्रभुः, सम्भुः । डुप्रकरणे मितद्र्वादिभ्य उपसंख्यानम् (3/2/180, वा) शम्भुः । रञ्जेः क्युन् (उण्, 2/80) इत्यनुवृत्तौ भूसूधूभ्रस्जिभ्यश्छन्दसि (उण्, 2/81) बहुलवचनाद् (3/1/1) क्युन् भाषायामपि । भुवनम्, त्रिभुवनम् । सृवृभूशुषिमुषिभ्यः कक् (उण्, 3/41) भूकम् (7) ।गमेरिनिः (उण्, 4/6) अङि णिच्च (उण् 4/7) भुवश्च (उण्, 4/8) भावी । श्रिणीभुवोऽनुपसर्गे (3/3/24) इति घञ्-भवनं भावः । प्रभाव इति तु प्रादिसमासे स्त्रियां क्तिन् (3/3/94) भूतिः, विभूतिः । सम्पदादिभ्यः क्विप् वक्तव्यः (3/1/94 वा) भावेऽधिकरणे च भूः । ल्युट् च (3/3/115) भवनम्, परिभवन् । न भाभूपू (8/4/34) इति णत्वनिषेधः । करणाधिकरणयोश्च (3/3/117) भवनम् । पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण (3/3/118) प्रायेणेति सर्वोपाधिव्यभिचाराद् भवः। कर्त्तृ कर्मणोश्च भूकृञोः (3/3/127) खल्-ईषदाढ्यम्भवं भवता । तूष्णीमि भुवः (3/4/63) क्त्वाणमुलौ- तूष्णीम्भूयास्ते तूष्णीम्भूत्वा तूष्णीम्भावम् । सन्-सनि ग्रहगुहोश्च (7/2/12) इतीण् निषेधः बुभूषति । यङ्-गुणो यङ्लुकोः (7/4/82) बोभूयते बोभवीति बोभोति । बोभूत्विति (7/4/65) (8) ज्ञापकाद् भूसुवोस्तिङि (7/3/88) इति गुणप्रतिषेधो यङ्लुकि न भवति । णिच्-भावयति । अबीभवत् । भू प्राप्तावात्मनेपदीति चौरादिकः । तस्य तु सुखं भावयते । अर्थं भावयते । परस्मैभाष इति परस्मैपदिनः पूर्वाचार्य्यसंज्ञा । उदात्त इति सेटः । सेडयं धातुः । तेन सेट्त्वादस्येडागमो भवति ।। 1।।
भू प्राप्तावात्मनेपदी
- आकुस्मादात्मनेपदीति प्रकरणे भू प्राप्ताविति वक्तव्ये आत्मनेपदीति वचनं केवलाणिजन्ताच्चात्मनेपदंयथा स्यात् भावयते (36) सूर्य्योद्गमनं सम्भावयते इत्थम्भूतः अन्यत्र भवति 287
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
1. भू mit समभि, °भूत ganz überwältigt, -x- gebrochen, Jātakam. 10, 27. — Mit अभ्या °an die Reihe kommen, Kauṭ. 168, 2/3. — Mit उद् Kaus. betrachten, beachten, ebenda 26. — Mit समुद् Kaus. aufkommen lassen, erhöhen (den Ruhm), Jātakam. 5, 32
23. — Mit °समाविस् = सम्यक् प्रादुर् भू, S I, 26, 3. — Mit °संपरि, Kaus. reflect, Pūrṇabh. 231, 26.
2. भू 1. als m. Sohn, Hem. Par. 1, 357. — f. Lage, Zustand, Kir. 9, 71 = दशा Komm. — °Schauspielerrolle, H II, 58.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अस्, भू, वृत्
verb
कस्याञ्चित् विशिष्टायाम् अवस्थायां निश्चयपूर्वकः मानसः स्थित्यानुकानुकूलः व्यापारः।
"अहम् सत्यवचनी अस्मि।/त्वं मिथ्याभाषी असि।"
Synonyms:
 अस्, भू, विद्, वृत्
verb
पदार्थस्य स्वरूपेण अवस्थानानुकूलः व्यापारः।
"रमा कोष्ठे अस्ति।"
Synonyms:
 व्यापृ, आपृ, घट्, प्रचर्, चर्, चेष्ट्, प्रवृत्, सञ्ज्, प्रसञ्ज्, संवृत्, भू, वृत्, स्था
verb
कार्यनिरतानुकूलः व्यापारः।
"अहम् अस्मिन् प्रश्ने व्याप्रिये।"
Synonyms:
 भू, घट्, अभिवृत्, अभ्याभू, सम्भू, सम्प्रवृत्, प्रतिपद्
verb
भवनानुकूलव्यापारः।
"तद् मम समक्षम् एव अभवत्।"
Synonyms:
 पृथ्वी, धरती, धरा, भू, वसुन्धरा, धरणी, धरित्री, अवनी, उर्वी, रत्नगर्भा, वसुधा, क्षितिः, महिः, मही, अचलकीला, अचला, भूमण्डलः, पृथिवीमण्डलम्, विश्वम्भरा, प्रथी, विश्वधारिणी, मेदिनी, विश्वधेना
noun
सौरमालायां सूर्यं परितः भ्रममाणः सूर्यात् तृतीयः मर्त्याद्यधिष्ठानभूतः ग्रहगोलः।
"चन्द्रः पृथ्वेः उपग्रहः अस्ति।"
Synonyms:
 धरातलः, भूमिः, पृथिवीतलम्, भू
noun
धरायाः पृष्ठभागः।
"धरातलः जलस्थलयोः विभक्तः।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
gyur pa
१) अवस्था २) आगत ३= आपन्न ४) आसन् ५) आसीत् ६) उपपन्न ७) कृत ८) गत ९) जात १०) ज्ञात ११) निवृत्त १२) परिणति १३) प्रवृत्त १४) प्राप्त १५) प्राप्ति १६) बद्ध १७) भवतः १८) भव्ति १९) भवन्ति २०) भवेत् २१) भवेय २२) भाव २३) भाविन् २४) भू २५) याति २६) संवृत्त २७) सत् २८) संभव २९) स्यात् ३०)
sa
१) अवनि २) इरा ३) क्षिति ४) क्ष्मा ५) गो ६) ज्ञानभूमि ७) ° त्व ८) धरणी ९) पांशु १०) पृथिवी ११) भू १२) भूरधात्री १३) भूमि १४) मही १५) मृत्तिका १६) मृद् १७) मेदिनी १८) वसुन्धरा १९) वसुमती २०) शाला २१)
sa gzhi
१) उर्वी २) कुट्टिम ३) चराचर ४) धरणी ५) पृथिवी ६) भृवन ७) भू ८) भूमि ९) भूमितल १०) मही ११) लिक १२) वसुंधरा १३) सर्वसहा
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
भूर्भूमिः पृथिवी पृथ्वी वसुधोर्वी वसुंधरा ।
धात्री धरित्री धरणी विश्वा विश्वंभरा धरा ॥ ९३५ ॥
क्षितिः क्षोणी क्षमानन्ता ज्या कुर्वसुमती मही ।
गौर्गोत्रा भूतधात्री क्ष्मा गन्धमाताचलावनिः ॥ ९३६ ॥
सर्वंसहा रत्नगर्भा जगती मेदिनी रसा ।
काश्यपी पर्वताधारा स्थिरेला रत्नबीजसूः ॥ ९३७ ॥
विपुला सागराच्चाग्रे स्युर्नेमीमेखलाम्बराः ।
-wordlist-
भू (स्त्री), भूमि (स्त्री), पृथिवी (स्त्री), पृथ्वी (स्त्री), वसुधा (स्त्री), उर्वी (स्त्री), वसुन्धरा (स्त्री), धात्री (स्त्री), धरित्री (स्त्री), धरणी (स्त्री), विश्वा (स्त्री), विश्वम्भरा (स्त्री), धरा (स्त्री), क्षिति (स्त्री), क्षोणी (स्त्री), क्षमा (स्त्री), अनन्ता (स्त्री), ज्या (स्त्री), कु (स्त्री), वसुमती (स्त्री), मही (स्त्री), गो (स्त्री), गोत्रा (स्त्री), भूतधात्री (स्त्री), क्ष्मा (स्त्री), गन्धमाता (स्त्री), अचला (स्त्री), अवनि (स्त्री), सर्वंसहा (स्त्री), रत्नगर्भा (स्त्री), जगती (स्त्री), मेदिनी (स्त्री), रसा (स्त्री), काश्यपी (स्त्री), पर्वताधारा (स्त्री), स्थिरा (स्त्री), इला (स्त्री), रत्नसू (स्त्री), बीजसू (स्त्री), विपुला (स्त्री), सागरनेमी (स्त्री), सागरमेखला (स्त्री), सागराम्बरा (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
भू
भू, भूमि, वसुधा, अवनि, वसुमती, धात्री, धरित्री, धरा, गो, गोत्रा, जगती, रसा, क्षिति, इला, क्षोणी, क्षमा, क्ष्मा, अचला, कु, पृथ्वी, पृथिवी, स्थिरा, धरणी, विश्वम्भरा, मेदिनी, ज्या, अनन्ता, विपुला, समुद्रवसना, सर्वंसहा, ऊर्वी, मही, काश्यपी, भूतधात्री, रत्नगर्भा, वसुन्धरा, धराधारा
भूर्भूमिर्वसुधावनिर्वसुमती धात्री धरित्री धरा,
गौर्गोत्रा जगती रसा क्षितिरिला क्षोणी क्षमा क्ष्माचला ।
कुः पृथ्वी पृथिवी स्थिरा च धरणी विश्वम्भरा मेदिनी,
ज्यानन्ता विपुला समुद्रवसना सर्वंसहोर्वी मही ॥ १५६ ॥
काश्यपी भूतधात्री च रत्नगर्भा वसुन्धरा ।
धराधारा च विज्ञेया तद्विशेषान्निबोधत ॥ १५७ ॥
verse 2.1.1.156
page 0020
इरा
इरा, भू, वाक्, अशन, अम्भस्
इराशब्दो बुधैर्ज्ञेयो भुवि वाच्यशनेऽम्भसि ।
verse 5.1.1.869
page 0099
नाममाला
Sanskrit
भूमि, भू, पृथिवी, पृथ्वी, गह्वरी, मेदिनी, मही, धरा, वसुमती, धात्री, क्षमा, विश्वम्भरा, अवनि, वसुधा, धरणी, क्षोणी, क्ष्मा, धरित्री, क्षिति, कुम्भिनी, इला, उर्वरा, उर्वी, जगती, गो, वसुन्धरा
भूमिर्भूः पृथिवी पृथ्वी गह्वरी मेदिनी मही ।
धरा वसुमती धात्री क्षमा विश्वम्भराऽवनिः ॥ ५ ॥
वसुधा धरणी क्षोणी क्ष्मा धरित्री क्षितिश्च कुः ।
कुम्भिनीलोर्वरा चोर्वी जगती गौर्वसुन्धरा ॥ ६ ॥
verse 0.1.1.5
page 0004
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
कु, भू, कुत्सित, शब्द, पापीयस्, निवारण, ईषदर्थ
कुर्भूकुत्सितशब्देषु पापीयसि निवारणे ।
ईषदर्थे च किंशब्दः कुत्सने क्षेपप्रश्नयोः ॥ १० ॥
verse 1.1.1.10
page 0119
गो, वाणी, बाण, भू, रश्मि, वज्र, स्वर्ग, अक्षि, वारि, दिश्, धेनु, श्रुतैश्वरी, गणेश
गौर्वाणीबाणभूरश्मिवज्रस्वर्गाक्षिवारिषु ।
दिशि धेनौ श्रुतैश्वर्यां गणेशे वाऽपि गौः स्मृतः ॥ १३ ॥
verse 1.1.1.13
page 0120
ट, भू, चकोर, अब्द
टः पृथिव्यां ध्वनौ वायौ करके टं पुनर्भुवि ।
चकोरेऽब्दे तथा ठस्तु घेण्टे शून्ये बृहद्वनौ ॥ २० ॥
verse 1.1.1.20
page 0120
भू, भू, स्थान
भं धिष्ण्ये भूर्भुवि स्थाने मश्चन्द्रे तु विधौ शिवे ।
verse 1.1.1.34
page 0121
Tamil
Tamil
பூ4 : இருக்க, உயிர்வாழ, வசிக்க, நிகழ, உதயமாக, உண்டாக, பிறக்க, தங்க, உதவி அளிக்க.
Mahabharata
English
Bhū^1 (“Earth”) = Śiva (1000 names^1).
Bhū^2 = Kṛshṇa: XII, 1509.
Bhū^3 = Vishṇu (1000 names).
पुराणम्
English
भूः / BHŪ(Ḥ). In the creation of the world, the Lord broke the beginningless “Aṇḍa” (the primal egg or seed) and from it the sound “Oṁ” emerged. The first sound of it was “BHŪḤ”
the second was “BHUVAḤ”
and the third was “SVAḤ”. So the combination “Bhūr Bhuvaḥ Svaḥ” was formed. Then came the most adorable and superlative effulgence of the creator (savitā). That radiance dried up all water. A little of the water became a highly viscous substance. This viscous matter gradually solidified and became the earth. Where the aṇḍa originally was became the source of that supreme effulgence. As it was the first radiant light, it came to be called āditya (ādi=first). The great procreator brahmā seemed to emerge from the centre of the aṇḍa. The garbhajala (the water contained in the aṇḍa) became the oceans and rivers of the world. (vāmana purāṇa, Chapter 43).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
भू, सत्तायाम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वा०-पर०-अक०-सेट् ।) सत्तेह द्विविधा । उत्पत्ति-र्विद्यमानता च । भवति मनुष्योऽथवा विष्णुः ।इति दुर्गादासः ॥
भू, क शुद्धिचिन्तयोः । मिश्रणे । इति कविकल्प-द्रुमः । (चुरा०-पर०-सक०-सेट् ।) क, तृण-वद्भावयति द्विषः सर्व्वान् । त्रयोऽर्थाः । इतिदुर्गादासः ॥
भू, क ङ प्राप्तौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(चुरा०-आत्म०-सक०-सेट् ।) क ङ, भावयते । इतिदुर्गादासः ॥
भू, ञ प्राप्तौ । इति कविकल्पद्रुमः । (भ्वा०-उभ०-सक०-सेट् ।) ञ, भवति भवते धनं धीरः ।भवत्येव सत्तायां प्राप्तिसम्पन्नजन्मस्विति भट्ट-मल्लः । भवते दुरितक्षयं यथोक्तक्रतुभिर्भावयतेच नाकलोकमिति हलायुधः । केचिदमुंभ्वाद्यात्मनेपदिनं मत्वा प्राप्तौ परस्मैपदं सत्तार्थ-स्यैवानेकार्थत्वात् समाधत्ते । इति दुर्गादासः ॥
भू,
व्य,
 (भू + क्विप् ।) रसातलम् । इति हेमचन्द्रः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
भू प्राप्तौ
चु०
 आ०
सक०
 सेट् । भावयत अबीभवत ।
भू प्राप्तौ
भ्वा०
 उ०
सक०
 सेट् । भवति--ते अभूत् अभविष्ट ।
भू शुद्धौ अक० चिन्तने मिश्रणे च
सक०
 चुरा०
उभ०
 सेट् ।भावयति--ते अबीभवत्--त ।
भू सत्तायां
भ्वा०
पर०
 अक० सेट् । भवति अभूत् बभूव । “भवतेदुरितक्षयं यथोक्तैः क्रतुभिर्भावयते च नागलोकम् । भवतित्रिदशैश्च पूजितो यस्तृणवद्भावयति द्विषश्च सर्वान्” कविर०अधि--आधिक्येन भवने ऐश्वर्य्ये ।अनु--अनुभवे ज्ञानभेदे
सक०
 अनुभवशब्दे दृश्यम् ।अन्तर् + तिरोभावे अक० ।अभि + तिरस्कारे
सक०
 । अभिभवति शत्रून् ।आविस् + प्रादुस् + प्रथमप्रकाशे ।उद्--उत्पत्तौ अक० ।तिरस् अन्तर्धाने स्थितस्य वस्तुनः कारणात्मनाऽवस्थाने अक०परा + असहने पराभवः ।परि + तिरस्कारे परिभवति अतिक्रम्य भवने ।प्रति + तुल्यरूपभवने अक० प्रतिभूः ।वि + व्याप्तौ विभुः ।वि + अति--परस्परभवने आत्म०
सक०
 व्यभिभवतेऽर्कमिन्दुः । बोपदेवःसम् + योग्यत्वे अक० । सम्भवति सम् + भू--णिच् सम्भावना-रूपज्ञानविषयत्वे सम्भाव्यते ।
भू स्त्री भू--आधारे कर्त्तरि अपादाने वा यथायथम् क्विप् ।१ भूमौ अमरः २ स्थानमात्रे मेदि० ३ यज्ञाग्नौ
पु०
 जटा०४ उत्पद्यमान
त्रि०
 ५ परमेश्वरे
पु०
 “अनिर्विण्णः स्थविष्ठोभूः” विष्णु स० ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
भू सत्तायाम्
। उदात्तः भू इति अविभक्तिकोऽयं निर्देशो भ्रान्तिनिरासार्थः , छान्दसो वा सुलुक् - छन्दोवत् सूत्राणि भवन्ति (1/1/1 भाष्ये) इति एवं सर्वत्र (अर्थविवरणम्) सतो भावः सत्ता = अस्तित्वम्
भावो धात्वर्थसामान्यमिति यावत् यदाहुः - सा नित्या सा महानात्मा तामाहुस्त्वतलादयः प्राप्तक्रमा विशेषेषु क्रिया सैवाभिधीयते तां प्रतिपदिकार्थं च धात्वर्थं च प्रचक्षते इति (वाक्यपदीय 3/1/34, 35) सा जातिरित्यर्थः यद् वैशेषिकम् - सामान्यं द्विविधम् , परमपरं च परं सत्ता महाविषयत्वात् (तु।- प्रशस्तपादभाष्य, उद्देश्प्रकरण) अपि च -धात्वर्थः केवलः शुद्धो भाव इत्यभिधीयते तथा - यत्रान्यत् क्रियापदं न श्रूयते तत्रास्तिर्भवन्तीपरः प्रयोक्तव्य इति अत एव माङ्गलिकत्वाच्च पूर्वमस्य प्रयोगः [धातूनामर्थनिर्देशोऽयं निदर्शनार्थ इति सौनागाः यदाहुः -] क्रियावाचित्वमाख्यातुमेकोऽत्रार्थः प्रदर्शितः प्रयोगतोऽनुमन्तव्या अनेकार्था हि धातवः तथा च भूरयं क्वचिद् अस्त्यर्थे वर्तते - बहूनि धनान्यस्य भवन्ति, सन्तीत्यर्थः क्वाप्यभूतप्रादुर्भावे - क्षीरभोजिन्याः श्रुतंधरः पुत्रो भवति, जायत इत्यर्थः क्वचिद् अभूततद्भावात्मके सम्पद्यर्थे - पटोऽशुक्लः शुक्लो भवति, सम्पद्यत इत्यर्थः अपि च तत्तदुपसर्गवशाद् धातोः स सोऽर्थः प्रकाश्यते यथा प्रभवतीति स्वाम्यर्थः, प्रथमत उपलम्भश्च पराभवति, परिभवति, अभिभवति इति प्रथमतः तिरस्कारः सम्भवतीति तन्मात्रार्थः अनुभवतीति संवेदनम् विभवतीति व्याप्तिः आभवतीति भागावगतिः उद्भवतीत्युद्भेदः प्रतिभवतीति लग्नकत्वम् उदात्त इत्यस्यानुदात्तत्वाभावेन एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् (7/2/10) इतीडागमनिषेधाभावात् सेट्त्वम् आर्धधातुकस्येड् वलादेः (7/2/35) इति प्रत्ययस्य सेट्त्वेऽनिट्त्वे चोपचाराद् धातोस्तथा व्यपदेशः आमनेपदोभयपदानुबन्धाभावाच्च शेषात् कर्तरि [परस्मैपदम्] (1/3/78) इति परस्मैपदम् अपवादाभावाच्चौत्सर्गिकः शब्विकरणः भवति भवन् भविता निरनुनासिकत्वादूकारस्येत्संज्ञा नास्ति अत एव उदात्त इत्याह, नोदात्तेदिति यत् स्मृतिः -दरिद्रा-जागृ-दीधीङाम् एकाचां च चिरेर्जिरेः अदन्तोर्णोति-वेवीडां स्मर्यते नेत् तथा लडेः एधादीनां त्वेकारादेर्निरनुनासिकत्वादेव इत्संज्ञा नास्ति यद्वैषामपि अकारादौ लुप्त एकाच्त्वादेव सा न स्यात् कर्तरि कर्मव्यतिहारे, भावकर्मणोश्च (1/3/14, 13) आत्मनेपदम् व्यतिभवते, अन्येन चिकीर्षितां भवनक्रियां करोतीत्यर्थः अन्योऽन्यक्रियाविनिमये हि कर्मव्यतिहारे एकवचनं न स्यात् भावे त्वकेवचनमेव, आख्यातस्यासत्त्ववृत्तित्वेन संख्याद्यभावात् तर्हि एकवचनमपि कथम्? द्व्यादिप्रतिपक्षैकत्वाभावेऽपि अभेदैकत्वात् एकवचनमुत्सर्गः करिष्यते इति हि भाष्यम् (1/1/38) चैत्रेण भूयते अत एव मध्यमोत्तमपुरुषावपि न स्तः भूयते त्वया, भूयते मया अनुभूयते सुखम्, संवेद्यते इति अर्थान्तरेऽत्र वर्तमानादकर्मकस्यापि सकर्मकत्वम्, सकर्मकस्यापि चाकर्मकत्वम् यदाहुः - धातोरर्थान्तरे वृत्तेर्धात्वर्थेनोपसग्रहात् प्रसिद्धेरविवक्षातः कर्मणोऽकर्मिका क्रिया (वाक्यपदीय 3/7/88, पृष्ठ 23) अर्थान्तरे कार्यान्तरे वर्तनाद् धातोः सकर्मकोऽपि धात्वर्थोऽकर्मकः क्रियते यथा - भारं वहति, उद्यच्छतीत्यर्थः
नदी वहति, स्रवतीत्यर्थः कर्मणो धात्वर्थान्तःप्रवेशादकर्मकत्वम्, यथा - जीव प्राणधारणे (धा.सू।1/375) जीवति
नृती गात्रविक्षेपे (धा.सू।4/8) नृत्यति अत्र प्राणगात्राख्ये कर्मणी धात्वर्थेनैव क्रोडीकृते कर्मणः प्रसिद्धत्वादकर्मकत्वम्, यथा - देवो वर्षति
नेह पार्थः शरान् वर्षति प्रयोक्तुरविवक्षितत्वात् कर्मणः सकर्मकादपि भावे आख्यातम्, यथा - नेह पच्यते, नेह भुज्यते अकर्मकत्वं च किं करोति? पचतीत्यादिव्यपदेशशेषादीनामपर्यनुयोज्यत्वात् किं करोति, भवतीत्यस्त्येव व्यपदेशः सत्यम्, किन्तु कियाख्यकर्मनिबन्धनोऽसौ न बाह्यकर्मापेक्षः, भवनं करोतीत्यर्थावगमात् क्रिया हि सर्वधातूनामन्तरङ्गं कर्म अत एव च क्रियाविशेषाणां कर्मकत्वं स्मरन्ति - शोभनं घटो भवति कालभावाध्वदेशाश्च सर्वक्रियाव्याप्यत्वात् कर्मत्वेन सर्वधातूनामपरिहार्याः मासमास्ते, गोदोहं स्वपिति, क्रोशं क्रीडति, कुरूञ्शेते सकर्मकाकर्मकव्यवहारः कथमिति चेत्? द्रव्यकर्मनिमित्त इति ब्रूमः कर्मयोगामृततरङ्गिण्याम् -प्रत्ययोऽकर्मकाद् भावे कर्मणि स्यात् सकर्मकात् सकर्मकाकर्मकत्वं द्रव्यकर्मनिबन्धनम् इति भट्टशशाङ्कधरस्त्वत्रैवं गुरुमुष्टिं समादिक्षित्, यदाह द्विरूपो धात्वर्थः, भावः क्रिया च अत एव क्रिया भावो धातुः, (कातन्त्र 3/3/9) इत्यभियुक्तैर्व्याख्यातम् तत्र- अपरिस्पन्दमानसाधनसाध्यो भावः, सपरिस्पन्दमानसाधनसाध्या क्रिया अतो भावार्थो धातुरकर्मकः, क्रियार्थो धातुः सकर्मकःभावक्रिययोश्च पर्यायत्वमदूरविप्रकर्षेण धात्वर्थसामान्ययुक्तायुक्तत्वेऽत्र सूरयः प्रमाणम् गतमेतत् प्रकृतमनुसरामः स्याच्छुद्धा प्रकृतिर्ण्यन्ता सनन्ता णिचि सन्परा यङन्ता यङ्लुगन्ता च नातोऽन्या, निष्प्रयोजना शुद्धोदाहृता णिच्- भवन्तं प्रयुङ्क्ते भावयति, करोतीत्यर्थः यदाहुः -नित्यं न भवनं यस्य यस्य वा नित्यभूतता न तस्य क्रियमाणत्वं खपुष्पाकाशयोरिव तेन भूतिषु कर्तृत्वं प्रतिपन्नस्य वस्तुनः प्रयोजकक्रियामाहुर्भावनां भावनाविदः [इति](तन्त्रवार्त्तिक 2/1/1 पृष्ठ 377, 378 पूनासंस्क।) भावयेज्ज्योतिरान्तरम् इत्यनेकार्थत्वाद् ध्यायेदित्यर्थः चुरादौ भू प्राप्तावात्मनेपदी(धा.सू।10/232) भावयते पदम् प्राप्नोतीत्यर्थः सूत्रम् - (आ धृषाद् वा) (धा.सू।10/201) इत्यणिच्पक्षे - उत्साहाद् भवते लक्ष्मीम् भुवोऽवकल्कने (धा.सू।10/185) णिच् - सर्पिषा सक्तून् भावयति, मिश्रयतीत्यर्थः ण्यासश्रन्थो युच् (3/3/107) भावना सन् - बुभूषति श्र्युकः किति (7/2/11) सनि ग्रहगुहोश्च (7/2/12) इति नेट् सनाशंसभिक्षामुः (तु।3/2/168) बुभूषुःण्यन्तात् सन् - बिभावयिषति ओः पुयण्ज्यपरे (7/4/80) इत्यभ्यासस्येत्वम् ।यङ् - बोभूयते ङित्त्वात् तङ् ।यङ्लुक् - बोभवीति, बोभोति चर्करीतं (धा.सू।2/84) परस्मैपदम् विशेषास्तु - भुवः प्रभवः (1/4/31) अपादानम् - हिमवतो गङ्गा प्रभवति गातिस्थाघुषा (2/4/77) इति सिज्लुक् - अभूत्, भूसुवोस्तिङि (7/2/88) गुणाभावः भुवो वुग् लुङ्लिटोः (6/4/88) अभूवन्, आत (3/4/110) एव सिज्लुगन्तान्नियमात् सिजभ्यस्तविदिभ्यश्च (3/4/109) इति झेर्जुस नास्ति बभूव बभूवुः - इन्धिभवतिभ्यां च (1/2/6) इति कित्त्वम्, भवतेरः (7/4/73) इत्यभ्यासस्यात्वम् भावकर्मणोरत्वं नेत्याहुः - बुभूवे त्वया, अनुबुभूवे सुखम् भृशादिभ्यो भुव्यच्वेर् (3/1/12) इति क्यङ् - अभृशो भृशो भवति भृशायते आमः कृञमुप्रयुज्यते इति कृञः प्रत्याहारात् कृभ्वस्त्यनुप्रयोगः कारयांबभूव भुवो भावे (3/1/107) क्यप् - ब्रह्मणो भवनं ब्रह्मभूयम् भव्यगेय (3/4/68) इति कर्तरि - भव्यः पुमान् भावकर्मणोरचो यत् (3/1/97) भव्यं त्वया, अनुभव्यं सुखम् ओरावश्यके (3/1/125) ण्यत् - भाव्यम्, अवश्यभाव्यम् लुम्पेदवश्यमः कृत्ये (द्र.काशिका 6/1/144) [मलोपः] ग्रहादौ (3/1/134 गणे) परिभावी
भूतेऽभिभावी भवतेर्णो वा वक्तव्यः (द्र.काशिका 3/1/143) भवतीति भावः, भवः आशिते भुवः करणभावयोः (3/2/45) खच् - आशितो भवत्यनेनेति आशितंभव ओदनः, आशितस्य भवनम् आशितंभवो वर्तते कर्तरि भुवः खिष्णुच्खुकञौ (3/2/57) आढ्यादिषु कर्तृषु च्व्यर्थेष्वच्वौ - अनाढ्य आढ्यो भवति आढ्यंभविष्णुः, आढ्यंभावुकः भुवश्च (3/2/138) इतीष्णुच्, छान्दसत्वं नेष्टम् भविष्णुः ग्लाजिस्थश्च ग्स्नुः (3/2/139) भूष्णुः
ङ्किति च (1/1/5) इत्यत्र गकारस्य चर्त्वभूतत्वाद् गुणाभावः लषपतपद (3/2/154) इत्युकञ् - भावुकः जिदृक्षि (3/2/157) इतीनिः - परिभवी भुवः संज्ञान्तरयोः (3/2/179) क्विप् - स्वयंभूः, प्रतिभूः विप्रसम्भ्यो ड्वसंज्ञायाम् (3/2/180) विभुः, प्रभुः, संभुः मितद्र्वादित्वात् (द्र।3/2/180।वा।) शम्भुः ॠदोरप् (3/3/57) प्रभवः, विभवः, अनुभवः श्रिणीभुवोऽनुपसर्गे (3/3/24) घञ् - भावः नद्यप्रभावादिति प्रभावः परौ भुवोऽवज्ञाने (3/3/55) वा घञ् - परिभावः, परिभवः कर्तृकर्मणोश्च भूकृञोः (3/3/127) च्व्यर्थयोः खल् - अकृच्छ्रेणानाढ्येनाढ्येन भूयते स्वाढ्यं भवं भवता स्वाङ्गे तस्प्रत्यये कृभ्वोः (3/4/61) क्त्वाणमुलौ - पाश्वतोभूयास्ते, पार्श्वतोभूत्वा, पार्श्वतोभावम् नाधार्थप्रत्यये च्व्यर्थे (3/4/62) नानाभूयास्ते, नानाभूत्वा, नानाभावम्
द्विधाभूयास्ते, द्विधाभूत्वा, द्विधाभावम् तूष्णीमि भुवः (3/4/63) अतूष्णींभूयास्ते, तूष्णींभूत्वा, तूष्णींभावम् अन्वच्यानुलोम्ये (3/4/64) अन्वग्भूयास्ते, अन्वग्भूत्वा, अन्वग्भावम् निरूढादयो यथा - भवत्यस्यां सर्वमिति भूः भूतिः भस्म भूताः ग्रहाः भवत्यस्मिन् भवनं गृहम् ।कृत्परिशिष्टेऽपि - भविष्यति गम्यादयः (3/3/3) भावी भुवः क्मिन् (दश.उ।1/16 कपाठः) भूमिः अदिशदिभूशुभिभ्यः क्रिन् (उ।4/65) भूरिः अदि भुवो डुतच् (उ।5/1) अद्भुतम् भुवः क्युन् (तु।उ।2/81) भुवनम्1
भू प्राप्तावात्मनेपदी
वा- सम्भावयते, सम्भवते, इत्थम्भूतः भुवोऽवकल्कने (10185)-भावयति, भ्वादौ (11) भवति पाठादेव सिद्धे वावचनमणिच्संनियोगेऽपि तङर्थम्-याचितारश्च नः सन्तु दातारश्च भवामहै 286
धातुवृत्तिः
Sanskrit
भू (अर्थः) सत्तायाम्
वर्त्तत इति शेषः(अर्थविवरणम्) सत्तेहात्मभरणम् ।
यदाह हरिः: आत्मानमात्मना बिभ्रदस्तीति व्यपदिश्यते इति।
हेलाराजश्च: 'अस्ति आत्मानं बिभर्त्ति सत्तां भावयतीति यावत्' इति। कैयटकारोपि: 'आत्मभरणवचनो भवति' इति।
नैरुक्ताश्च: 'अस्तीत्युत्पन्नस्यात्मधारणमाचष्टे' इति
उदात्तः नानुदात्त इत्यर्थः । तेन ( सूत्रम्) "एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्'' (इति सूत्रम्) इतीण्निषेधो न भवति । एवमुत्तरत्रापि ।। परस्मैभाषा ।।परस्मैपदीत्यर्थः । उपलक्षणमर्थनिर्देशः । हिमवतो गङ्गा प्रभवति, मल्लो मल्लाय प्रभवति, यामस्य प्रभवति, परान् पराभवति, इदमेवं संभवति, स्थाली तण्डुलान् संभवति, शमनुभवति इत्यादौ प्रकाशनङ्गनिःसरणप(३)र्याप्तैश्वर्याभिभवोत्प्रेक्षान्तभावनसंवेदनादीनामवगमात् । न च मन्तव्यं प्रभूप्रभृतयस्समुदाया एवैतेष्वर्थेषु वर्त्तन्त इति एवं हीह भुवः क्रियावाचित्वाभावात्समुदायस्य च भूवादावपाठान्नेह धातुत्वमिति तन्निबन्धनप्रत्ययाभावात् प्रभवतीत्यादि रूपं न स्यात् । किं चोपसर्गसंबन्धमन्तरेण "भूतिकामः पुत्रो भवति" "बहुर्वै भवतो भ्रातृव्यः" इत्यादावेश्वर्योत्पत्तिलिप्सादयोऽवगम्यन्ते । न चोत्पत्तिः सत्ता, उत्पन्नस्यात्मधारणलक्षणमित्युक्तत्वात् । तथा च नैरुक्तः---"जायतेऽस्तिविपरिणमतेवर्द्धतेऽपक्षीयते विनश्यति' इति क्रमेण षड् भावविकारानाहुः(४) ।
लोकेऽपिसत्ताजन्मनोर्भिन्नत्वादेव घटः किमुत्पद्यत इति पृष्टो न कश्चिदप्यस्तीति प्रतिवक्ति । तथाचार्येणापि "तत्र जातः'' "तत्र भवः'' इति भेदेन(५) निर्दिश्यते, तस्माद्धातुरेवानेकार्थाभिधायी, प्रादयस्तु प्रकरणादिवद्विशेषस्मृतिहेतवो द्योतकाः । द्योतकापेक्षा च शब्दशक्तिस्वाभाव्यात् क्कचिदेव, यथा हरिशब्दो भेकादावेव । एवमुत्तरत्राप्यर्थनिर्देशोऽतन्त्रम् यथा बीजसंताने वपिः पठितः केशान्वपतीत्यादौ छेदनेपि वर्त्तते, तथा करोतिर्भूतप्रादुर्भावे पठितो ऽस्मानभितःकुरु, पादौ कुरु, यः प्रथमः शकलं परापतेत्स स्वरुः कार्यः, चोरंकारमाक्रोशतीत्यादौ स्थापननिर्मलीकरणोपादानेच्चारणादौ वर्त्तते, चोरंकारमित्यत्र चोरशब्दमुच्वार्यति(१) ह्मर्थः न त्वचोरचोरः क्रियते । अर्थनिर्देशस्योपलक्षणत्व एव' कुर्द खुर्द गुर्द गुद क्रीडायामेवेत्येवकारोपपत्तिः(8) "गाधृप्रतिष्ठालिप्सयोः' इत्यादौ त्वनेकार्थाभिधानं प्रपञ्चार्थम् । तदेवं सत्स्वपि बुहुष्वर्थेषु माङ्गलिकत्वात् सुप्रसिद्धत्वात्सर्वपदार्थव्यापित्वाच्च सत्तानिर्देशः कृतः । उक्तं च भाष्ये9 "न सत्तां पदार्था व्यभिचरति' इति हरिणाप्युक्तम् । संबन्धिभेदात्सत्तैव भिद्यमाना गवादिषु ।जातिरित्युच्यते तस्यां सर्वे शब्दा व्यवस्थिताः।।तां प्रातिपदिकार्थं च धात्वर्थं च प्रचक्षते ।इति ।
माङ्गलिकत्वमपि प्रसङ्गात् सत्ताख्यस्य परब्रह्मणः स्मरणेन । आदौ भुवो निर्देशो भूशब्दस्य महाव्याहृतिस्मरणेन माङ्गलिकत्वात् सर्वजात्यर्थव्याप्यर्थाभिधायित्वात् "भूवादयो धातव'' इति प्रसङ्गात् भूवादिशब्दस्य साधुत्वलाभहेतुत्वाच्च । कृभ्वस्तयो हि क्रियासामान्यवचनाः। सामान्यं च विशेषेषु प्रत्येकं परिसमाप्यते । आत्मभरणं च पाकादिष्वप्यस्तीति भ्वस्त्योः क्रियासामान्यवाचित्वम्। उक्तं च कैयटे 'तद्ध्यात्मभरणं विरुद्धार्थसमवायैः पाकादिभिरविरुद्धैकार्थसमवायम्' इति । तेन यथा "ब्राह्मणो गार्ग्यं इत्यत्र ब्राह्मण्यं सामान्यं गार्ग्यत्वं विशेषस्तद्वदिहाप्यात्मभरणं सामान्यं पाकादिकं तु विशेषः । करोतेरपि क्रियासामान्यमर्थः, ब्राह्मणो गार्ग्यं इतिवत् किं केरोति पचतीति क्रियासमानाधिकरण्यदर्शनात्, इत्थं च करोत्यर्थः प्रश्नः पचत्यादिभिर्व्याकृतो भवति । अत्यन्तभेदे तु करोत्यर्थो न व्याकृतो भवेत्, यथा किं करोति देवदत्तो ? घट इति कथं तर्हि करोत्यर्थविशेषत्वे सर्वधात्वर्थानामासनमपि करणमिति किं करोतीति प्रश्ने न करोत्यास्त इति करोत्यर्थविशेषेणोत्तरं संगच्छते । उच्यते । नात्र क्रियासामान्यं पृच्छ्यते किं तु लोकप्रसिद्धो गमनागमनादिर्विशेषस्तत्रैव लौकिकानां क्रियात्वाभिमानात्, तेन तन्निषेधवूर्वकमास्त (10) इत्यत्र युज्यते । यद्वा क्रियासामान्यावश्यं भावात् विशेषविषय एव प्रश्न इति तन्निराकरणेन प्रतिवचनं बोद्धव्यम् क्रिया च यद्वस्तु सिद्धमसिद्धं वा शब्देन साध्यत्वेनाभिधीयमानमाश्रितक्रमं तदिति वैयाकरणानां मतम् । तदुक्तम् ।यावत्सिद्धमसिद्धं वा साध्यत्वेनाभिधीयते ।आश्रितक्रमरूपत्वात्क्रियेति व्यपदिश्यते ।।इति ।।
नन्वेवं सति वितता बहवः क्षणा धातुवाच्या इत्युक्तं भवति, यथा पचतीत्यत्राधिश्रयणोदकासेचनतण्डुलावपनैधोपकर्षणादिः, ततश्चैषां बहुत्वेनैकत्वाभावात् कथमेकक्रियात्वेनैकधातुवाच्यत्वं, न चास्ति समुदायभावः, क्षाणानां क्षणिकत्वेन युगपदसंनिधानात् । नैष दोषः। क्रमवतामेषां क्षणानामेकलोद्देशेन प्रवृत्तानां सकलानां बुद्धया समापौदितैक्यानां क्रियात्वव्यवहारात् । न च यदनन्तरं फलं निष्पद्यते तस्यैव फलसाधनत्वम्, एवं ह्मधिश्रयणादिवैयर्थ्यं स्यादिति तैरपि समीहितफलानुगुणैर्यथास्वं विशेष आधीयत एवेत्यवश्यं फलसाधनत्वमङगीकर्त्तव्यम् , एवं च काल्पनिकः समुदायो धातुवाच्य इत्युक्तं भवति । तत्रावयवक्षणाः समुदाये गुणभावमापन्ना इति न ते शब्दभेदं प्रयुञ्जते । तदुक्तम् ।
गुणभूतैरवयवैः समूहः क्रमजन्मनाम् ।बुद्धया प्रकल्पिताभेदः क्रियेति व्यपदिश्यते ।।इति ।।क्रमजन्मनामेषां क्षणानामभेद एकत्वे बुद्ध्या संकलनात्मिकया प्रकल्पितः, स च समूहः स्वभावतो गुणभूतैरवयवैर्युक्त इत्यर्थः। गुणभूतैरवयवैरिति वचनमवयवानां शब्दभेदं प्रति प्रयोजकत्वं नेति प्रतिपादनार्थम् । एवं समूहरूपायाः क्रियाया एकत्वादपूर्वापरीभावाद क्रमत्वेऽप्यवयवक्रमाश्रयेण क्रमित्वव्यवहारः । उक्तं च ।स चापूर्वापरीभूत एकत्वाद्यक्रमात्कैः ।पूर्वापराणां धर्मेण तदर्थेनानुगम्यते ।। इति ।।कथं तर्ह्येकैकस्मिन् क्षणे धातोः प्रयोगः पचतीत्यधिश्चयितर्यपि वक्तारो भवन्ति । उच्यते, अधिश्रयणारम्भ एव फलाभिसन्धेस्तत्रेवं समुदायस्यारोपात् । अयं च समाश्रितपूर्वापरीभाव एवारोप्यत इत्येकोऽपि क्षणः क्रमिको भवति । अत एव क्षणान्तरेऽनुष्ठीयमाने ऽनुष्ठाप्यमाने चाध्यारोपितविरूपस्य क्षणस्यारोपादतीतत्वादपाक्षीदिति भूतकालता, तथा तस्य क्षणस्य भावित्वादितरेष्वभाविष्वपि पक्ष्यतीति भविष्यत्कालता, तथा चैकस्य क्षणस्य वर्त्तमानत्वादन्येष्सवत्तेमानेष्वपि पचतीति वर्त्तमानकालता चेति कालत्रययोग उपपद्यते । यथोक्तम्---
समूहः स तथाभूतः प्रतिभेदं समूहिषु । समाप्यते ततो भेदे कालभेदस्य संभवः ।।इति ।।तथाभूतः क्रमिकः सन् प्रतिभेदं प्रत्येकं समूह आरोप्यते ततो विषयविषयिणोरभेद एकत्वे कालभेदः संभवतीत्यर्थः । तदेवं शब्देन साध्यतया प्रतीयमानः समाश्रितक्रमोर्थः क्रियेति स्थिते पटो भवतीत्यात्मभरणलक्षणा सत्ता तथैवाभिधीयत इति क्रियात्वेन विचिकित्सा ।तथा च क्रियाभेदाय कालस्तु संख्या सर्वस्य भेदिका ।इति क्रियाभेदहेतुना कलिनाभूदस्ति भविष्यतीति प्रयोगाः । नह्यक्रियस्य कालेन विभागोस्ति । उक्तं च-- कालानुपीति यद्रूपं तदस्तीति प्रतीयते । इति ।
एवं च "भूतं भव्यायोपदिश्यत' इति न्यायेन देवदत्तः पचतीत्यादिवत् घटो भवतीति क्रियाकारकभावेन समन्वय उपपद्यते । किं करोतीति प्रश्ने पचतीत्यादिवदस्तीति प्रतिवचनाभावे निर्ज्ञातसत्तस्यानिर्ज्ञातो व्यापारभेदः पृच्छते, न तु निर्ज्ञाता सत्तैवेति, तद्विषयस्य प्रश्नस्यैवानुदयात् (11) । यदा तु सत्ताविषयः प्रश्नो विनाशशङ्कया किं करोति देवदत्त इति, तदास्ति तावदिति प्रतिवचनमपि भवत्येव । ननु क्रियायाः क्रमिकत्वमध्यारोपेणेत्युक्तं, गौणता तु प्राप्नोति अत्र परिहरन्ति ।व्यवहारस्य सिद्धत्वान्नवेयं गुणकल्पना ।उपचारो हि मुख्यस्यासंभवादपदिश्यते ।।इति ।।यथा गोशब्दस्यासंभवात्सास्नादिमर्थस्य वाहीकादिवृत्तित्वम्, एवं स्थिते सर्वपार्षदत्वाद्व्याकरणस्य तत्ततैर्थिकानुरोधेन हरिणा क्रियामतभेदाः प्रदर्शिताः तेपीह संक्षेपेणे प्रदर्श्यन्ते । यथा यदनन्तरं फलं निष्पद्यते सा क्रिया । यथौदनं पचतीत्यत्र विक्लेदनं, तदनन्तरं फलनिष्पादनात् तदेव कारकं, नहि साक्षादजनयत्कारकं नाम । अधिश्रयणादीनां विक्लेदनोपयोगित्वान्न वैयर्थ्य, तेषु तु पच्यादिप्रयोगस्तदर्थत्वेन विक्लेदनरूपाध्यारोपात् । पौर्वापर्यतु पूर्वापरक्षणापेक्षया । उक्तं च-- अनन्तरं फलं यस्याः कल्प्यते तां क्रियां विदुः ।प्रधानभूता तादर्थ्यादन्यासां तु तदाख्यता ।। इति ।।
अथ वा चैत्रः पचति, मैत्रः पचति, क्षीरं पचति, ओदनं पचति, इत्यादिषु कर्तृकर्मभेदेन भिन्नेषु पाकादिषु पच्यादिप्रत्ययानुवृत्तेर्घटादिषु घटत्वादिवदस्तिपचित्वादिकं नाम ज्जातिः सा क्रिया । ननु युगपदवस्थितैरवयवैरारब्धेषु सत्सू घटादिषु समवायाद्घटत्वादीनामभिव्यक्तिर्युज्यत, इह तु क्रमजन्मभिरयुगपद्भाविभिः क्षणैरवयव्यन्तरमारब्धुं न शक्यते तत्समवायात् पचित्वाद्यभिव्यक्तिः स्यात् । नैष दोषः। क्रमजन्मभिरयुगपद्भाविभिरनाब्धावयविभिरुत्क्षेपणादि-क्षणैरुत्क्षेपणत्वादीनामिवाभिव्यक्तुपपत्तेः । यथैव चोत्क्षेपणाद्यवयवकर्माणि इदमहमुत्क्षिपामीत्यादिबुद्धीनां विशिष्टप्रयत्नजन्यतया मिथः स्वतो भिन्नान्युत्क्षेपणत्वादीनामाधारत्वमपि प्रतिपद्यमानानि दुरवधारत्वाद्विशिष्टजातिविषयां बुद्धिं न प्रकल्पयन्ति, एवमिहाप्येकैकक्षणदर्शनेन पचित्वादीनामप्रत्ययः । अत्र च साध्यत्वक्रमिकत्वे व्यञ्जक्षणद्वारेण । उक्तं च - जातिमन्ये क्रियामाहुरनेकव्यक्तिवर्तिनीम् ।असाध्यव्यक्तिरूपेण सा साध्येवोपकल्प्यते(12)।।एकैकस्मिन्क्षणेपि पचित्वादेर्वस्तुतो विद्यमानत्वात्तत्रतत्र शब्दप्रयोग उपपद्यते । अथ वा कारकभेदभिन्नविघटनादिरूपाया यस्याः क्रियाव्यक्तेरनन्तरं फलं निष्पद्यते तत्र समवेता विघटनत्वादिका पच्यादिक्रिया अस्याश्च साध्यत्वादिकमाश्रयद्वारकम् । यादह -अन्ते या वा क्रिया भावो जातिः सैव क्रिया स्मृता ।सा व्यक्तेरनुनिष्पादे जायमानेव गम्यते ।। इति ।। अत्रापि मते व्यक्तिदर्शनवत्तादर्थ्यादन्यत्र पच्यादिप्रयोगः । अथ वाधिश्रयणादिव्यापारविशिष्टेषु कारकेष्वधिश्रयणादिव्यारेष्वन्त्य एव व्यापारे समवेतोपहितभेदा सत्ता क्रिया । तदुक्तम्--- स्वव्यापारविशिष्टानां सत्ता वा कर्तृकर्मणाम् ।क्रिया व्यापारभेदेषु सत्ता वा समवायिनी।।
अन्ते वात्मनि या सत्ता सा क्रिया कैश्चिदिष्यते । भाव एव हि धात्वर्थ इत्यवच्छिन्न आगमः ।। इति ।।
भाव एव हि इत्यादिना 'षट् भावविकारा इति ह स्माह भगवान् वार्ष्यायणिः' इति भाष्यकारानुमतं निरुक्तकारवाक्यमस्य संवादकत्वेन दर्शयति । जातिसमुद्देशेप्युक्तम्--- प्राप्तक्रमविशेषा तु क्रिया सैवाभिधीयते ।क्रमरूपस्य संहारे तत्सत्त्वमिति कथ्यते ।।व्यापारविशेषाणां साध्यत्वात्क्रमिकत्वाच्च तदुपहितायाश्च ते भवतः । अथ वा शब्दोच्चारणसमनन्तरं योर्थः प्रतिभासते बुद्ध्याकारत्वेन स शब्दार्थः । यदुक्तं, "बुद्धिप्रतिभासः शब्दार्थ" इति । यदि हि बहिः सत्तासमाविष्टार्थोर्थः स्यात् तदा पटोस्ति नास्तीत्यादौ पौनरुक्त्यविरोधौ स्यातां, तथा ऽसतो जन्मायोगाद् पटो जायत इत्यादिप्रयोगोऽनुपपन्नः स्यात् । किं च बहिरत्यन्तासत्सु शशविषाणादिषु तत्तच्छब्दप्रयोगो न स्यात्, बुद्धयुपारूढे तु शब्दार्थत्वे दोषा नावतरन्ति । बुद्धिसत्तासमाविष्टस्य बहिस्सत्ताऽसत्ताजननप्रतिपादनायास्ति नास्ति जायत इति प्रयोगस्योपपन्नत्वात् । अर्थक्रियाकारित्वं तु दृश्यविकल्पयोरभेदाध्यवसायादुपपद्यते शशविषाणदिष्वप्यस्तिप्रयोगो नास्तिप्रयोगश्च बुद्धिसत्तयैवास्ति न तु बाह्यसत्तयेत्येवं प्रतिपादनाय, तस्माद्धातूनामपि बुद्धिसिद्धाः क्षणास्तद्गता जातिः सत्ता वार्थः सैव क्रिया । साध्यतादिकं वा भेदेनाध्यवसितं दृश्यक्षणद्वारेण । उक्तं हि-- बुद्धिं तज्जातिमन्ये तु बुद्धिसत्तामथापरे ।प्रत्यस्तरूपां भावेषु क्रियेति प्रतिजानते ।। इति ।।बुद्धिशब्देन बुद्धिप्रतिभास्याकारोऽत्र विवक्षितः । तदेवं भुवः क्रियावाचित्वात्पाठाच्च "भूवादयो धातव'' इति धातुत्वे ( सूत्रम्) वर्त्तमानेलट् (इति सूत्रम्) इति वर्तमानत्वोपाधिकार्थाद्धातोर्लट्। ( सूत्रम्) प्रत्ययः (इति सूत्रम्) ( सूत्रम्) परश्च (इति सूत्रम्) इतिप्रत्ययसंज्ञकः परस्तात् । ननु बहवः क्षणा धातुवाच्यास्तत्र केचन भूता भविष्यन्त इति तेषामविद्यमानत्वात् कथं वर्त्तमानत्वं धात्वर्थविशेषणम् । उच्यते । नेह विद्यमानत्वं वर्त्तमानत्वं किं तर्हि प्रारब्धापरिसमाप्तत्वं, तच्च यावतः क्षणसमूहस्य फलाविधिप्रवृत्तिः तावतः प्राक् फलजननादभेदेनाध्यवसितस्यास्त्येव । एवं च काल्पनिकसमूहाकारेण विद्यमानत्वं वर्त्तमानत्वमित्युक्तं भवति ।कार्योत्पत्तौ समर्थं वा स्वेन धर्मेण तत्तथा ।
आत्मतत्त्वेन गृह्येत सा चास्मिन्वर्त्तमानता ।। इति ।।अस्यार्थः, वाशब्दो वक्ष्यमाणपक्षापेक्षः, एकैकक्षणानन्तरं फलनिष्पत्तेरदर्शनादितरक्षणवैयर्थ्यप्रसङ्गात्सर्वक्षणानन्तरदर्शनाच्चेकफलसाधनत्वेन क्षणानां कल्पितमेकं समुदायरूपं कार्योत्पत्तौ समर्थमित्युच्यते, तत्स्वेन धर्मेण क्रमवत्त्वेन तथा युक्तमात्मतत्त्वेनात्मीयेन विद्यमानत्वेन गृह्यते सेयमस्मिन्समुदाये वर्त्तमानतेति वाशब्दसूचितः पक्ष उच्यते, विप्रसृतावयवः क्रियाकलापः प्रयोक्तुः संकलनबुद्ध्ययारूढः प्रतिपत्तृबुद्धौ संक्रान्तस्तस्या एकत्वाद्वर्त्तमानत्वाच्च तदभेदेनैको वर्त्तमानश्च व्यपदिश्यत इति । उक्तं च - क्रियाप्रबन्धरूपं यत् बुद्ध्यात्मा विनिगृह्यते ।संक्रान्तबिम्बमेकत्र तामाहुर्वर्तमानताम् ।। इति ।।अयमर्थः । प्रयोक्तुः संकलनबुद्धेरात्मा क्रियाप्रबन्धरूपं वस्तु एकत्र प्रतिपत्तुर्ज्ञाने संक्रान्तबिम्बं संक्रातस्वरूपं यद्विनिगृह्यते ऽवधार्यते तस्मात्तस्य ज्ञानस्य वर्त्तमानतामेव तद्भेदात्क्रियाया वर्त्तमानतामाहुरिति ननु यथोपलब्धिः स्मरणमुपलब्धिश्च क्रमेणेति प्रयोक्तुः कथं संकलनात्मिकैका बुद्धिर्यदुपारोहेणासौ प्रतिपत्तुः क्रियाकलापं शब्देन युगपपदवगमयेत्, ततश्चैकबुद्युपारोहाभावात्कथमेकत्ववर्त्तमानत्वे स्याताम्, नैष दोषः । अनुभववासनायाः प्रत्त्यासन्नत्वात्क्रमेणानुभवतामपि संकलनायोगात् अनुभपूर्वत्वं हि स्मरणस्य नियतं न तु क्रमिकत्वमपि, अन्यथा समुच्चयशतादिप्रत्ययाभावप्रसङ्गात् । नन्वेवमस्त्वस्यैवबौद्धस्य ( 1 ) वर्त्तमानत्वं कथं बाह्यस्येति चेन्न दृश्यविकल्पयोरभेदाध्यवसायात् अन्ये तु काल एव क्रियाया उत्पन्नध्वस्तत्वेन साधनसंपत्त्या संभाव्यमानोदयत्वेन प्रारब्धापरिसमाप्तत्वेन चोपहितः सन् क्रमेण भूतादिभेदं प्रतिपद्यते, तत्कालयोगात्क्रियाया अपि तत्तद्व्यपदेश इति । उक्तं च -क्रियोपाधिश्च सन् भूतभविष्यद्वर्त्तमानता। एकादशभिराकारैर्विभक्ता प्रतिपद्यते ।। इति ।।काल इति शेषः। एकादशत्वमप्युक्तम् ।भूतः पञ्चविधस्तत्र भविष्यच्च चतुर्विधः ।
वर्त्तमानो द्विधा ख्यात इत्येकादशकल्पना ।। इति ।।
तत्र तावदद्यतनानद्यतनव्यामिश्रसामान्यरूपाश्चत्वारो मुख्यभूतभेदाः । सामान्यमपि विशेषेभ्यो व्यावृत्तेर्भेदः उक्तं च "अनेकमन्यपदार्थ'' इत्यत्र सामान्यमपि यथा विशेषस्तद्वदिति परोक्षस्त्वनद्यतनभूतभेदो न तु भूतभेद इति न पृथग्गण्यते । "आशंसायां भूतवच्च'' इत्यतिदिष्टभूतकार्यो भवष्यित्तथैको गौणो भूत इति भूतः पञ्चविधः । भविष्यत्तुगौणाभावादद्यतनादिभेदेन चतुविधः । "वर्तमानसामीप्य'' इत्यतिदिष्टवर्त्तमानकार्यौ भूतभविष्यन्तौ गौणौ, तदेवमेकादशभेदा कालस्य, यद्यप्यन्येऽप्यौपाधिका भेदाः सन्ति तथापि शास्त्रप्रक्रियायामियन्त एवोपयुज्यन्त इत्येवमुक्तंगतमदः । लटोऽकारटकारयोः "उपदेशेऽजनुनासिक इत्'' "हलन्त्यम्''इतीत्संज्ञा उपदेशो धातुसूत्रप्रातिपदिकप्रत्ययागमादेशलक्षणः । प्रतिज्ञानुनासिक्याः पाणिनीयाः । "तस्य लोपः'' ( सूत्रम्) अदर्शनं लोपः (इति सूत्रम्) अदर्शनं चेह प्रसक्तस्य शब्दस्य लोपः प्रयोजनं लडित्यनुवादष्टिद्वयपदेशश्चैषामन्येषामप्यनुबन्धानाम् । ननु " शषसर" "हल्'' इत्यत्र ''लकारस्येत्त्वे तेन" "आदिरन्त्येन सहेता'' इति प्रत्याहारः, सति च तस्मिन् "लण्'' इत्यत्रलकारस्य हल्त्वात्तस्यैव "शषसर्'' "हल्'' इत्यत्रान्ते, निर्देशादित्संज्ञा, तदाश्रयश्च हलिति प्रत्याहारः, इतीतरेतराश्रयत्वादयमेव तावत् प्रत्याहारो ऽनुपपन्नस्ततः सर्वेषामेव णकारादीनामित्त्वं न स्यादिति सर्वप्रत्याहारव्यवहारो ऽनुपपन्न इति कथमत्राच्त्वेन हल्त्वेन चाकारटकारयोरित्त्वे, एवं चादिरन्त्येनेति ग्राहकसूत्रमपि व्यर्थं स्यादिति चेत् । नैष दौषः । हलितिसूत्रे( 1 ) हकारात्पर लृकारः, लपरत्वं तु तस्यैकादेशलक्षणकृतम् । तेन तस्याच्त्वादित्त्वं भविष्यति, स एव च "हलन्त्यम्'' इत्यत्राप्येकादेशेन लपरेण निर्दिष्ट इति । एवमपीतरेतराश्रयमेव लृकारस्य । सत्यामित्संज्ञायां हलितिप्रत्याहारः, सत्यस्मिन्नैऔजिति चकारस्येत्त्वं, तस्मिंश्च सत्यजितिप्रत्याहारः, सत्यस्मिन्नैऔजिति चकारस्येत्तवं, तस्मिंश्च सत्यजितिप्रत्याहारः, अस्मिंश्च प्रत्याहारे सति लृकारस्येत्संज्ञया भाव्यमिति । एवं तर्हि हल् च ल् चेति समाहारद्वन्द्वेन द्वितीयस्यापि लकारस्य निर्देशात् प्रत्याहारमन्तरेण तस्येत्संज्ञासिद्धिः, अश्रवणन्तु संयोगान्तलोपेन । अथ वा श्वेतो धावतीत्यदाविव द्वितीयमप्यत्र हल्ग्रहणं तन्त्रेणोपादीयते, तत्रैकेन हस्य लिति हकारसमीपस्य लकारस्य विनैव प्रत्याहारादित्संज्ञा भविष्यति । यद्वा हस्य ल् हलिति तत्पुरुषस्य प्रत्याहारस्य च हल्शब्दस्यैकशेषे ऽर्थद्वयं लप्स्यत इति न संकटं किं चित् । तत्पुरुषः पुल्लिङ्गः प्रत्याहारस्तूभयलिङ्गोप्यन्तमित्यनेन साहचर्य्यादिह नपुंसकलिङ्ग । "नपुंसकमनपुंसकेन'' इतितस्यैकशेष एकत्वं च । ( सूत्रम्) कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः (इति सूत्रम्) ।।उत्सृष्टानुबन्धश्चायं लकारः, लकारः सकर्मकेभ्यो धातुभ्यः कर्मणि कर्त्तरि च भवन्ति, अकर्मकेभ्यस्तु भावे कर्त्तरि चेति यथायोगं कर्त्रादौ भवन्ति ।। ( सूत्रम्) स्वतन्त्रः कर्त्ता (इति सूत्रम्) क्रियाप्रसिद्धौ यत्कारकं प्रधानभूतं विवक्षितं तत् कर्तृसंज्ञं भवति । ननु च सामग्रीसाध्यायां क्रियायां स्वस्वव्यापारे सर्वेषां स्वातन्त्र्यात् कथमेकस्य तत् । उच्यते । करणादिप्रवृत्तेः प्रागेव परस्मादर्थितादेरेव निमित्तात्कर्त्तुः प्रवृत्तिः, कणादि तु तदधीनप्रवृत्ति तथाहि अर्थी हि कर्त्ता तत्प्रयुङ्क्ते न तदेनम् । किं च तस्य प्रतिनिधिर्दृश्यते, व्रीह्यपचारे नीवारैरिज्यते, कर्तृः स नास्ति तद्भेदे क्रियान्तरमेवेति प्रसिद्धिः । किं च कारकान्तरानुपादानेप्यसौ दृश्यते भवत्यादिषु, तस्माद्युक्तं स्वातन्त्र्यम् । तथा चोक्तम्---
प्रागन्यतः शक्तिलाभान्यग्भावापादनादपि ।
तदधीनप्रवृत्तित्वात् प्रवृत्तानां निवर्त्तनात् ।।अदृष्टत्वात्प्रतिनिधेः प्रविवेके च दर्शनात् ।आरादप्युपकारित्वात्स्वातन्त्र्यं कर्तुरुच्यते ।।इति ।।
प्रागन्यतः शक्तिलाभादीनां शब्देन प्रतीतिमात्रस्य विवक्षणादचेतनेष्वपि तदनपायात् कर्तृतोपपत्तिः उक्तं च--- सर्वैरभ्युदितैः शब्दैर्नियमो न तु वस्तुनि ।
कर्तृधर्मविवक्षायां शब्दात् कर्त्ता प्रतीयते ।। इति ।।वृत्तौ तु स्वातन्त्र्येणागुणभावो विवक्ष्यत इति तस्य च सार्वत्रिकत्वात्सर्वत्र कर्तृतोपपत्तिः ।कर्त्ता च त्रिविधो ज्ञेयः कारकाणां प्रवर्त्तकः । केवलो, हेतुकर्ता च कर्मकर्त्ता तथापरः ।। इति ।। ( सूत्रम्) कर्तुरीप्सिततमं कर्म (इति सूत्रम्) कर्त्रा क्रियया यदाप्तुमिष्टतमं तत्कर्म ( सूत्रम्) तथा युक्तं चानीप्सितम् (इति सूत्रम्) येनैव प्रकारेणेप्सिततमं क्रियया युज्यते तेनैव प्रकारेण तथा युज्यमानमनीप्सितमपि कर्म । ( सूत्रम्) अकथितं च (इति सूत्रम्) अपादानादि विशेषकथारहितं दुह्यादिकारकं गवादि च कर्म।*दिवः कर्म च* दिवः साधकतमं करणं तत्कर्मेत्यादि चतुर्विधं कर्मेप्सिततमनीप्सिततमाकथितसंज्ञान्तरपूर्वभेदेन । तत्राद्यं त्रिधा, निर्वत्यं विकार्यं प्राप्यमिति । द्वितीयमपि द्वेधा, द्वेष्यमितरदिति । तदुक्तम्--
निर्वर्त्यं च विकार्यं च प्राप्यं चेति त्रिधा मतम् ।तत्रैप्सिततमं कर्म चतुर्धान्यत्तु कल्पितम् ।।
औदासीन्येन यत्प्राप्यं यच्च कर्तुरनीप्सितम् ।
संज्ञान्तरैरनाख्यातं तद्यच्चाप्यन्यपूर्वकम् ।। इति ।। तत्र निर्वर्त्यं यस्योपादानकारणं नास्ति सदपि वा तत्परिणामित्वेन नाश्रीयते, यथा संयोगं करोति, पटं करोति, मृदा घटं करोतीति । विकार्यमपि द्वेधा । प्रकृत्युच्छेदसंभूतमेकं,
प्रकृत्यनुवृत्तौ गुणान्तरोत्पत्त्योपलक्षितमपरम्, यथा काष्ठानि भस्म करोति, हिरण्यं कुण्डलं करोतीति । व्रीहीन्प्रोक्षतीत्यादौ प्रोक्षणादिजन्यादृष्टरूपेण विक्रियमाणा व्रीह्यादयोपि विकार्यं कर्म । प्राप्यं पुनरेकमेव, यत्र क्रियाकृतो विशेषो न गम्यते यथा वेदमधीत इत्यादौ वेदादि ।तथाचोक्तम्---
सती या ऽविद्यमाना वा प्रकृतिः परिणामिनी ।
यस्य नाश्रीयते तस्य निर्वर्त्यत्वं प्रचक्षते ।।
तन्निर्वर्त्यं विकार्यं तु द्विधा कर्म व्यवस्थितम् ।प्रकृत्त्युच्छेदसंभूतं किं चित् काष्ठादिभस्मवत् ।।किं चित् गुणान्तरोत्पत्त्या सुवर्णादिविकारवत् ।
क्रियाकृतविशेषाणां सिद्धिर्यत्र न गम्यते ।।दर्शनादनुमानाद्वा तत्प्राप्यमिति कथ्यते ।। इति ।।भावस्तु केवलो धात्वर्थः ( सूत्रम्) लस्य (इति सूत्रम्) ( सूत्रम्) तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस्ताताझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् (इति सूत्रम्) तिबादयोऽष्टादश ( सूत्रम्) षष्ठीस्थानेयोगा (इति सूत्रम्) इति लस्य स्थाने स्युः । स्थानं प्रसङ्गो, योगः संबन्धः । इह शास्त्रेऽनियतसंबन्धविशेषा षष्ठी स्थानेयोगेत्यर्थः । तत्र तिबादिष्वविशेषेण प्राप्तेषु ( सूत्रम्) शेषात्कर्त्तरि परस्मैपदम् (इति सूत्रम्) इति आत्मनेपदविषयादन्यत्वेन शेषादन्यस्मात्परस्मैपदमेव तच्च कर्त्तर्येव । आत्मनेपदविषयश्च स येषां "अनुदात्तडित'' इत्यादिनाऽऽत्मनेपदं विहितम् ( सूत्रम्) लः परस्मैपदम् (इति सूत्रम्) ( सूत्रम्) तङानावात्मनेपदम् (इति सूत्रम्) तङितितिबादिसूत्रेणोपात्तास्तादयो नव प्रत्याहारेणोच्यन्ते । आनइति शानच्कानचौ, अत्र यद्यपि "लः परस्मैपदम्'' इतिलादेशानां सामान्येन परस्मैपदसंज्ञोच्यते तथापि ( सूत्रम्) आकडारादेकासंज्ञा (इति सूत्रम्) इत्यतः परेषां "कडाराः कर्मधारय'' इत्यतः प्राचामेकस्यैकैव संज्ञेतिनियमात् तङानयोरात्मनेपदसंज्ञयाऽनवकाशया बाधिता सा तद्व्यतिरिक्तिविषया ऽवतिष्ठते ( सूत्रम्) युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः (इति सूत्रम्) युष्मदि समानाधिकरणे व्यवहिते वाव्यवहिते वा प्रयुज्यमाने वा लान्तार्थस्य युष्मदर्थविशेष्यत्वे एव मध्यमः। ( सूत्रम्) अस्मद्युत्तमः (इति सूत्रम्) पूर्ववद्व्याख्या ( सूत्रम्) शेषे प्रथमः (इति सूत्रम्) यत्र युष्मदस्मदी समानाधिकरणेन सशेषस्तत्रैव प्रथमः । ( सूत्रम्) तिङस्त्रीणित्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः (इति सूत्रम्) तिङः परस्मैपदान्यात्मनेपदानि च प्रत्येकं त्रीणित्रीणि पदानि भूत्वा यथासंख्यं प्रथमादिसंज्ञानि । ( सूत्रम्) यथासंख्यमनुदेशः समानाम् (इति सूत्रम्) संख्या क्रमः, अनुदेशः पश्चादुच्चार्यमाणो विधीयमानः, अनुदेशशब्दस्य संबनिधशबदत्वादाक्षिप्ता उद्देशिनः, तेषामनुदेशिनां च संख्यातः पाठतश्च समानानां यो यः क्रमस्तेन तेन क्रमेण संबन्ध इत्यर्थः । तत्राप्येवं व्यवस्था । ( सूत्रम्) बहुषु बहुवचनम् (इति सूत्रम्) ( सूत्रम्) द्व्येकयोर्द्विवचनैकवचने (इति सूत्रम्) बहुत्वादिषु यथासंख्यं बहुवचनादीनि । ( सूत्रम्) तान्येकवचनद्विवचनबहुवचनान्येकशः (इति सूत्रम्) तानि लब्धप्रथमादिव्यपदेशानित्रीणित्रीणि प्रत्येकं यथासंख्यमेकवचनादिसंज्ञानि । एवं तिबादिषु । ( सूत्रम्) कर्त्तरि शप् (इति सूत्रम्) कर्तृवाचिनि सार्वधातुके धातोः शप्स्यात् । *तिङ्शित्सार्वधातुकम्* प्रत्यय इति शेषः । *शकारस्य लशक्वतद्धिते* लशकवर्गास्तद्धितवर्जप्रत्ययाद्या इत इतीत्वाल्लोपः। *सार्वधातुकार्द्धातुकयोः* । अनयोरिगन्ताङ्गस्थाने गुणः। ( सूत्रम्) आर्द्धधातुकं शेषः (इति सूत्रम्) तिङ्शिद्भोन्योधातुसंशब्दनेन विहितः प्रत्यय आर्द्धधातुकम् । *अदेङ्गुणः* अदेङौ मात्रिकद्वमात्रकौ तद्भाविनावतद्भाविनौ च तौ च गुणौ। ( सूत्रम्) अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः (इति सूत्रम्) अण् चोदिच्च गृह्यमाणः सवर्णग्राहको भवति विधीयमानमणं वर्जयित्वा, उदिच्छब्देन क्कादयः पञ्चोच्यन्ते । ( सूत्रम्) तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम् (इति सूत्रम्) आस्यं ताल्वादि, तत्स्थः प्रयत्नो यस्य वर्णस्य येन तुल्यः स तं प्रति सवर्णः। अकुहविसर्जनीयानां कण्ठः। स्पृष्टं( 1 ) करणं स्पर्शानामिति स्थानप्रयत्नसाम्यम् । कादयो मावसानाः स्पर्शाः।। ( सूत्रम्) तपरस्तत्कालस्य (इति सूत्रम्) तः परो यस्मत्स च तात्परश्च तपरः, स दात्तादिभिन्नं सवर्णमात्मना तुल्यकालं स्वं च ग्राहयतीति भिन्नकालाग्रहः । गुणविधौ च "इको गुणवृद्धी'' इत्यनेन गुणवृध्योः स्वसंज्ञया विधाने इक इत्युपस्थाप्यते । "अङ्गस्य'' इति चाधिकृतम् । ( सूत्रम्) यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् (इति सूत्रम्) यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि तच्च तस्मिन्नेव प्रत्ययेऽङ्गं, तत्रानयोः सामानाधिकरण्येनान्वयस्य न्याय्यत्वादिकोङ्गस्य विशेषणता ( सूत्रम्) येनविधिस्तदन्तस्य (इति सूत्रम्) यद्विशेषणमुपादाय किं चिद्विधीयते तदात्मान्तस्य स्वस्य च ग्राहकमिति तदन्तत्वलाभः । ( सूत्रम्) अलोन्त्यस्य (इति सूत्रम्) आदेशः षष्ठीनिर्देष्टस्यान्त्यस्य भवति । अन्त्यस्यैवेति स्यानषष्ठी स्थानित्वं प्रतिपादयतीत्यन्त्यस्य स्थानित्वादिगन्ताङ्गान्त्युक्तार्थलाभः । स चेह गुणः। ( सूत्रम्) स्थानेऽन्तरतमः (इति सूत्रम्) अनेकादेशप्रसङ्गेसदृशतमः स्यात्, स सदृशः गुणादिसदृशात् तस्थानसदृश इति नियमादुकारस्योपूपध्मानीयानामोष्ठा इत्योष्ठ्यस्यौदौतोः कण्ठोष्ठमिति ओष्ठ्य ओकारः । तस्य "एचोऽयवायाव'' इति यथासंख्येनावादेशे सिद्धं ( भवति इति ) । अस्य च ''सुप्तिङन्तं पदं'' इति पदत्वे ( सूत्रम्) युष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थोवान्नावौ (इति सूत्रम्) इति पदात्परयोरपादादौ वर्त्तमानयोः समानवाक्यस्थयोः श्रूयमाणषष्ठ्यादिद्विवचनान्तयोरनयोर्यथासंख्यं वान्नावादेशौ भवतः । ( सूत्रम्) बुहवचनस्य वस्नसौ (इति सूत्रम्) ( सूत्रम्) तेमयावेकवचनस्य (इति सूत्रम्) इमावादेशौ न द्वितीयैकवचनान्तयोः, ( सूत्रम्) त्वामौ द्वितीयाया (इति सूत्रम्) इति त्वामोर्विधानात् । एषामपि पूर्ववद्व्याख्या, ( भवति वाम्, भवति नौ, भवति वः, भवति नः, भवति ते, भवति मे, भवति त्वा, भवति मा ) यथायोगं स्वं, देयं, प्राप्तमिति शेषः । एते चानेकाल्त्वात् "अनेकाल्शित्सर्वस्य'' इति सर्वादेशाः एषां च ( सूत्रम्) स्थानिवदादेशोनल्चिधौ'' (इति सूत्रम्) इति स्थान्यलाश्रयकार्यं वर्जयित्वा स्थानिकार्यविधानात् पदत्वे तन्निबन्धनानि रुत्वादीनि यथायोगंज्ञेयानि ( भवतः )अत्र तसः सकारस्य प्रयोजनाभावादित्त्वाभावः । न च लोप एव प्रयोजनम्, एवं हि नोपदिश्येत, "सिति च'' इति पदत्वं यकाराजाद्यसर्वनामस्थानविषयमिति न प्रयोजनम् । यद्वा ( सूत्रम्) विभक्तिश्च (इति सूत्रम्) इति सुपः तिङश्चैकवचनादिसंज्ञाः सन्तो विभक्तय इति ( सूत्रम्) न विभक्तौ तुस्मा (इति सूत्रम्) इतीत्त्वाभावेन । ( सूत्रम्) ससजुषो रुः (इति सूत्रम्) सान्तस्यपदस्य सजुषश्च रुरिति रुत्वे "खरवसानयोर्विसर्जतीय'' इति विसर्जनीयः ( सूत्रम्) विरामो ऽवसानम् (इति सूत्रम्) । विरतिर्विरामः । वर्णस्याभावोऽनुच्चारणं, तत्र वर्णेष्वप्युच्चरितप्रध्वंसिषु बुद्धिकृतं पौर्वापर्यमित्यभावरूपेऽवसोनेऽपि तत्संभवात् परसप्तमीत्वोपपत्तिर्भंवति ( भवन्ति ) ( सूत्रम्) झोऽन्तः (इति सूत्रम्) प्रत्ययादेरिति शेषः, अन्त्योकार उच्चारणार्थः, न तु तकारस्यानन्त्यत्वेनेत्त्वनिवृत्तये । तस्य प्रयोजनाभावादेव सिद्धेः । न च "तित्स्वरितम्'' इति स्वरितत्वं प्रयोजनं, तितः प्रत्ययस्येति तत्र स्थितेः । न च स्थानिवत्त्वात्प्रत्ययः ।तदेकदेशत्वादस्य । अत्रशबन्त्यकारयोः ( सूत्रम्) अतो गुणे (इति सूत्रम्) इत्यपदान्ताकाराद्गुणे परे तयोः पूर्वपरयोः पररूपमेकादेश इत्येकादेशं वर्णमात्राश्रयत्वेनान्तरङ्गं प्रकृतिप्रत्ययापेक्षत्वाद्वहिरङ्गोपि गुणो "वर्णादाङ्गं बलोय' इति बाधते, अस्ति च समानाश्रयत्वमनयोरुभयोर्विकरणापेक्षत्वात् पूर्वं त्वेकादेशे ( सूत्रम्) अन्तादिवच्च (इति सूत्रम्) इत्येकादेश आश्रीयमाणं पूर्वं प्रत्ययान्तवत्परं प्रत्ययादिवदिति "सार्वधातुकमपित्'' इत्यत्राश्रीयमाणस्य पितो ऽस्य सार्वधातुकर्स्यैकादेशस्यादिवद्भावाच्छपोपित्सार्वधातुकग्रहणात् ङित्त्वात् "क्ङिति च'' इति ङ्किन्निमित्तयोरिग्लक्षणयोर्गुणवृद्धयोर्निषेधात् गुणो न स्यात् । भवतु वा पूर्वमेकादेशस्तदाप्यदोषः ( सूत्रम्) अचः परस्मिन् पूर्वविधौ (इति सूत्रम्) इति परनिमित्तोऽजादेशोऽचः पूर्वसंबन्धिनि कार्यमात्रे कर्त्तव्ये स्थानिना तुल्यः स्यादिति स्थानिबुद्धया व्यवधानेन निषेधस्याप्रसङ्गात् र्कि च तत्रापिदित्यस्य प्रसज्यप्रतिषेधत्वेन सिद्धान्तितत्वात् "पितृसार्वधातुकं डिन्न' इत्याश्रीयमाणं पितं प्रत्येकादेशस्यान्तान्तवत्त्वात् ङित्त्वस्याप्रसङ्गात्, अस्तु गुणैकादेशयोः प्रवृत्तौ कामचारः ( भवसि भवथः भवय भवामि भवावः भामः) ( सूत्रम्) अतो दीर्घो यञि (इति सूत्रम्) इति यञादौ सार्वधातुके ऽकारान्ताङ्गान्त्यस्य दीर्घः, स च स्थानितुल्य इति तादृशा आकारः "यस्मिन्विधिस्तदादावल्ग्रहण' इति यञादीति लाभः ( सूत्रम्) ऊकालोर्झस्वदीर्घप्लुतः (इति सूत्रम्) इत्यचो मात्रिकद्विमात्रिकत्रिमात्राः क्रमेण ह्रस्वादिसंज्ञाः ( सूत्रम्) परोक्षे लिट् (इति सूत्रम्) मूतानद्यतनपरोक्षतोपाधिकार्थवृत्तेर्धातोर्लिट् धातुवाच्यायाः क्रियायाइन्द्रियेणासंन्निकर्षात्परोक्षत्वेसिद्धे परोक्षग्रहणं साधनपरोक्षतार्थम् पूर्ववत्तिबादयः ते च "लिट् च'' इति लिडादेशत्वादार्द्धधातुकः अत्र च"लङः शाकटायनस्यैव'' इत्यत एवकारानुवृत्त्या न सार्वधातुका इति विकरणाभावः एषां च लिडादेशानां नवानां तिबादीनां ( सूत्रम्) परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसुणल्वमाः (इति सूत्रम्) इति यथासंख्यं णलादयः स्युः ते च स्थानिवत्त्वेनार्द्धधातुकाः प्रत्ययाश्च ण्लो णकरस्य प्रत्ययादित्वाच्च इत्संज्ञायां लोपः, प्रयोजनं वृद्धयादि नन्वत्र णकारो लुप्यत इत्यनेकाल्त्वाभावः "अनेकालशित्सर्वस्य'' इति सर्वादेशत्वं न स्यात् नैतत् आदेशोत्तरकालं प्रत्ययत्वातदादित्वेन णकारस्येत्त्वे लोप इत्यादेशदशायामनेकालत्वात्, एवं भू अ इति स्थिते ( सूत्रम्) अचोऽञ्णिति (इति सूत्रम्) इतिञित्णित्प्रत्यययपरस्याजन्तस्याङ्गस्य वृद्धिः प्राप्नोति वृद्धिरित्यादैवां तद्भावितानामतद्भावितानां "वृद्धिरादैच्'' इतिसंज्ञा, तपरकरणादैचौ द्विमात्रिकौ गृह्मेते तादपि परस्तपर इति "भुवो वुग्लुङ्लिटोः'' हुत्यजादौ लुङि लिटि च विधीयमानो वुक् कृताकृतप्रसङ्गित्वेन नित्यो वृद्धिं बाधते अत्र वृद्धौ कृतायामौकारान्तस्य प्राप्नोतृयन्यत्र तूकारान्तस्येति शब्ददान्तरप्राप्त्या वुगनित्य इति चेन्न एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात्र शब्ददान्तरप्राप्तिरिति "अद्यान्तौ टकितौ'' टकितौ'' यथासंख्यं षष्ठीनिर्दिष्टस्येति वुगयं भुवोन्त्यः ( सूत्रम्) लिटि धातोरनभ्यासस्य (इति सूत्रम्) धातोरवयवस्य प्रथमस्यैकाचो द्विवचनमजादेस्तु द्वितीयस्येति भुव आदिर्द्विरुच्यते ( सूत्रम्) पूर्वोभ्यासः (इति सूत्रम्) अत्र प्रकरणे, द्विरुक्तस्येति शेषः ( सूत्रम्) भवतेरः (इति सूत्रम्) इति लिटि परेऽभ्यासान्तस्याकारन्तादेशः ( सूत्रम्) अभ्यासे चर्च (इति सूत्रम्) इति अभ्यासझलांचरो जशश्च तत्र वर्गाणां प्रयमद्वितीयाः शषसा वसजंनीयजिह्वामूलीयेपध्मानीया अघोषा विवृकण्ठाः श्वासानुप्रदानाः तृतीयचतुर्थपञ्चमहकाराघोषवन्तः संवृतंकण्ठा नादानुप्रदाना इत्योष्ठयस्य घोषवतः संवृतकण्ठस्य नादानुप्रदानस्य भकारस्य तादृशो बकारः ( बभूव ) ननु ( सूत्रम्) अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ (इति सूत्रम्) इत्यजादौ प्रत्यये श्नुभ्रुवोरन्त्यस्य धात्वन्तयोरिवर्णांवर्णीयोरियडुवडोर्विधानात् अत्रावङि कर्त्तच्ये अस्तु, पुनर्वृग् भविष्यति ततश्च ( सूत्रम्) उपधायां च (इति सूत्रम्) धातोरुपधाभूतौ हल्परौ यौ रेफवकारौ ताभ्यां पूवंस्येणो दीर्घःस्यादिति दीर्धत्वं ( सूत्रम्) उपधायां च (इति सूत्रम्) धातोरुपधाभूतौ हल्परौ यौ रेफवकारौ ताभ्यां पूवंस्येणो दीर्घः स्यादिति दीर्घत्वं ( सूत्रम्) लोपोव्योर्वलि (इति सूत्रम्) इति पूर्वयकारवकायोर्वलिपरे लोपइति पूर्वस्य वकारस्य लोपे सेत्स्यति बभूवेति न सिद्धति ( सूत्रम्) पूर्वात्राऽसिद्धम् (इति सूत्रम्) अस्माद्योगात् पूर्वत्रासिद्धसिद्धाः परे च मिथः पूर्वत्र पूर्वत्रासिद्धा इति"उपधायां च''इत्यस्य वलि लोपं प्रत्यसिद्धत्वात्पूर्वलोपं हल्पर उपधावकारो नेति दीर्घाप्रसङ्गात् अथ वा दीर्घलोपयोरन्तरङृगयोः कर्त्तव्ययोः "असिद्ध बहिरङ्ग' इति बहिरङ्गस्य वुकोसिद्धत्वादत्रैव दीर्घत्वंद्धतृवादुवङ्न भविष्यति "श्नसोरल्लोप'' इति तपरकारणाल्लिङ्गादाभीयस्यांसिद्धत्वस्यानित्यत्याद्वात्र वुकः सिद्धत्वं भवति ( बभूवतुः बभूहुः बभूविथ ) ( सूत्रम्) आर्द्धधातुकस्येड्वलादेः (इति सूत्रम्) टित्त्वेन विभक्तित्वान्न सकारस्येत्त्वम्( यूयं बभूव ) नन्वत्राकारो "अलोन्त्यस्य'' इति थशब्दाकारस्यादेशः प्राप्नोति फलं च यथायंख्यं स्यात् मैवम् अत्र धातोरित्यनुवर्तते तस्मात्परस्य विधीयमानोऽकार "आदेः परस्य'' इति थकारस्य ततो द्वयोरकारयोः पररूपम् ( अहं बभूव बभूविव बभूविम ) उत्तमविषये चित्तव्या क्षेपात् परोक्षतासंभवः अत्र ( सूत्रम्) असंयोगाल्लिट् कित् (इति सूत्रम्) असंयोगान्ताद्धातोः परोऽपिल्लिट् किदिति वमयोः कित्त्वे ( सूत्रम्) श्र्युकः किति (इति सूत्रम्) इति श्रिञ उगन्ताच्च धातोः परस्य कितो नेडिति प्राप्तस्य निषेधस्य ( सूत्रम्) कृसृवृस्तुद्रुस्त्रुवोलिटि (इति सूत्रम्) क्रादय एव लिद्निटः, ततोन्ये लिट सेट इति नियमात्सेद्त्वम् अत्र के चिदेवमाहुः वुग्विधावोरित्यनुवृर्गुतेर्गुणयोः कृतयोरुवर्णान्तत्वाभावात्तल्लक्षणस्य हुकोऽप्राप्तेस्तस्याप्यनित्यत्वोत्परत्वात्प्राप्तयोणवृध्यो ( सूत्रम्) इन्धिभवतिभ्यां च (इति सूत्रम्) आभ्यां परो लिट् किदिति कित्त्वेन बाधस्ततो वुक् अत्रङिद्ग्रहणानुग्रहणानुवृत्तेडितृमप्यतिदिश्यते इत्युभयानिदेशसामर्थ्याद्निग्लक्षणाया अपिव वृद्धेर्नि षेधः तेन यङ्लुकि भवतीति निर्देशात्कित्त्वाभावात् वृद्धिगुणयोः कृतयोरनुवर्णान्तत्वाद्बुगभावात् ( बोभाव, बोभविथ, बोभव ) इति सिद्धमिति सर्वमेतद्वार्त्तिकविरुद्धं, यदाह--- [ "इन्धेशछन्दोविषयत्वात् भुवो वुको नित्यत्वात्ताभ्यां लिटः किद्वचनार्थक्यम्'' ] इति
( सूत्रम्) अनद्यतने लुट् (इति सूत्रम्) अह्न उभयतोर्द्धरात्रमद्यतनः कालः अविद्यमानाद्यतनभविष्यत्युपाधिकार्थाद्धातोर्लुट् स्यातृ, लस्य तिबादिषु ( सूत्रम्) स्यतासी लृलुटोः (इति सूत्रम्) लृ इति लृङ्लृटोरुत्सृष्टानुबन्धयोःसामान्येन ग्रहणम्, लृलुटारादेशेषु परेषु धातोयथासंख्यं स्यतासी स्याताम् अत्र केचित्तासेरिकारमुच्चारणार्थमाहुः परमते त्वनुनासिकं सलोपप्रतिषेधार्थम् इह तु प्रयोजनाभावान्न प्रपञ्चयते ( सूत्रम्) लुटःप्रथमस्य डारौरसः (इति सूत्रम्) लुडादेशस्यात्मनेपदप्रथमस्य परमस्मैपदप्रथमस्य च यथासंख्यं डारौरसःस्युः ( सूत्रम्) टेः (इति सूत्रम्) इति भस्याङ्गस्य टेर्डिति विधीयमानो लोपोत्राभत्वेपि डित्वसामर्थ्याद्भवति ( सूत्रम्) अचोऽन्त्यादि टि (इति सूत्रम्) एकत्र सन्निविष्टानामचामन्त्याजादिष्टिः इड्गुणावादेशाः ( भविता ) अत्रेटः ( सूत्रम्) पुगन्तलघूपधस्य च (इति सूत्रम्) पुगन्तस्याङ्गस्य लघूपधस्य चेको गुणइति प्राप्तो "दीघीवेवीटाम्'' इतिनिषिध्यते ( सूत्रम्) ह्रस्वं लघु (इति सूत्रम्) ( सूत्रम्) अलोन्त्यात्पूर्व उपधा (इति सूत्रम्) धात्वादौ वर्णसमुदायेऽन्त्यादलः पूर्व उपधा ( भवितारौ भवितारः) ( सूत्रम्) रि च (इति सूत्रम्) इति रेफादौ प्रत्यये प्रत्ययो तासस्त्योः सकारस्य लोपः ( भवितासि ) ( सूत्रम्) तास्त्योर्लोपः (इति सूत्रम्) सकारस्य सकारादौ प्रत्ययइति शेषः अत्र "नाज्ञलौ'' इत्यज्ज्ञलोमिथः सावर्ण्यनिषेधे ऽपवादे प्रवृत्ते पश्चात्तद्विषयपरिहारेण सवर्णसंज्ञाप्रवृत्तौ तदुपजीव्यप्रवर्त्तमानस्य ग्रहणकशास्त्रस्य "नाज्ज्ञलौ' इत्यज्ज्ञलोमिथः सावर्ण्यनिषेधे ऽपवादे प्रवृत्ते पश्चात्त द्विषयपरिहारेण सवर्णसंज्ञाप्रवृत्तौ तदुपजीव्यप्रवर्त्तमानस्य ग्रहणकशास्त्रस्य "नाज्ज्ञलौ'' इत्यत्रानिष्पन्नत्वादज्ज्ञग्रहणेन पठितानामेवाचां ग्रहणादन्येषां इल्भिः सवर्णसंज्ञाया अनिषेधादाकारस्य सवर्णेन हकारेण यहणादिण्त्वात् ( सूत्रम्) आदेशप्रत्यययोः (इति सूत्रम्) इतीण्कोश्च परस्यादेशरूपस्य प्रत्ययावयवस्य च सकारस्य विधीयमानं षत्वं कस्मान्नेति चेत्, न, हकारो विवृतः, आकरो विवृततरः एवं हि पठन्ति "ए औ विवृततरो ताभ्यामप्याकारः' इति "वयस्यासुमूर्ध्नवो'' इत्यादिनिर्देषात् यद्वा विवृतमूष्मणां स्वराणां च इत्यत्र इषत्स्पृष्टमन्तस्थानामित्यतः ईषदित्युवर्त्तते, तच्च पृथग्विभक्तिनिर्दिष्टैः प्राथमैकैरूष्मभिरेव संबध्यतेक न स्वरैरिति नैव सावर्ण्यप्रसङ्गः अत एव भाष्यवार्त्तिकेयाः सूत्रं प्रत्याख्यातम् ( भवितास्थः भवितास्थ भवितास्मि भवितास्वः भवितास्मः )
( सूत्रम्) लृट् शेषे च (इति सूत्रम्) क्रियार्थक्रियोपपदादन्यो भविष्यत्कालः शेषस्तत्र शेषे चात्क्रियार्थक्रियावपपदे विधिः "अनद्यतन' इति बहुव्रीहिनिर्दि शाद्वयामिश्रेप्ययमेव लस्य तिबादिषु "स्यतासी'' इति स्यः इडागमः (भविष्यति भविष्यसि ) भविष्यामि क्रियायां क्रियार्थायामुपपदे धनी भविष्यामीति राजानं सेवते "आदेशप्रत्यययोः'' इति सर्वत्र षत्वम्
( सूत्रम्) लोट् च (इति सूत्रम्) विध्यादिष्वर्थेषुधातोर्लोट् स्यात् ते च वक्ष्यन्ते लस्य तिबादिषु ( सूत्रम्) एरुः (इति सूत्रम्) इति लोडादेशेकारस्योकारः ( भवन्तु भव ) ( सूत्रम्) सेह्मंपिच (इति सूत्रम्) इति लोटःसेर्हिरादेशः अपिदिति वचनात् स्थानिवत्त्वेन पिन्न भवतिः अस्य प्रयोजनं तत्र तत्र दर्शयिष्यते ( सूत्रम्) अतो हेः (इति सूत्रम्) इत्यकारान्तात् परत्वेन लुक् ( सूत्रम्) प्रत्ययस्य लुक्श्लुलुपः (इति सूत्रम्) इति प्रत्ययादर्शनस्यैताः संज्ञाः, अनेकसंज्ञाविधानेन तद्भावितप्रहणविज्ञानात् तत्तच्छब्दभावितस्य प्रत्ययादर्शनस्य सा सा संज्ञेति संज्ञानामसङ्करो भवति विधिप्रदेशेषु भाविसंज्ञानान्नेतराश्रयत्वम् यथास्य सूत्रस्य शाटकं वयेति अत्र यसदि शाटको न वातव्यः, अथ वातव्यः, अथ वातव्योन न शाटक इति विप्रतिषेधात् स वातव्यो यस्योतस्य शाटक इति व्यपदेशो भवति इत्यर्थः ( भवतम् भवति ) लङ्वद्भावात्तंत्तौ तांतमोर्ककारस्य ( सूत्रम्) न विभक्तौ तुस्माः (इति सूत्रम्) इतीत्त्वनिषेधः ( भवानि ) ( सूत्रम्) मेर्निः (इति सूत्रम्) इतिलोछादेशस्य मेर्निरादेशः, अयं चापादत्वाल्लवद्भावप्राप्तमादेशं बाधते, मर्नुरिस्तयवचनादेरुर्न भवति ( 1 ) ( 1 ) तथा ( सूत्रम्) इतश्चे (इति सूत्रम्) ति ङिल्लादेशपरस्मैपदेकारस्य विधीयमानो लोपो लड्वद्भावान्न भवति मेर्न इत्यवचनादित्यधिकं 2 पुस्तकान्तरे ( भवाव भवाम ) लङ्वद्भावात् ( सूत्रम्) नित्यंङितः (इति सूत्रम्) इति ङित्त्वाल्लादेशोत्तमसकारस्य विधीयमानो लोपोत्रापि भवति ( सूत्रम्) आडुत्तमस्य पिच्च (इति सूत्रम्) इति लोडादेशोत्तसस्याडागमः टित्त्वावदादिः तस्य सवर्णदीर्घः पिच्चत्युत्तमस्य पित्वातिदेशः, प्रयोजनं तत्रतत्र भविष्यति अडागममन्तरेण "अतो दीर्घो यञि'' इति दीर्घेणापि रूपे सिद्धे तत्प्रवृत्तिः पर्जन्यवल्लक्षणप्रवृत्त्या ननु तामादयो ङिल्लादेशानामुच्यन्ते न त्वात्य लडादेशानामिति कथं ते लङ्वद्भावेन प्राप्यन्ते उच्यते विशेषानिदेशे सामान्यस्याप्यतिदेशात तथा हि वसिष्ठवदयमित्युक्ते वसिष्ठत्वप्रयुक्तं ब्राह्मणत्वप्रयुक्तमप्यतिदिश्यते कथं तर्हि ( सूत्रम्) लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्त (इति सूत्रम्) इति वाग्रहणमनुवर्त्तते, सा च व्यवस्थितविभाषा भविष्यतीति अत एव तामादयः सलोपश्चेति तेन परिगणितं, यद्वा लोट इत्युपमेये पष्ठीदर्शनादुपमानं विज्ञायते, लङ् इव कार्य्यं तल्लोटो भविष्यतीति न तु लङि यत्कार्यं तल्लोटीति अडाडौ न भवतः यदायं लोट् "अशिषि लिङ्लोटौ'' इत्याशिषि विधयते, आशीरिष्टस्य प्राप्तिस्तदा ( सूत्रम्) तुह्योस्तातङाशिष्यन्यतरस्याम् (इति सूत्रम्) इति तुह्मोर्वा तातडादेशः ( भवतात्सः भवतात्वं ) ननु तातङयं"अनेकाल्शित्सर्वस्य'' इत्यस्यापवादेन "डिच्च'' इत्यनेनान्तयस्य कस्मान्न भवतिउच्यतेकिमिदं डित्त्वं ? ब्रूतादित्यदित्यादौ गुणवृद्धिप्रतिषेधार्थमुतान्त्यादेशार्थमिति संदिग्धप्रयोजनम् , न चात्यादेशार्थत्वे गुणवृद्धिप्रतिषेधार्थत्वसंभवोऽप्रत्यत्वात्, अनेकाल्त्वं तु निशिचतं, "ङिच्च'' इत्येतच्चनडादिष्वनन्यप्रयोजनेषु ङित्त्वेषु सावकाशमितीहासंदिग्धपर "अनेकाल्शित्सर्वस्य'' इत्येतत्प्रवर्त्तते भवत्त्वभित्यत्र तातडा परेण पूर्वबाधितस्य हेर्लुकः स्थानिवद्भावन पुनः प्रवृत्तिः सकृद्ग्रतपरिभाषया न भवति यद्वा--- ( सूत्रम्) हुज्झल्भ्यो हे र्धिः (इति सूत्रम्) इत्यतो हेरित्युवरर्य "अतो हेः'' इत्यत्र हिग्रहणमन्तरेण लुकि विधतव्ये "पुर्नग्रिहणस्य हेरिति विशेषणेन मुख्यहिपरिग्रहार्थत्वात्, इदमपि तातङः सर्वादेशत्वे प्रमाणम्
( सूत्रम्) अनद्यतने लङ् (इति सूत्रम्) अविद्यमानाद्यतनभूतोपाध्यर्थाद्धातोर्लङ् स्यात् लस्य तिबादिषु "इतश्च'' इतीकारलोपः ( सूत्रम्) झलांजशोन्ते (इति सूत्रम्) पदान्ते झलांजश इत्यत्रान्तरतम्यात्तकारस्य दकारे ऽवसाने झलांवा चरित्यान्तरतम्यात्तकारः ( अभवताम् ) ( सूत्रम्) तस्थस्थमिपां तान्तन्तामः (इति सूत्रम्) इति तसस्ताम् ( अभवन् ) अन्तादेशे इकारलोपे ( सूत्रम्) संयोगान्तस्य लोपः (इति सूत्रम्) संयोगान्तस्य पदान्तय लोप इति तलोपः ( सूत्रम्) हलोऽनन्तराः संयोगः (इति सूत्रम्) अजव्यहित एव श्लिष्टोच्चारितहल्समुदायः संयोगः (अभवः) इकारलोपं रुत्वविसर्जनीयौ ( अभवतम् भवत अभवम् अभवाव अभावाम ) "तस्थस्थमपां तान्तन्तामः'' "नित्यं ङित'' इति तामादयः सलोपश्च ( सूत्रम्) विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् (इति सूत्रम्) विधिः प्रेरणं भृत्यादेः कस्यां चित् क्रियायां नियोजनम् निमन्त्रणं नित्यनैमित्तिकर्मविषया प्रवर्त्तना आमन्त्रणं काम्यकर्मविषया सा, अधीष्टः सत्कारपूर्विका सर्वकर्मविषया एषु चतुर्ष्वपि प्रवर्त्तना नाम वर्त्तते सैव लिङर्थः भेदेन तूपादानं प्रपञ्चार्थं, प्रवर्त्तना च प्रवृत्तिहेतुर्धर्मः, प्रवृत्तिहेतुं धर्म व प्रवदन्ति प्रवर्त्तनाम् इत्याचार्याः सयंप्रश्नःसंप्रधारणं, तद्वदिदं वा कर्त्त व्यमिति प्रार्थनं याचनम् एषु प्रत्ययार्थविशेषणेषु धातोलिङ् स्यात् ( सूत्रम्) यासुद् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च (इति सूत्रम्) लिङः परस्मैपदेषु तेषामेव यासुद् ङित्त्वादादिः, उदात्तश्च सीयुटीपवादः इदमेव ङिद्वचनं ज्ञापकं डिल्लादेशानां स्थानिवत्त्वेन ङित्वाभावस्य, यदि हि स्यात् अचिनवममार्जमित्यादौ गुणवृद्धी न स्याताम् इयं च ज्ञापकापेक्षा "सार्वधातुकमपित्'' इत्यस्य पर्युदासत्त्वपक्षे, प्रसज्यप्रतिषेधत्वे तु पिन्नेति निषेधेन स्थानिवत्त्वेन "सार्वधातुकमपिद्'' इत्यतिदेशेन प्राप्तस्य निवारणात्, चिनुयादित्यादिसिद्घ्यर्थन्तु वक्तव्यम् भवयास्ति इति स्थिते "सुछ् तियोः'' लिङ्गसम्बन्धिनोस्तकारथकारयोः सुट् स्यादिति सुद् टित्वादादिः अयं तकारथकारभक्तः, यासुछ् तु लिङृगभक्त इति विषयेभेदादनयोर्न बाध्यबाधकभावः ( सूत्रम्) लिङ्गः सलोपोऽनन्त्यस्य (इति सूत्रम्) सर्वाधातुकलिङःसंबन्धिनोनत्यस्य सस्य लोप इति यासुट्सुट्सकारयोर्लोपः, सुटृ पर्जन्यवल्लक्षणप्रवृत्त्या तु कृतो न त्वस्मिन् कृते वा ऽकृते विशेषो ऽस्ति लोपनात् श्रवणं त्वाशीर्लिङ्गासत्मनेपदे ( सूत्रम्) अतो येयः (इति सूत्रम्) इत्यदन्तादङ्गात्पस्य या इत्यस्येयादेशः ( सूत्रम्) आद् गुणः (इति सूत्रम्) इत्यवर्णान्तादवि पूर्वपरयोरेको गुणो भवन् कण्ठ्यस्याकारस्य "इचुयशानां तालु' इति तालव्यस्येकारस्य "एदैतोः कण्ठतालु' इति कण्ठतालव्य एकारः यकारस्य वलि लोपः ( भवेत् भवेतां, भवेयुः ) "झेर्जुस्'' इति लिङ्गादेशजुसादेशजकारो "जुसि च'' इति विशेषणार्थः ( सूत्रम्) उस्यपदान्तात् (इति सूत्रम्) अपदान्तादवर्णादुसि परे पूर्ववरयोः पररूपमित्येतद्वाधित्वा "अतो येयः''परत्वान्न्त्यित्वाच् प्रवर्त्तते यद्यप्यन्तरङ्गत्वात् पररूपं न्याय्यं तथापि यास् इत्येतस्य इय् भवतीति विप्रतिषेधसूत्रे भाष्यकारैर्व्याख्यातत्वात् "लिङृगः सलोप'' इत्यस्यापवाद इय् "अतो येय'' इत्यत्र त्वाद्गुणे कर्तव्ये यलोपस्य सिद्धत्वमार्षं, या इय इति वा पठनीयमिति बोध्यम् ( भवेः भवेतम् भवेत आशिषि लिङ्लोटौ'' इति लिङ् "लिङ्गाशिषि'' इत्यार्द्धधातुकत्वान्न लिडःसलोपः "किदाशिषि'' इत्यार्द्धधातुकत्वान्न लिडःसलोपः "किदाशिषि'' इति कित्त्वान्न गुणः ( सूत्रम्) स्कोः संयोगाद्योरन्ते च (इति सूत्रम्) ज्ञलि परे यः संयोगः पदान्ते च यः संयोस्तदाद्योः स्कोर्लोप इति ज्ञल्परसंयोगादित्त्वेन यासुटः सस्य लोपः, पदान्ते तु संयोगे तदादित्वेन सुटो सकारो सकारो लुप्यते ( भूयात् भूयास्ताम् भूयासुः भूयाः भूयास्तम् भूयास्त भूयासं, भूयास्व भूयास्म ) सलोपस्य पूर्वत्रासिद्धत्वेन तिस्योः संयोगान्तलोपो न भवति पदान्तसंयोगादिलोपस्यानवकाशत्वात् ननु ( सूत्रम्) हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात्सुतिस्यऽपृक्तं हल् (इति सूत्रम्) इति हलन्ताद् दीर्घाद् ङयाबन्ताच्च परस्य सुतिस्यपृक्तस्य लोपविधाने स्कोरिति सलोपस्य पूर्ववदसिद्धत्वाद्धलन्तात्परो ऽपृक्तत्वेन लोपः कस्मान्न भवति सुतिस्यपृक्तमिति प्रत्ययनिर्देशेन प्रकृतेराक्षेपात्ततः परस्यापृक्तस्य लोपविधानात् न चेह सकारान्तस्य प्रकृतित्वं, यद्वा ऽसिद्धत्वे भूयादित्यत्र यासुट् तस्य लोपोप्यसिद्ध इति तस्य तकारभक्तत्वाद्पृक्तस्यैवाभावः "अपृक्त एकाल् प्रत्ययः'' ( सूत्रम्) लुङ् (इति सूत्रम्) भूतोपाधिकार्थाद्धातोर्लुङ् स्यात् भूतः पञ्चविध इत्युक्तं, तत्रानद्यतने लङ्विधानात्ततोन्यः सर्वां भूतोत्र गृह्मते अनद्यतन इति बहुव्रीहिनिर्देशाव्र व्यामिश्रेः लङः प्रसङ्गः लस्य तिबादिषु "च्छि लुडि'' इति च्छिः तस्य "च्छेः सिच्'' इति सिजोदेशः स्थानिन्यादेशे च चकारानुबन्धनस्य प्रयोजनं वक्ष्यते तस्य "गातिस्थाघुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु'' इति लुक् स च नित्यत्वादिटः पूर्वं ( सूत्रम्) दाधा ध्वदाप् (इति सूत्रम्) इति दाधारूपा धातावोघुसंज्ञाः अडागमः ( अभूत् ) अत्र सिचो लुका लुप्तत्वात् प्रत्ययलक्षणाभावात् ( सूत्रम्) सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु (इति सूत्रम्) इति परस्मैपदे परे सिचि विधीयमाना वृद्धिर्न भवति तथा गुणोपि न भवति "भूसुवोस्तिङि'' इति तिङि सार्वधातुके निषेधात् अत एव वा निषेधाद्वृर्द्धेरप्यलाभो भविष्यति स्याद् अपवादेन बाधितत्वादप्रसङ्गात् कथमसौ निषिध्येत ननु ( सूत्रम्) अस्तिसिचोऽपृक्ते (इति सूत्रम्) इत्यस्तिसिच्भ्यां परस्य सार्वधातुकापृक्तस्य विधीयमान ईट् प्रत्ययलक्षणेनात्रकस्मान्न्भवति अत्र केचिदेवमाहुः अस्तीति द्विसकारकनिर्देशादेकेन सिचो विशेषणाच्छ्रूयमाणात्सिचः परस्येड्विधिरितीह न भवतीति इदमविचारितरमणीयम् अस्तीति पदान्तभूतस्यास्य सकारस्य पदान्तरेणान्वयायोगात् पृथक्पदत्वे तु न तस्य धातुत्वं नापितत्सहितस्य समुदायस्येति धातुविषयश्तिब्निर्देश एव नोपपद्यते अन्ये वर्णयन्ति "आहिभुवोरीट्प्रतिषेध'' इत्यत्र न केवलमस्त्यादेशस्य भुवः स्थानिवत्त्वेन प्राप्त हण् निषिध्यते किं त्वनादेशस्यापीति, स्थानिवत्वदूषणपरे च तत्र वार्त्तिके कथमनादेशो भूर्गृह्मत इति त एवप्रष्टव्याः न चानादेशस्याग्रहणे निषेधस्य वैयर्य्यं प्रमाणम् अर्थभेदेन रूपद्वयार्थत्वात्तस्य वयं तु परिहवयं तु परिहरामः सिचोऽल्पाच्कत्वात् बहुविषयत्वेनाभ्यर्हितत्वाच्च पूर्वनिपाते कर्त्तव्ये "अस्तिसिच'' इति वचनात्तन्त्रादिना विद्यमानसिच इत्यस्याप्यर्थस्य लाभादिति किं च अर्थद्वयपरिग्रहे शिबप्युपपद्यते ऽन्यथा सिजस्भ्यामित्येव ब्रूयात्, न चास्तीत्यस्यातिनिवृत्त्यर्थः, विकरणे व्यवधानात् ताभ्यां परस्य सर्वाधातुकापृकापृक्तस्यासंभवात् ( अभूताम् अभूवन् ) अजादरौ "भुवो वुक्'' इति वुक् अत्र ज्ञेः प्रत्ययलक्षणेन सिचः परत्वेनपि सिचः परत्वेपि सित्र भ्यस्तविदिभ्यः परस्य ङिल्लादेशस्य झेर्विधीयमानो जुस्भावो न भवति "आत'' इति नियमात्, सिजुलुगन्ताद्यदि भवत्यात उवेति, अभ्यस्तं "उभे अभ्यस्तं'' "जक्षित्यादयः षट्'' इति वक्ष्यते ( अभूः अभूतम् अभूत अभ्यस्तं " उभे अभ्यस्तं'' "जक्षित्यादयः षट्'' इति वक्ष्येत ( अभूः अभूतम् अभूत अभूवम् अभूव अभूम ) ( सूत्रम्) लिङ्गिमित्ते लृङ् क्रियातिपत्तौ (इति सूत्रम्) लिडो निमितृतं हेतुहेतुमद्भावादि, कुतश्चिद्वैगुण्यात्क्रयाया अनभिनिर्वृत्तिः क्रियातिपत्तिः, अत्र धातोर्लृङ् स्यात्, लस्य तिबादिषु स्यतासी इतिस्यः इडागमः, "इतश्च'' इत्यादि ( यदि सेवापरोऽभविष्यत् आढ्यः अभविष्यत् अभविष्यताम् अभविष्यन् अभविष्यः अभविष्यतम् अभविष्यत अभविष्यम् अभविष्याव अभविष्याम )क्रियातिपत्तिर्न सेवापरो नाप्याढ्य इति अथात्मनेपदं प्रदर्श्यते ( सूत्रम्) कर्त्तरि कर्मव्यतिहारे (इति सूत्रम्) कर्म क्रिया अन्यस्यान्येन करणंपरस्परकरणं च कर्मव्यतिहारः अस्मिन् गम्यमाने आत्मनेपदं स्यात् इति लस्य तिबादिषु विकरणादिसाधारणं पूर्ववदेव, "टित आत्मनेपदानां टेरे'' इति टिल्लादेशानामात्मनेपदानां टेरेत्वं स्यात् इदं चैत्वमाद्यन्तप्रयुक्तकार्यातिदेशात्केवलस्याप्यषष्टिसंज्ञाविधानाभ्दवति ( व्यतिभवते व्यतिभवेते ) "आतो डित'' इत्यदन्तादङ्गात्परस्य डिदवयवस्याकारस्येयादेशे वलि लोपः "नानर्थके ऽलोन्त्यविधिः' इति टेरेत्वमत्रान्त्यस्य न भवति, ( सूत्रम्) ईदूदेद्विवचनं प्रगृह्यम् (इति सूत्रम्) इति ईदाद्यन्तस्य द्विवचनस्य प्रगृह्मत्वात् "प्लुतप्रगृह्मा अचि'' इति प्रकृतिभावाद् व्यतिभवेते एतावित्यादावयादि न भवति इह प्रकृतिभावः परभूतनिमित्तविकाराभावस्तेन स्वरो भवत्येव ( व्यतिभवन्ते ) अत्र त्रीणि कार्याणि प्राप्नुवन्त्यन्तादेशोद्भावः शबिति अत्र विशेषविहितत्वेनान्तादेशापवादाऽभ्दावान्नित्यत्वाच्छप्, तत्र कृतेङ्गस्यादन्तत्वादभ्दावस्य न प्राप्तिरिति सामान्यविहित एवान्तदोशः प्रवर्तते ( व्यतिभवसे ) ( सूत्रम्) थासः से (इति सूत्रम्) इति टिल्लादेशस्य थासः सेभावः ( व्यत्रिभवेथे ) भवेते इतिवत् ( व्यतिभवध्वे व्यतिभवे व्यतिभवावहे व्यतिभवामहे ) एत्वात्परत्वात्. "आदगुणः'' कृते वा तस्मिन् "अतो गुणे'' इति पररूपम् व्यतिशब्दः कर्म्मव्यतिहारद्योतनार्थः तस्य ( सूत्रम्) ते प्राग्धातोः (इति सूत्रम्) ते गत्युपसर्गसंज्ञा धातोः प्राक् प्रयोक्तव्या इति नियमात् पूर्वप्रयोगः ( सूत्रम्) उपसर्गा क्रियायोगे (इति सूत्रम्) ( सूत्रम्) गतिश्च (इति सूत्रम्) इति प्रादयो यत्क्रियायुकृतास्तं प्रत्युपसर्गसंज्ञाः सन्तो गतयः ( इतरेतरस्य व्यतिभवन्ति, अन्योन्यस्य व्यतिभवन्ति ) इत्यत्र "इतरेतरान्योपपदाच्च'' इति कर्मव्यतिहारलक्षण्मात्मनेपदं निषिध्यते "अन्योन्योपपदाच्च''इतिचकारेण परस्परोपपदादपि न भवति ( परस्परं व्यतिभवन्ति व्यतिबभूवे व्यतिभूवाते व्यतिबभूविरे व्यतिबभूविषे व्यतिबभूवाथे व्यतिबभूविद्रवे व्यतिबभूविघ्वे व्यतिबभूवे व्यतिबभूविवहे व्यतिवभूविमहे ) ( सूत्रम्) लिटस्तज्ञयोरेशिरेच् (इति सूत्रम्) लिटस्तज्ञयोरेशिरेचावादेशौ स्तः एशः शकरो "अनेकाल्शित्'' इति सर्वादेशार्थः, ( सूत्रम्) विभाषेटः (इति सूत्रम्) इति इणः परो य इट् ततः परेषां षीध्वंलुङ्लिटां धकारस्य मूर्धन्य इति तद्विकल्पः टेरेत्वमजादौ वुक् वलादौ क्रादिनियमादिट् "भवतेरः'' इत्यभ्यासस्यात्वम् ( व्यतिविता व्यभिवितासे ) "थासः से'' इति सेभावे "तासस्त्योः इति सलोपः ( व्यतिभविताध्वे ) अत्र सकारस्य धकरादिप्रत्ययपरत्वात् "धि च'' इति लोपे धकारस्य ( सूत्रम्) अनचि च (इति सूत्रम्) इति अच उत्तरस्य यरो द्वित्वमचि नेति द्वित्वे "झलां जश् झशि'' इति धकारान्तरतम्याहकारः येषां "धि च" इति सिचो लोष अकम पक्षस्तेषामप्यत्र सकारस्यान्तरतम्याज्जशि दकारे नाद्ध रूपभेदः ( व्यतिभविताहे ) इट एत्वे "ह एति'' इति सकारस्य हकारः, ( व्यतिभवितास्वहे व्यतिभविष्यते ) इत्यादिपूर्ववत् (व्यतिभवताम् व्यतिभवेताम् व्यतिभवन्ताम् व्यतिभवस्व व्यतिभवेथाम् व्यतिभवध्वम् व्यतिभवै व्यतिभवाहै व्यतिभवामहे ) टेरेत्वं "आतो डित'' इत्यादि पूर्ववत् "आमेत'' इति लोछादेशानामेकारस्यामोदशः सेध्वेशब्दयोस्तु "सवाभ्यां वामौ''इति यथासंख्यं वामादेशावपवादौ उत्तमेकारस्यैत्वे "एत ऐ'' इत्यैकारः अयमप्यामादेशापवादः अत्राडागमे कृते तस्य तत्परस्य चैकारस्य ( सूत्रम्) आटश्च (इति सूत्रम्) आटोति परे पूर्वपरयोरेका वृद्धिरैकारः तस्य शबकारस्य च "वृद्धिरेचि'' अवर्णादेचि परे पूवैपरायोकरेका वृद्धिरित्यैकारः ( व्यत्यभवत व्यत्यभवेताम् व्यत्यभवन्त व्यत्यभवेत व्यतिभवेथाम् व्यत्यभवध्वम् व्यत्यभवे व्यत्यभावाहि व्यत्यभवामहि व्यतिभवेत व्यतिभवेयाताम् व्यभिवेरन्त व्यतिभवेथाः व्यतिभवेयाथाम् व्यतिभवेध्वम् व्यतिभवेय व्यत्यभवावाहि व्यत्यभवामहि व्यतिभवेत व्यतिभवेयाताम् व्यतिभवेमहि ) "लिङः सीयुट्'' इति लिङ्गादेशस्य सीयुट्टित्त्वादादिः "सुट्तिथोः''लिडः सलोपः'' "आद्गुणः'' वलि लोपः "ज्ञस्य रन्'' इति लिङो ज्ञस्य रन्नित्यादेशः, "न विभक्तौ'' इति नेन्नकारः'' ( सूत्रम्) इदमस्थमुः (इति सूत्रम्) इति थमुप्रत्ययस्य ( सूत्रम्) प्राग्दिशो विभक्तिः (इति सूत्रम्) इत्यतः परे दिक्शब्देभ्य इत्यतः पूर्वे प्रत्यया विभक्तय इति विभक्तित्वे तत्स्थत्वेन मकारस्येत्संज्ञानिषेधे सिद्धे तत्परित्राणायोकारासीञ्जनेन "न विभक्तौ'' इत्यस्यानित्यत्वज्ञापनादित्वं लभ्यते आशिषि ( व्यतिमविषीष्ट व्यतिभविषीयास्ताम् व्यतिभविषीयास्ताम् व्यतिभवीषिरनम् व्यतिभविषीष्टाः व्यतिभविषीयास्थाम् व्यतिभविषीद्वम् व्यतिभविषीरध्वम् व्यतिभविषीय व्यतिभविषीवहि व्यतिभविषीमहि ) आर्द्धचातुकतृवादेषुःलिडः सलोपाभावः अत्र सीयुट् "यदागमास्तद्ग्रहणेन गृह्मन्ते' इति प्रत्ययग्रहणेन गृह्मते, तथा तदवयवभक्त सुडपि यथा हि "शीडो रुट्''इति प्रत्ययावयवज्ञकारादेशस्यातोपि रुट् समुदायभक्तत्वेन सार्वधातुकग्रहणेन गृह्मत इति शेरत इत्यत्र "शीङः सार्वधातुक'' इति गुणः प्रवर्त्तते ( सूत्रम्) ष्टुना ष्टुः (इति सूत्रम्) षकारटवर्गाभ्यां युक्तयोः सकारतवर्गयोर्यथासंख्यं ष्टुरिति तकारथकारयोः षकारटवर्गाभ्यां युक्तयोः सकारतवर्गयोर्यथासंख्यं ष्टुरिति तआरथकारयोः षकारटकारौ निमित्तिनिमित्तयोयंथसंख्यां ( सूत्रम्) तोः षि (इति सूत्रम्) इति षकारे परे तवर्गस्य ष्टुत्वनिषेधान्नभवति "विभाषेटः'' इति मूर्द्ध न्यविकल्पः ( व्यत्यभविष्ट व्यत्यभविषाताम् व्यत्यभविष्ट व्यत्यभ्विषाताम् व्यत्यभविषि व्यत्यभविष्वहि व्यत्यभविष्महि सिवीडगुणावादेशाषत्वानि यथायोगं ष्टुत्वं च "आत्मनेवदेष्वनत'' इति ज्ञस्याद्भावः तकारस्य प्रयोजनाभावान्नेत्त्वम्, ध्वमि षत्वस्य पूर्वत्रासिद्धत्वात् हार्यः ( व्यत्यभविष्यत ) इत्यादि लङ्वत् अथ भावकर्मणोर्लकाराः प्रदर्श्यन्ते तत्र ( सूत्रम्) भावकर्मणोः (इति सूत्रम्) इति मूर्द्धन्यविकल्प उदाहार्यः ( व्यत्यभविष्यत ) इत्यादि लङ्वत् अथ भावकर्मणोर्लकाराः प्रदर्श्यन्ते तत्र ( सूत्रम्) भावकर्मणोः (इति सूत्रम्) इत्यनयोर्लस्यात्मनेपदमेव ( सूत्रम्) सर्वधातुके यक् (इति सूत्रम्) इति भावकर्मवाचिनि सार्वधातुके लटि लोटि लङि विध्यादिलिङि च यक् अन्यत्र सार्वधातुके स्यादिभिरस्य बाधः, लिङाशीर्लिङोस्त्वार्द्धग्धातुकत्वान्न प्रसङ्गः यकः कित्त्वान्न गुणः ( भूयते भूयताम् अभूयत भूयेत भवता ) अत्र प्रत्ययेन कर्त्तुरनभिधानात्तृतीया ( सूत्रम्) कर्तृकरणयोस्तृतीया (इति सूत्रम्) इति तिङ्कृत्तद्धितसमासैरनभिहतयोरनयोस्तृतीयोच्यते तत्र भावस्य युष्मदस्मदर्थविशेष्यत्वात्प्रथमपुरुष एवात्र व्याख्याने, स्वतः क्रियायानिवृत्तभेदाया अभिधानादेकवचनमेव भवति, ( भवद्भ्यां भवद्भिः, त्वया युवाभ्यां युष्मभिः, मया आवाभ्यामस्माभिर्भूयते ) "कालभावाध्वगन्तब्याः कर्मसंज्ञा ह्मकर्मणां देशश्चाकर्मणां' मया आवाभ्यामस्माभिर्भूयते ) इति भवन्तीत्यादौ तु प्रत्ययेन कर्त्तुरभिधानाततत्कृतं बहुत्वम् ( भूयते मासः ) "कालभावाध्वगन्तब्याः कर्मसंज्ञा ह्मकर्मणां देशश्चाकर्म णां इति मासादयो ऽक_मकाणां कर्माणि तत्र कर्मणोऽभिधानात् कर्मणि द्वितीया न भवति, सा च तिडासदिभिरनभिहिते विधीयते ( भूयते मासम् )इत्यत्र भावे लचिधानात् कर्मणो ऽनभिधानाद् द्वितीया नुन सकर्मकत्वात्कथं भावे लकारः ? उच्यते कालादिभिर्न कश्चिदप्यकर्मक इति तद्वयतिरिक्तेन कर्मणा ऽकर्मकाणां भावे लविज्ञानात्, कथंतर्हि मासे लो, ऽकर्मकाणां भावकत्रोर्लविधेः उच्यते, एवंविधानां भावकर्मकर्तृषु लत्रिज्ञानात् तथोक्तं "कालाध्वनोः'' इत्यत्र मासादौ कर्मणि भावे च लकारं प्रस्तुत्य "प्राकृतमेवैतत्कर्म यथा कटं करोति' इति' पुनश्च तत्र "यदि प्राकृतमेवैतत्कर्म अकर्मकाणां भावे लो भवतीति भावे लोन प्राप्नोति' इति चोदयित्वा "अकर्मकारणामित्युच्यते, न च के चित्कालभावादिभिरकर्मकास्तत एवं विज्ञास्यामः क्क चिद्येऽकर्मका इति अथ वा येन कर्मणा सकर्मकाश्चाकर्मकाश्च भवन्ति तेनाकर्मकाणां न चैतेन कर्मणा कश्चदप्यकर्मकः अथ वा यत्कर्मभवति न च भवति तेनाकर्मकाणां न चैतत्कर्म क्क चिदुपि न भवति' इति ( अनुभूयते सुखम् )इत्यादौ संदेदनाद्यर्थत्वाद् भुवः संवेद्यादिभिरिपि सकर्मकत्वाकर्मण्येव लः ( भूयेते भूयन्ते ) इत्याद्युदाहार्यम् तथा, ( भूयताम् भाविता ) ( सूत्रम्) स्यसिच्सीयुट्तासिषु भावकर्मणोरुपदेशेज्झनग्रहदृशां वा चिण्वदिट् च (इति सूत्रम्) इत्यजन्तानां हनादीनां च धातूनामार्द्धधातुकेषु भावकर्मविषयेषु स्यादिषु वा चिणीव कार्यमिट् चेत्यभिधानात् चिण्वत्पक्षे वृद्धिः इहेड्विधानमनिडर्थं ण्यन्तार्थं च स्यसिजादीनामार्द्धधातुकत्वस्याव्यभिचारेपि तेन विशेषणं सीषुडर्थम् तेन सार्वधातुके विध्यादिलिङि सीयुटि चिण्वत्त्वस्याभावः एवं स्यसिच्सीयुहविषये द्वैरूपयमुदाहार्यम् ( भविष्यते भाविष्यते अभविष्यत अभाविष्यत अभावि अभाविषाताम् भविषीष्ट ) इत्यादि लुङ्लिङोर्ध्वमे चिण्वत्पक्षे "विभाषेटः'' इति मूर्द्धन्यविकल्पानाच्चातूरूप्यं नेयम् लुङि तशब्दे'' चिण् भावकर्मणोः'' इति चिण् विधानात् च्लेश्चिण् ततः "चिणो लुक्''चिणो लुक्'' इति तशब्दस्य लुक्
अथ कर्मकर्त्तोच्यते ( सूत्रम्) कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः (इति सूत्रम्) "कर्त्तरि शप्'' इत्यतः कर्तृग्रहणमनुवृत्तं प्रथमान्तमिहि विपरिणम्यते इह कर्म न पारिभाषिकं तेनात्यन्तविलक्षणेन क्रियायाः सादृश्यायोगात् नापि क्रियामात्रं ( 1 ) ( 1 ) यथा कथाचन यथा कथं वन क्रियया क्रियायाः सादृश्याव्यभिचारात् अतः कर्मेह तत्स्यात्क्रिया, अनया तुल्यक्रियः कर्ता कर्मणा तुल्यस्तत्कार्याणि लभत इत्यर्थः तानि च यगात्मनेपदचिण्चिण्वद्भावाः एकस्मिंश्च प्रयोगे कर्मणा तुल्यक्रियस्य कर्तृरसंभवात् कर्मत्कर्तृत्वे प्रयोगभेदेन ज्ञेये यद्येवं पटं भावयतीत्यत्र कर्मस्था क्रियोत्पत्तिरस्ति तया तुल्यक्रियत्वं पटो भवतीत्यत्र कर्तृरिति यगादि कस्मान्न भवति अर्थस्वभावादेवास्य योगस्य धातुविषयत्वे सिद्धे धातोरित्यनुवृत्तिसामर्थ्याद्विक्तिविपरिणामेन सप्तम्यन्तं विवक्षितैक्तत्वं विज्ञायत इत्येकस्मिन् धातौ कर्मणा तुल्यक्रियस्य कर्तुः कर्मवद्भावाद् इह तु धातुर्भिद्यते एवं च कर्मव्यापारार्थो धातुर्यत्र सौकर्यातिंशयप्रतिपादनाय कर्मव्यापारमात्रे वर्तते सोस्य विषयः संपन्नः ततश्च शत्रुमभिभवतीत्यत्र न्यग्भवनोपसर्जने न्यग्भावने वृत्तो भवतिर्यदा न्याग्भवनमात्रे वर्त्तते तदाभिभूयते शत्रुः स्वयमेवेति यगात्मनेपदे भवतः नन्वत्र कर्मस्था क्रिया न्यग्भवनं सैव कर्तस्थापीति क्रियाभेदाभावात् कथं भेदनिबन्धनं सादृश्यमिति चेन्न कर्मकर्त्रव्स्थाभेदेन भिन्नकारकत्वेन भेदोपपत्तेः नन्वत्रातिदेशेन यगादिवद्द्वितीया कस्मान्न भवति न च "अनभिहिते'' इति निषेधोऽस्य कार्यातिदेशत्वाद् अत्र च तदधिकाराभावात् उच्यते"व्यत्यो बहुलं'' "लिङयाशिष्यङ्'' इति संहितया सूत्रपाठाद् ( 2 ) ( 2 ) ल्लिङिति द्विलकारको निर्देशः, तत्रैकं लग्रहणमनुवर्त्तते तच्चेह षष्टयन्तं सत् तदन्तत्वं प्रयोजयहज, ( 3 ) ( 3 )कार्यप्रतीति श्चात्राध्या कार्यप्रतीतिश्चाध्याहियत इति लान्तकार्यविषत्वादतिदेशस्य द्वितीयायास्तथाभावादप्रसङ्गः एवं च कर्माश्रयाः कृत्यादयोपि न भवन्ति नन्वभिभूयमानो देवदत्तो यज्ञदत्तमभिभवतीत्यत्रापि( 4 ) ( 4 )सकमर्कत्वात् कर्मवद्भावः प्राप्नोति, अत्र हि यज्ञदत्ते कर्मणि( 5 ) ( 5 ) दृष्टं न्यग्भवनं न्यग्भावयितरि देवदत्ते दृष्टो न्यग्भाव इतर स्मिन् देववत्तं च कर्तरि दृश्यते यदसौ न्याग् भवन् न्यग् भावयति नैष दोषः इह कर्मणा तुल्यक्रिय इति कम्रस्थया क्रियया तुल्यायाः ( 6 ) ( 6 )क्रियायाः प्रसङ्गात्कर्तुश्च क्रियापेक्षत्वात् प्रत्यासत्त्या तदपेक्षयैव कर्तुः कर्मवद्भावविज्ञानात् इह च न्याग्भवनं न कर्तृत्व उपयुज्यते किं तु न्यग्भावनमेव, अन्यगृभवतोपि न्याग्भावने कर्तृत्वसंभावात् वत्करण ( 7 ) ( 7 ) स्वाश्रयणेन कर्मकर्तृंत्व त्स्वाश्रयाकमकत्वनिबन्धनो भावे लकारोपि भवति अभिभूयते शत्रुणास्वेनैवेति, तेन शत्रो( 8 ) ( 8 ) द्विर्ताया न भवति स्तृतीया भवतिसर्वत्र कर्मवदुदाहरणानि लुङि तशब्दे तु "अचः कर्मकर्तरि'' इति चिणादेशविकल्पनात् पक्षे सिच्, तस्य पूर्ववच्चिण्वदिट् तत्पक्षे वृद्धौ ( अभ्यभावि ) ( अभ्यभाविष्ट ) ( अभ्यभविष्ट ) इति त्रैरूप्यम् स्वाश्रयभावे लकारे "चिण् भावकर्मणोः'' इति चिणेव ( अभ्यभावि शत्रुण स्वेनैवेति ) अथ पुरुषविषये किं चिद् विचार्यते युष्मदस्मदन्येषु सहविवक्षितेषु त्यदादीनि सर्वैर्नित्यम् अन्यैस्सहवचने त्यदादीनि शिष्यन्ते मिथस्तु पराणीति शिष्यमाणाभ्यां युष्मदस्मद्भ्यामशिष्यमाणार्थाभिधानेपि स्वाथांपवेक्षौ मध्यमोत्तमावेव भवतः न तु शिष्यमाणाशिष्यमाणरूपस्यार्थस्य युष्दस्मदर्थान्यत्वेन शेषत्वात्प्रथमः, यत्र युष्मदस्मदी समानाधिकरणे न स्तः स शेष इतृयुक्तत्वात् ( देवदत्तश्चाहं च आवां भवावः) ( देवदत्तश्च स चाहं च वयं भवामः ) इति युष्मदस्मदोः सहविवक्षाया( 1 ) ( 1 ) परत्वात् मस्मदा शिष्यमाणेन युष्मदस्मदर्थाभिधानेपि परत्वादस्मदर्थापेक्ष उत्तमो भवति ( त्वं चाहं च आवां भवाव ) इति भवतापि युष्मदस्मदोः सहवचने तस्य पर्वपाठाश्रयेण तयोरेव श्षे ( भवांश्च त्वं च युवां भवथः ) ( भवांश्चाहं च आवां भवाव ) इति सहविवक्षा चानेकस्यार्थस्यैकगुणाक्रियाभिनिवेशार्थ बुद्धया निरूप्यमाणस्य क्रियागुणद्वारेणान्योन्यापेक्षया समुदायभावामापन्नस्य सहभावेन वक्तुमिच्छा, उद्भूतावयवभेदत्वाच्च द्विवचनबहुवचने असहविवक्षायां द्वैतम् एक एव लकारो ऽनेकलारकार्थंभिधायी प्रतिकारकमावर्त्तते वेति तत्राद्ये पक्षे युष्मदस्मदन्यानामशेषत्वाद्यथायोगं मध्योत्तमौ भवतः ( स च त्वं च भवथः ) तथा मध्यमोत्तमयोर्युगपत्प्रसङ्गे परत्वादुत्तमः, ( त्वं चाहं च भवाव ) इति पक्षान्तरे तु ( 2 ) ( 2 )लाभिधेये अभिधेये तत्तत्कारकापेक्षया प्रथमादयो यथायोगं भवन्तीति न विवादः ( भवान् भवति, ) ( त्वं भवसि, ) ( अहं भवामीति ) अलिङ्गसंबोधनैकविषयश्च युष्मदर्थो भवदर्थस्त्वन्य इति तद्योगे प्रथमोक्तः यदा त्वस्मात्सम्बोधनविभक्तिः तदा युष्मदर्थयोगात् मध्यमो भवति ( हे भवन् भवसि इति अतित्वं भवति अत्यहं भवति इत्यादौ त्वामतिक्रान्तो मामतिक्रान्त इति "अत्यादयःक्रान्ताद्यर्थे'' द्वितीयया इति तत्पुरुषे त्वमतिक्रान्तो येनाहमतिक्रान्तो येनेति "अनेकमन्यपदार्थः'' इत्यनेकं सुबन्तमन्यस्य पदस्यार्थे वर्त्तमानं समर्थं समस्यत इति बहुब्रीहौ वा ऽतिक्रमितुः प्राधान्यात्तस्यैव लान्तार्थविशेषणत्वान्न मध्यमोत्तमौ यदा त्वतिशब्दः पूजितवचनः तदा "स्वती पूजायाम्'' इति तत्पुरुषे युस्मदस्मदीरर्थस्य प्रधान्यात्तेन विशेष्यत्वाद् ( अतित्वं भवसि अत्यहं भवामि) इति भवतः त्वद्भवति मद्भवतीत्यत्र च्चयन्तयोरेतयोस्त्वमिवाहमिवार्थेस्वार्थारोपेण वर्त्तमानत्वादमुख्यार्थत्वचात् "गौणमुख्ययोर्मुख्ये कार्यसंप्रत्यय'इति न्यायेन मध्यमोत्तमौ न स्तः तथाहि "अभूततद्वावे कृभ्वस्तियोगे संपद्यकर्त्तरि च्यवः'' इति कार्यात्मना ऽभतस्यकारणस्य कार्यात्मना भावे विवक्षिते संपद्यमाने कार्यात्मना भवतिकर्त्तरि वृत्तात्प्रातिपदिकात्कृभ्वस्तियोगे च्वर्विधीयते एतदुक्तं भवति अभेदविवक्षया भवतिकर्त्तरि वृत्तात्प्रातिपदिकात्कृभ्वस्तियोगे च्विर्विधीयते एतदुक्तं भवति अभेविवक्षया कारणवृत्तेःकार्यशब्दात् प्रत्यय इति त्वत्कल्पो भवति मत्कल्पो मत्कल्पो भवतीत्यादावपि गौणार्थत्वाच्च न मध्यमोत्तमौ तत्र ( सूत्रम्) ईषदसमाप्तौ कल्पब्देश्यदेशीयरः (इति सूत्रम्) संपूर्णता पदार्थानां समाप्तिः, किं चिन्नयूनतेषदसमाप्तिः, एतद्विशिष्टेर्थे वर्त्तमानात्प्रतिपदिका ( सूत्रम्) त्तिडश्चे (इति सूत्रम्) इति तिडन्ताच्च स्वार्थे क्कल्पबादया इति प्रकृत्यर्थसदृशार्थान्तरवृत्तिभ्यो विधानात् यथा तु कालान्तरदृष्टगुणेषदसमाप्तिविशिष्टस्वार्थवृत्तेः प्रत्ययाः तदा न गौणार्थत्वमिति त्वत्कल्पो भवसि मत्कल्पो भवामीति भवतः त्वमेवेदानीं किं चिन्नयूनगुणो भवसीत्यर्थः पूर्वत्र तु त्वत्सदृशोन्यो भवतीत्यर्थः अथ तिङन्तात्प्रत्ययाः प्रदर्श्यन्ते ( सूत्रम्) अतिशायने तमबिष्टनौ (इति सूत्रम्) अतिशायनं प्रकर्षोभिभवः एतदुपाधिकार्थवृत्तेर्ड्याप्प्रातिपिदिकादेतौ स्याताम् तथा "तिङश्च''इति तिङन्ताच्च ( सूत्रम्) बहूनामेकस्य निर्धारेणे वृत्तौ द्विवचनभिज्योपपदे तरबीयसुनौ (इति सूत्रम्) द्वयोरर्थंयोर्वचने विभज्येविभक्तव्ये चोपपदे तरबीयसुनोर्विधानात् तौ अजादी गुणवचनादेवेतीष्टनीयसुनोर्गुणवचनादेव नियमात्तिङन्तात्तरप्तमपावेव, एतदन्तात् ( सूत्रम्) किमेत्तिङव्ययघादाम्वद्गव्यप्रकर्षे (इति सूत्रम्) किमादिभ्यो यो घस्तदन्ताद्द्रव्यप्रक्रर्षे गम्यमाने आमुरित्यासमुः उकारोमकारस्यानन्त्यत्वेर्नेत्वनिवृत्तये हल्लुप्यते तत्र "स्वरादिनिपातमव्ययम्'' तथा ( सूत्रम्) तद्धितश्चासर्वविभक्तिः (इति सूत्रम्) इत्यसर्वविभक्तियुक्तं तद्धितान्तं, तथा "कृन्मेजन्त'' इति ( 1 ) ( 1 ) मकारैजन्तम् मेजन्तं, तथा "त्त्कातोसुन्कसुन''इति ( 2 ) ( 2 ) त्वदन्तम् तदन्तं, "अव्ययीभावश्च'' इत्यव्ययीभावश्च, "तरप्तमपौ घः'' तत्राणि ( 3 ) ( 3 ) अपि परे परे, "यचि भम्'', यकारादावजादौ च स्वादावसर्वनामस्थाने परतः पूर्वं भमिति घान्तस्य भसंज्ञा इह स्वादयः स्वौजसमौडित्यारभ्य कप्पर्यन्ताः घान्तस्य ( सूत्रम्) यस्येति च (इति सूत्रम्) इवर्णोवर्णयोरीति भसंज्ञानिमित्ते तद्धिते च परे लोप इति लोपः, ( भवतितरां भवतितमां, ) तद्धिताश्च "तद्धिता'' इत आरभ्य आपञ्चमाध्यायसमाप्तेर्वक्ष्यमाणाः प्रत्ययाः, आमन्तं कृत्तद्धितसमासाश्च कृदन्तं तद्धितान्तं समासश्च प्रातिपदिकमिति प्रातिपदकिं, कृतः समासाश्च वक्ष्यन्ते प्रातिपदिकाक्च "ड्याप्प्रातिपदिकात्'' "स्वौजसमौट्छष्टाभ्यांभिस्ङ्भ्यांभ्यस्ङसिभ्यांभ्यस्ङसोसाङ्ङयोस्सुप्'' इति विधीयमानेषु स्यादिषु एकत्वार्थमेकवचनं सुः तम्य च ( सूत्रम्) अव्ययादाप्सुपः (इति सूत्रम्) अव्ययाद्विहितस्यापः सुपश्च लुगिति लुक् स्वरादिष्वामितिपाठादयव्यत्वम्, आबिति डाप्डाप्चापः ( सूत्रम्) प्रशंसायां रूपम् (इति सूत्रम्) प्रशंसा स्तुतिः एतदुपाधिकार्थान् ङाप्प्रातिपदिकात तिङन्ताच्चरूपप् स्यात्स्वभावादेतदन्तान्नपुंसक ( 4 ) ( 4 ) प्रथमेति बहुषु पुस्तकेषु नास्ति प्रथमैकवचनमेव तस्य "स्वमोर्नपुंसकात्'' इति नपुंसकलिङ्गात्परत्वेन लुकिप्राप्ते "अतोम्''इत्यम्भावे ( सूत्रम्) अमि पूर्वः (इति सूत्रम्) अकोमि परे पूर्वपरयो3 पूर्वरूपमेकादेश इति पूर्वरूपत्वम्, तेन (भवतिरूप)इत्यादि भवति एवं कल्पबाद्यन्तादपि स्वभावान्नपुंसकात्स्वादिका र्यम् "अव्ययसर्वनाम्नामकमच् प्राक् टेः''रित्यकच् तत्र "तिङश्च'' इत्यनुवृत्तेरस्यापि टेः प्रागज्ञातादिषु प्रागिवीयेष्वर्थेषु भवति अकार उच्चरणार्थः, चकारः"चित'' इति स्वरार्थः तत्र हि "चितः सप्रकृतेः' इत्युच्यते ( भवतकि ) अथ तिङो ऽन्ये लादेशा उच्यन्ते ( सूत्रम्) लटः शतृशानचाप्रथमासमानाधिकरणे (इति सूत्रम्) लटः शतृशानचावादेशौ स्यातामप्रथमान्तेन चेत्सामानाधिकरण्यं भवति तत्र शेषत्वादस्य लटः शता, तस्य शित्त्वात्सार्वधातुकत्वे पूव्रवच्छबादयः शत्रन्तस्य "कृदतिङ्'' इति तृतीयधात्वधिकारविहितस्य प्रत्ययस्य कृत्संज्ञाविधानात् कृदन्तत्वेन प्रातिपदिकत्वादविशेषेण स्वादिप्रसङ्गे कर्मत्वादविशेषेण स्वादिप्रसङ्गे कर्मत्वस्य विवक्षितत्वात् "कर्मणि द्वितीया'' इति द्वितीया द्वितीयादिशब्दौः सुपं त्रिकाः पूर्वाचार्यप्रसिध्द्योच्यन्ते तत्रापि सुपस्त्रीणित्राणि पदानि त्वैकशो भूय थासंख्यमेकवचनादिसंज्ञानीति तिङ्वदेकत्वादौ क्रमेणैकवचनादि भवति तत्रमौटौः सुडनपुंसकस्य सुटिति प्रत्याहारेणादितिः पञ्च वचनानि गृह्मन्ते तन्यनपुंसकस्य संबन्धीनि सर्वनामस्थानत्वे ( सूत्रम्) उगिदचां सर्वनामस्थाने धातोः (इति सूत्रम्) इति नुम् उगितामङ्गानां लुप्तनकारस्याञ्चतेः पूर्वमधातोरुगितः पश्चाद्धातोस्तस्मिन्नुम् अञ्चतिग्रहणादुगितो धातोर्यदिभवति अञ्चतेरेवेति नियमार्थकाद् अग्धातुग्रहणमधातुर्भूतपूर्वार्थ, नुमो सित्त्वात् ( सूत्रम्) मिदचोन्त्यात्परः (इति सूत्रम्) इत्येकत्र संनिविष्टानामचामन्त्यादचः परः ( सूत्रम्) नश्चापदान्तस्य ज्ञलि (इति सूत्रम्) अपदान्तयोर्नकारमकारयोर्ज्ञल्युनस्वार इति नस्यानुस्वारः "अनुस्वारस्य ययि परसवर्ण'' स च "स्थानेन्तरतमः'' इति नासिक्यानुस्वारस्य तादृशो नकारः ( भवन्तं पश्य ) ( 5 ) ( 5 ) भक्तो पश्यति भवतस्तानित्यत्वात् "स्वादिष्वसर्वनामस्थाने'' इति पूर्वस्य प्राप्तायाः "यचि भम्'' इति भसंज्ञया परया ऽनवकाशया बाधात् "झलां जशोन्ते'' इति जश्त्वं न भवति कर्तृकरणविवक्षायां, "कर्तृकरणयोस्तृतीया'' उक्तः कत्तां ( सूत्रम्) साधकतमं करणम् (इति सूत्रम्) क्रियाप्रसिद्धौ यत्कारकं कारकान्तरापेक्षया प्रकृष्टं विवक्ष्यते द्व्यापारान्तरं क्रियानिष्पत्तिर्विक्ष्यते ततृकरणम् तदुक्तम्---- क्रियायाः परिनिष्पत्तिर्यद्व्यापारादनन्तरम् ।विवक्ष्यते यदा तत्र करणत्वं तदा स्मृतम्वस्तुतस्तदनिर्देश्यं नहि वस्तु व्यवस्थितम्
स्थाल्या पच्यत इत्येषा विवक्षा दृश्यते यतः क्रियते येन येनैव तत्तत्करणमिष्ते तेनाश्वेन रयेनेति सिद्धं दीपिकयेति च इति टाटकारष्टाङसीति विशेषणार्थः अन्यथा "सुपां सुलुग्'' इति विहितस्यापि ग्रहणमापद्येत ( भवता तेन भवद्भ्यां ताभ्यां, भवद्भिस्तैः ) हलादौ पदत्वाज्जाश्त्वम् संप्रदानविवक्षायां "चतुर्थी संप्रदाने'' कृदाद्यनभिहित इति शेषः ( सूत्रम्) कर्मणा मयभिप्रैति स संप्रदानम् (इति सूत्रम्) ददातिर्म्मणा करणभूतेन कर्ता यमभिप्रेति तदनिराकर्तृत्वे प्रेरयित्रनुमन्तकारकं सम्प्रदानम् उक्तच्च
अनिराकरणात्कत्कर्तुस्त्यागाङ्गं कर्मणेप्सितम् प्रेरणानुमतिभ्यां च लभते संप्रदानता इति दानं च पुनरग्रहणाय किं चिदुद्दिश्य स्वीयत्यागः ( भवते तस्मै ददाति भवद्रभ्यां ताभ्यं ददाति भवद्भ्यस्तेभ्यो ददाति ) अपादानविक्षायाम् "अपादाने पञ्चमी'' "ध्रुवमपाये ऽपादानम्'' सावधिकं गमनमपायः तदुक्तम् संयोगभेदाद् भिन्नात्मा गतिरेव भ्रमिर्थथा ध्रुवावधिरपायोपि समवेतस्तथा ध्रुवः इति अस्मिन् साध्ये यद् ध्रुवमेतदनाविष्टं यतृकारकं तदापादानम् तथाहि अपाये युदासीनं चलं वा यदि वा ऽचलम्
ध्रुवमेवातदावेशातृतदपादानमुच्यते इति त्रिविधं चैतत् यथाह निर्दिष्टविषयं किं चिदुपात्तविषयं तथा अपेक्षितक्रियं चेति त्रिधा ऽपादानमुच्यते इति तत्र प्रथमं धातुना ऽभिहितापायविषयं द्वितीयं ( 1 ) ( 1 ) धात्वर्थाङ्गार्थत्वेन धात्वन्तरार्थत्वेनाभिहितापायविषयम् तृतीयं तु सामर्थ्यादिना प्रतीयमानापायविषयम् ( भवतस्तस्मादागच्छति भवतो मेघाद्विद्योतते विद्यत् ) अत्र निःसरणाङ्गे विद्योतने विद्युतिर्वर्त्तते ( भवतस्तस्मादाढ्यतरः ) अत्र प्रकर्षप्रत्ययसार्थ्याद्विभागकारणतया प्रकर्षलक्षणा क्रिया प्रतीयते, अत्रावधिविभक्तयोरेकीकारो विभागस्तद्धेतु रपकर्षणं च बौद्धम् तथा चाह बुद्धया समीहितैकत्वान् पञ्चालान् कुरुभिर्यदा
पुनर्विभजते वक्ता तदापायः प्रतीयते
इति तत्रतत्र ङसीत्यनुवादार्थो ङकारेकारौ विभागोपायः, अस्मिन् साध्ये सद् ध्रुवमेतद्धेतुभूक्रियानाविष्टं तदपादानमिति सूत्रार्थः शेषविवक्षायाम् ( सूत्रम्) षष्ठी शेष (इति सूत्रम्) अनभिहितइति शेषः कर्मादिभ्यो ऽन्यः प्रातिपदिकार्थव्यतिरेकहेतुः स्वस्वामिसंबन्धादिः शेषः द्विष्ठोप्यसौ संबन्धो गुणभूतेन शब्देन प्रतिपाद्यत इति तस्मादेव षष्ठी न तु प्रधानात् द्विष्ठोप्यसौ परार्थत्वाद् गुणेषु व्यतिरिच्यते इति तथा वार्त्तिकमपि ( उक्तं पूर्वेण ) इति अस्यार्थः प्रातिपदिकार्थसूत्रे यद ( 1 ) ( 1 ) पदसामा सामानाधिकरण्ये उपसंख्यातमधिकत्वादिति चोद्यस्य न वाक्यार्थत्वादिति सामानाधिकरण्यप्रतीतेर्वाक्यार्थत्वेन पदसंस्कारवेलायामभावात् प्रातिपदिकार्थनिबन्धना प्रथमा यथा भवत्येवमत्रापिप्रधानगतसंबन्धप्रतीतेर्वाक्यार्थत्वेन पदसंस्कारवेलायामभावान्न प्रसङ्गः षष्टया इति, परिहारभाष्यं चार्थरूपमेवैतदेवंजतीयकमिति ( भवतो ऽस्य स्वं, भवतोरनयोः, भवतामेषाम् )अधिकरणविवक्षायाम् "सतम्यधिकरणे च'' चकाराद् दूरान्तिकार्थेभ्यश्च ( सूत्रम्) आधारोधिकरणम् (इति सूत्रम्) कर्तृकर्मणोः क्रियाश्रयभूतयोर्धारणक्रियां प्रति य आश्चारस्तत्कारकमधिकरणम् त्रिविधं चैतत् यदाह,
कर्तकर्मव्यवहितामसाक्षाद् धारयत क्रियाम् उपकुर्वन् क्रियासिद्धौ शास्त्रेऽधिकरणं स्मृतम् औपश्लेषिकमेकं स्यात्तथा वैषयिकं परम्
अभिव्यापकमित्येतत्त्रधाधिकरणं मतम् आस्ते कटे शकुन्तः खे तिले तैलं व्यवस्थितम्
क्रणेणाधारभेदानामुदाहरणदर्शनम्
इति ( भवति कटे शेते मेघच्छन्ने भवति खेबलाका भवति तिलं तैले, भवतोरनयः, भवत्स्वेषु ) प्रथासामानाधिकरण्ये प्रथमासामानाधिकरण्याभावे च "नन्वोर्विभाषा'' इत्यतो विभाषनुवृत्तेर्विकल्पेन भवतः "प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवचनमात्रे प्रथमा'' भवत्रयम् "हल्ड्याब्भ्य'' इति सुलोपः तकारस्य संयोगान्तलोपः तस्यासिद्धत्वात् "न लोपः प्रातिपदिकान्तस्य'' इति विधीयमानो नलोपो न भवति ( भवन्तौ ( 2 ) ( 2 ) न्तौ भवन्तस्ते भवन्तः ) जसो जकारो ऽसन्देहेन विभक्तिस्वरूपप्रतिपत्त्यर्थः ( भवत्तरः भवत्तमः भवद्रूपःः भवत्कल्पः) इत्यादौ तरबादिविधिवत् ( भवत्कः ) "प्रागिवात्कः'' "इवे प्रतिकृतौ'' इत्यतः प्रागितः परेष्वजातादिष्वर्थेषु द्योत्येषु कः प्रातिपदिकादिति ( क्क )तद्धितत्वान्न ककारस्येत्त्वम् शत्रभावे भवतीत्यादि पूर्वमुक्तमेव अत्र तिडःस्थानिवत्त्वेन लत्वाच्छत्रादेशो न भवति, वाग्रहणस्य व्यवस्थितविभाषाविज्ञानात् यदि हि स्यात्स्यानिवद्भावेन तिडन्तादस्माच्च तरप् किमेत्तिङठ्य'' इत्याम्स्यात् ततश्च भवत्तरामिति तृतीयं रूपं स्यात् असामानाधिकरण्ये खलवपि भवत इदं ( भावतम् ) ( सूत्रम्) तस्येदम् (इति सूत्रम्) षष्ठीसमर्थाद् ड्यापप्रातिपदिकात्संबन्धिन्यथेऽणिति अण् ( सूत्रम्) तद्धिते ष्वचामादेः (इति सूत्रम्) इति वृद्भिः ञिति णिति तद्धिते परेऽङ्गस्याचामदेरचो वृद्धिरिति इयं च ( सूत्रम्) अत उपधाया (इति सूत्रम्) उपधाया इति ञिति णिति प्रत्ययमात्रे परे ऽङ्गस्योपधाया अतो विधीयमानां वृद्धिमपवादत्वाद्वाधते न च भवत इत्यस्य देवदत्तादिविशेषापेक्षत्वादस्तीहापि सामानाधिकरण्यमिति वाच्यम् तर्हि सापेक्षत्वादस्मात्प्रत्यय एव न स्यात् ( सूत्रम्) समर्थपदविधिः (इति सूत्रम्) इतीह शास्त्रे पदविधिः समर्थपदाश्रय इत्युक्तत्वात् इदमप्युदाहरणं, ( भवतो भक्तिर्भवद्भक्तिरिति ) ( सूत्रम्) षष्टह (इति सूत्रम्) षष्टयन्तं समर्थेन सुबन्तेन वा समस्यत इति समासः ( सूत्रम्) सुपो धातुप्रातिपदिकयोः (इति सूत्रम्) इति तद्धितान्तसमासप्रातिपदिकयोरन्तर्भृ तस्य सुपो लुक् अत्र के चिल्लडिति वर्त्तमाने "लटः शतृशानचौ'' इति पुनर्लहग्रहणाद् "नन्वोर्विभाषा'' इति भूते विहितस्यापि लटोप्येतावादेशौ भवत इति एतद्भाष्यवार्तियोर्नोक्तं वृत्तिकारस्य च नेष्टम् यदाह लडितिवर्त्तमाने पुनर्लइग्रहणात् क्कचित् प्रथमासामानाधिकरण्येपि भवतीति ( सूत्रम्) संबोधने (इति सूत्रम्) च शतृशानचाविशि शेषः आभिमुख्यकरणं संबोधनम्, तच्च स्वभावात्कचित् कार्येविलियोगार्थम् यदाह
सिद्धस्याभिमुखीभावमात्रं संबोधनं विदुः प्राप्ताभिमुख्ज्ञृयो ह्मर्थाऽत्मा क्रियायां विनियुज्यते इति हे सुखमनुभवन्नर्थस्य ( सूत्रम्) लक्षहेत्वोः क्रियायाः (इति सूत्रम्) लक्षणं चिन्हं, हेतुः कारणं। क्रियाया लक्षणहेत्वोर्वर्तमानाद्धातोर्लटः शतृशानचौस्याताम्, ( शयनमुनभवन् यवनो भुङ्क्ते ) अत्र शयननुभवनं यवनभोजनस्योपलक्षणं, शुरूषुर्भवन्विद्यामधिगच्छति, अत्रापि शुश्रुषाभवनं विद्याधिगमस्य हेतुः योगद्वयमिदं प्रथमासमानाधिकरेणे नित्यार्थम् प्रथमा च "संबोधने च'' इति संबोधनाधिकप्रातिपदिकार्थे विहिता ( सूत्रम्) माङ्याक्रोशे (इति सूत्रम्) आक्रोशः शपनम् अस्मिन् गम्यमाने माङ्युपपदे शतृशानचौ भवतः ( मा भवन् )"माङि लुङ'' इति प्राप्ते अस्मादेवादेशवचनाल्लडनुमीयते सुखमनुभवन्नित्यादौ "कर्तृकर्मयोः कृति'' इत्यनयोः कृद्योगे विधीयमाना षष्ठी न भवति, ( सूत्रम्) न लोकाव्ययनिष्ठाखलर्थतृनाम् (इति सूत्रम्) इति लादियोगे प्रतिषेधात् ल इति शतृशानचौ कानच् क्कसुकिकिनौ चोच्यन्ते उ इत्युवर्णान्ताः, उः, इच्छुः, उकः प्रत्यय एव अव्यय इति "कृन्मेजन्तः'' "क्त्वातोसुन्कसुन'' इति उक्ता अव्ययकृतः"क्तक्तवतू निष्ठा'' खलर्थः खल् युच् तृन्निति "पूङ्यजोः शानन्'' इति शानन्नादय "तृन्'' इति तृन्पर्यन्ताः प्रत्याहारेणोक्ताः प्रत्याहारश्च "जटः शतृ'' इति तृशब्दस्य तृनो नकारेण सुखस्यानुभवन्निति प्रयोगः शेषलक्षणषष्ट्या, अत्र पष्ठीसमासः ( सूत्रम्) पूरणगुणसहितार्थसदव्ययतव्यसमानाधिकरणेन (इति सूत्रम्) इति पूरणादिभिः षष्ठीसमासो न भवति तत्र पूरणा इति पूरणप्रत्ययान्ताः गुण इति गुणद्वारेण गुणिनि वर्त्तितुं शक्ता गुणुणिनिष्ठाशुक्लादयः, ये तु गुणं स्वनिष्ठतयैवाभिदधति ते रसादयस्तत्स्थैश्च गुणैः षष्ठी समास्यत इति तैः समास उक्तः सुहितार्थास्त्यर्थाः सदिति ( सूत्रम्) तौ सत् (इति सूत्रम्) इति सत्संज्ञो शतृशानचौ अव्यया उक्ताः तव्यो न सानुबन्धकः निरनुबन्धकग्रहणेन सानुबन्धकस्येति समानाधिकरणमेकविभक्त्यन्तं विशेषणं विशेष्यं च अथ शत्रन्तात्स्रीप्रत्यया इह प्रदर्श्यन्ते ( सूत्रम्) उगितश्च (इति सूत्रम्) यत्प्रातिपदिकमवयवद्वारेण साक्षाद्वोगित् "येन विधिस्तदन्तस्य'' इति तदन्तात्, व्यपदेशिवद्भावेव केवलाच्च प्रातिपदिकात् स्त्रियां तदन्तविधिर्न' "व्यपदेशिवद्भावो ऽप्रातिपदिकेन' इति परिभाषे प्रातिपदिकस्य स्वरूपग्रहणेन प्रत्ययविधिविषये इति नेह स्तः ङीबन्तस्य ( सूत्रम्) यु स्त्र्याख्यौ नदी (इति सूत्रम्) अनानपेक्षया स्त्रियां वृत्तमीवदूदन्तं नदी, नदीत्वे ( सूत्रम्) शप्श्यनोर्नित्यम् (इति सूत्रम्) शप्श्योर्निमित्तत्वेन सबन्धिनःशतुर्नित्यं नुम् शीनद्योः परयोः, नुम् मित्त्वादन्त्यादचः परः इह नदीशब्दो नद्यवयवे वत्ततं इति शतुर्नदीपरत्वम् ( भवन्ती अतिभवन्ती ) ङयन्तत्वातस्वादिषु सोर्हल्ङयादि लोपः ( भवन्त्यौ भवन्त्यः ) अजादौ "इको यणचि'' इति संहितायां यण् भवति ( सूत्रम्) प्रथमयोः (इति सूत्रम्) इत्यकः प्रथमाद्वितीययोरजादौ विभक्तौ परतः पूर्वपरयोःपूर्वसवर्णदीर्घः एकहत्येतदत्र न भवति, "दीर्घाज्जसि च"' इति निषेधाच् चकारादिज् गृह्मते ( हे भवन्ति ) ( सूत्रम्) अम्बार्थनद्योर्ह्रस्वः (इति सूत्रम्) इति ह्रस्वः अम्बार्थां "एङ्ह्रस्वात्संबुद्धेः'' इति संबुद्धेर्हलो लोपः ( सूत्रम्) एकवचनं संबुद्धिः (इति सूत्रम्) संबोधने प्रथमाया इति शेषः ( भवन्तीम् ) ( 1 ) ( 1 ) भवन्ती अत्र "अमि पूर्वः'' पूर्वसवर्णदीर्घश्च यणं बाधेते ङिद्वचेनषु ( सूत्रम्) आण् नद्याः (इति सूत्रम्) इति टित्त्वादादौगमे "आटश्च'' इति ययायोगमैकार औकारश्च वृद्धिः ( भवन्त्यौ, भवन्त्यः ) आमि "ह्रस्वनद्यापो नुट्'' इति नुट् टित्त्वादौ, ( भवन्तीनाम् ) सप्तम्येकवचनस्य "डेराम्नद्याम्नीभ्यः'' इत्यामादेशे ( भवन्त्याम् ) नीशब्देन तदन्तो ग्रामण्यादिरुच्यतते ( भवन्तितरा भवन्तीतरा ) पूर्दवत्तरप् ( सूत्रम्) अत्र घरूपकल्पेचलङ्ब्रुवगोत्रमतहतेषु उ।योनेकाचो ह्रस्वः (इति सूत्रम्) इति घ्रूदिषु परेषु ङयन्तस्यानेकाचो विधीयमानो नित्यो ह्रस्वः ( सूत्रम्) उगितश्च (इति सूत्रम्) इत्युगितः परस्या नद्या उच्यमानेन ह्रस्वविकल्पेन बाध्ये, अत्र घादयः प्रत्ययाश्चेलडादीनि प्रातिपदिकानि अत्र हरदत्तः चेलडादीनां वृत्तिविषये कुत्सनवचनत्त्वात् तैः "कुत्सितानि कुत्सनैः इति समास इति न्यासकारस्तु चेलङ्ब्रुवगोत्राणामेवं समासमुक्त्वा मतहताभ्यां तु "विशेषणं विशष्येण'' इत्याह एदं तमबादिष्वप्युदाहार्यम्
अथ नपुंसकप्रक्रिया ( भवत् ब्राह्मणकुलं तिष्टति पश्येति वा ) "स्वमोर्नपुं सकात्'' इति इति लुक् ( भवन्तो कुले ) "नपुंसकाच्च'' त्त्यौडः शीभावः औङिति प्रयमाद्वितीययोर्द्विवचनस्य पूर्वाचार्यसंज्ञा शकारः "शीनद्योः'' इति निर्देशार्थाः "शप्श्यनोः'' इति नित्यं नुमागमः ( भवन्ति कुलानि ) जश्शसोः शिः ( सूत्रम्) जश्शसोः शिः (इति सूत्रम्) इति नपुंसकाङ्गात्परत्वे जश्शसोः शिरादेशः शकारः शीति तत्रानुवादार्थः "शि सर्वनावस्थानम्'' इति शेः सर्वनामस्थानत्वे ( सूत्रम्) नपुंसकस्य ज्ञलचः (इति सूत्रम्) इति ज्ञलन्तस्याजन्तस्य नपुंसकाङ्गस्य सर्वनामस्थाने नुमिति नुम् भवतेत्यादि पुंल्लिङ्गचत् अथ शानच् ( व्यतिभावमानः ) "आने मुक्"आने मुक्'' इत्यदन्तस्यानपरत्वेन मुक्कित्त्वादत्यः ( व्यतिभवमानौ ) "प्रयमयोः पूर्वसवर्णदीर्धस्य "नादिचि'' इति निषेधे "वृद्धिरेचि'' इति वृद्धिः, (व्यतिभवमानात् ) ( सूत्रम्) तस्माच्छसो नः पुंसि (इति सूत्रम्) इति तस्मात्प्रथमयोः पूर्वसवर्णदीर्घात् परस्य शसः सकारस्य न इति नकारादेशः ( व्यतिभवमानेन ) ( सूत्रम्) टाङसिङसामिनात्स्याः (इति सूत्रम्) अदन्तादङ्गात्परेषां टादीनां यथासंख्यमिनादय इति इनादेशे गुणः ( व्यतिभवमानाभ्यम् ) ( सूत्रम्) सुपि च (इति सूत्रम्) इत्यदन्ताङगस्य दीर्घं इति सुप्परत्वाहीर्घः ( व्यतिभवमानैः ) ( सूत्रम्) अतो भिस ऐस् (इति सूत्रम्) इत्यदन्ताङ्गात्परत्वेन भिस ऐसादेशः ( व्यतिभवमानाय ) ( सूत्रम्) ङेर्यः (इति सूत्रम्) इत्यदन्तादङ्गात्परत्वेन यादेशः "कष्टय'' इति निर्देशात्सन्निपातपरिभाषाया अनित्यत्वात् "सुपि'' दीर्धः ( व्यतिभवमानेभ्यः ) अत्र ज्ञलदिबहुवचनसुप्परादन्ताङ्गत्वेन" बहुवचने ज्ञल्येत्''इति दोर्घश्च प्राप्नोति, तत्र ( सूत्रम्) विप्रतिषेधे परे कार्यम् (इति सूत्रम्) द्वयोस्तुल्यबलविरोधे परस्य प्राप्यमाणत्वात्परमेत्वं प्रवर्त्तते ( व्यतिभवमानात् व्यतिभवमानस्य ) "टाङसि'' इत्यादिना ङसिसोरात्स्यौ ( व्यभिवमानयोः ) ( सूत्रम्) ओसि च (इति सूत्रम्) इत्यदन्तस्याङ्गस्यौस्परत्वेनैकारे ऽयादेशः ( व्यतिभवमानाम् )"ह्रस्वनद्यापो नुट्'' इति हस्वान्तस्याङ्गस्य नाम्परत्वेन "नामि'' इति दीर्घः "सुपि च'' इत्येव वा, ( व्यतिभवमाने ) "आद्गुणः'' ( व्यतिभवमानेषु ) एत्वे षत्वं, व्यतिभमानस्येदं ( व्यतिभवमानम्) अत्रासामानधिकरण्ये शानच् ( सूत्रम्) तस्येदं (इति सूत्रम्) इत्यण्यादिवृद्धिः ( सूत्रम्) न य्वाभ्यं पदान्ताभ्यां पूर्वौ तु ताभ्यामैच् (इति सूत्रम्) इति पदान्ताभ्यां यकारवकाराभ्यां परस्याचामादेरचो वृद्धिर्न भवति किं तु ताभ्यं पूवमैत् ( 1 ) ( 1 ) यथासंख्यमैजागमो भवति तद्धिते ञ्णिति किति वा पर इत्येतस्य "न कर्मव्यतिहारे'' इति निषेधः
अथ स्त्रियाम् ( व्यतिभवमाना ) ( सूत्रम्) अजाद्यतष्टाप् (इति सूत्रम्) अजादिगणपठितादकारान्ताच्च प्रातिपदिकात् स्त्रियां टाबिति टाप् पकारः समान्यग्रहणार्थः, टकारस्तदविघातार्थः अत्र शानचः स्थानिवत्त्वेन टित्त्वात् ( सूत्रम्) टिङ्ढाणञ्द्वयसज्दघ्रञ्मात्रचतयप्ठक्ठञ्कञ्क्करप् (इति सूत्रम्) ( 2 ) ( 2 ) ख्युनामिति क्वचिनास्ति ख्युनाम् इति यथा कथं चित् टितः प्रातिपदिकाङ्ढाद्यन्ताच्चानुपसर्जनात् स्त्रियां विधीयमानोङीप्, ट एव इद् यस्य स टिदित्यवधारणस्याश्रयणाल्लटश्च द्व्यनुबन्धकत्वान्न भवति, सामगीत्यादौ टको ऽनेकानुबन्धकत्वेऽपि टित्त्वसामथर्यात् ङीप्, लटस्तु टित्त्वमेत्वाद्यर्थतया सावलाशम् हल्ङ्यादिना सुलोपः ( व्यतिभवमाने ) "औङ आपः'' इत्यापः परत्वेनौङः शीभावे गुणः ईकारप्रत्ययपरत्वेन "यस्य'' इति लोपो न भवति ["औङः श्यां परे प्रतिषेधः ] इति निषेधात् ( व्यतिभवमानाः ) "ओसि च'' ( व्यतिभवमानायै ) ( सूत्रम्) यादापः (इति सूत्रम्) इति आपः परस्य ङिद्वचनस्य याडागम_टित्त्वादादिः "वृद्धिरेचि'' इति वृद्धिः ( व्यतिभवमानायाः ) "जश्शसोः शिः'' "नपुंसकस्य ज्ञलचः'' इति नुम् ( सूत्रम्) सर्वनामस्थाने चासंबुद्धौ (इति सूत्रम्) इति नान्तस्याङ्गस्योपधाया दीर्घः हे व्यतिभवमानेत्यत्र "इत्यम् भावेऽमि पूर्वत्वे "एङ्हृ स्वात्'' इति संबुद्धेर्हलो मकारस्य लोपः तृतीयादि पुंलिङ्गवत् ( सूत्रम्) लृटः सद्वा (इति सूत्रम्) इति लट इव लृटोपि शतृशानचोर्विधानाद्भविष्यन्नित्यादिलड्वत् सर्वमुदाहार्यम् तत्र स्त्रियां नपुंसके द्विवचने च ( सूत्रम्) आच्छीनद्योर्नुम् (इति सूत्रम्) इति नुम्विकल्पो विशेषः अत्रानुवृत्तं शतृग्रहणं स्वावयवे वर्त्तते तेनावर्णान्तादङ्गात् परो यः शत्रवयवस्तदन्तस्याङ्गस्य शीनद्योः परयोर्वा नुमिति सूत्रार्थः, अथ वाऽवर्णान्तादङ्गात् शीनद्योः परयोः शत्रन्तस्य वा नुमिति तत्र येन नाव्यवधानमितितकारेण व्यवधानमाश्रयिष्यते, अवर्णान्ताङ्गात्परो यः शता तदन्तस्याङ्गस्येति सूत्रार्थो नोक्तः अङ्गान्तस्य शत्रवयवस्य चान्तरङ्गत्वान्नुमः पूर्वमेकादेशे व्यपवर्गाभावादवर्णान्ताङ्गात्परस्य शतुरसंभावात् न चान्तादिवब्भावः "उभयत आश्रये नान्तादिवत्' इति निषेधात् , भूतपूर्वगत्याश्रयणे तु लुग्विकरणादावदीयी घ्रतीत्यादावपा स्यात् ( व्यतिभविष्यमाण ) इत्यादौ ( सूत्रम्) अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि (इति सूत्रम्) इति णत्वम् अडादिभिव्य्रवायेपि रषाभ्यां परस्य समानपदस्थस्य नो ण इति सूत्रार्थः भविष्यन्नित्यतु"पदान्ततस्य'' इति निषेधान्न भवति अथ सनादयः प्रर्श्यन्ते ( सूत्रम्) धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा (इति सूत्रम्) यो धातुरीषिकर्म समानकर्तृकश्चार्थद्वारेण तस्मादिच्छायां वा सन् स्यात्, नकारो निर्देशाद्यर्थः ( सूत्रम्) सनि ग्रहगुहोश्च (इति सूत्रम्) ग्रहिगुहिभ्यामुगन्तादेकाचश्च परस्य यनो नेडितीड्निषेधः ( सूत्रम्) इको ज्ञल् (इति सूत्रम्) इति उगन्ताद्धातोः परस्य ज्ञलादेः सनः कित्वान्न गुणः सन्यङो एतदन्तस्य प्रथमैकाचो द्वे भवतोऽजादेस्तु द्वितीयस्येति द्वित्वेऽभ्यासकार्यम् ( सूत्रम्) सनाद्यन्ता धातव (इति सूत्रम्) इति सनादिणिङ्पर्यंन्तानां प्रत्ययन्तानां धातुत्वात्पूर्ववलादिषु तिबादयः बुभूषतीत्यादि लिटिं कासप्रत्ययान्ताच्च धातोर्लिटिपर आम्प्रत्यय इत्याम् अकारो मकारपरित्राणाय सूत्रे त्वत एव निर्देशात्परस्पम् "अतोलोपः''आर्द्ध धातुक इति सनो1ZkArasya लोपः"आम'' इत्यामः परस्य लेर्लुक् प्रत्ययलक्षणत्वेन कृदन्तात्वादुत्पन्नस्य सुपः स्वारदिष्वामिति पाठदव्ययतृवाल्लुक् तत्र यद्यामा साहचर्यादमपि तद्धित एवेतृयुच्यते तह्रि "आम''इत्येव लुग्भाविष्यति लिङ्ग्रहणं तुलत्र विवर्त्तिष्यते अत्रामन्तस्याव्यक्तपदार्थक्त्वात्पदत्वाय प्रथमातिक्रमे कारणाभावात्सुरेवोत्पद्यते तस्य हल्ङ्यादिलोपः सिद्ध इति किं लुको विधानेतेति यदा तु प्रयोगवशाद् द्वित्वाद्यभिव्यक्तौ द्विवचनाद्युत्पद्यते तदर्थं लुगेषितव्यः ( सूत्रम्) कृञ् चानुप्रसयुज्यते लिटि (इति सूत्रम्) आमन्तस्य पश्चादेवाव्यवहिता एव कृभ्वस्तय एव लिट्पराः प्रयोक्तव्याः बत्र " अभूततद्भावे कृभ्वस्तिः'' इतिकृशब्दस्य कृञा द्वितीयेति ञकारेण प्रत्याहारनिर्देशात् कृञिति कृभ्वस्तय उच्यन्ते ( बुभुषां चकार )बुभूषां बभूव अत्र ( सूत्रम्) मोनुस्वारः (इति सूत्रम्) परसवर्णविकल्पो भ्वति अनस्वारः पक्ष उदाहार्यः "आम्प्रत्ययवत् कृञोऽनुप्रयोगस्य'' इत्यत्र पूर्ववदित्यनुवृत्त्या पूर्ववत् कृञोऽनुप्रयोगस्येति द्वितीयोऽपि योगः संपद्यते तत्राद्य आम्प्रत्ययप्रकृतेरिवाकर्त्रभिप्रायेप्युनुप्रयुज्यमानस्य कृञ आत्मनेपदं प्रकरणिकं विधत्तं द्वितीये त्वर्थात् पूर्वस्येव कर्त्रस्येव कर्त्रभिप्राये परस्मैपदमित्यत्र आम्प्रकृतेः शेषत्वेन नित्यपरस्मैपदित्वात् कुञोऽपि परस्मैपदमेव इदमेव कृञ् ग्रहणमनुयोगे कृञिति प्रत्याहारण्हमिति ज्ञापयति अन्थाऽनुप्रयोगस्येत्त्येव ब्रूयात् ( बुभुषामास ) अत्र "अस्तेर्भूः'' इत्यार्द्धधातुके विषये विधीयमानो भूभावोऽनुप्रयोगे प्रत्याहारग्रहणसामर्थ्यादत्र भवति अन्यथा प्रतिपत्तिलाघवाय कृभ्वित्येव ब्रूयात् ( बुभषिता )इट्यतो लोपो गुणं परत्वाद् वार्णादाङ्गमिति वा बाधते ( बुभूष्यति ) बुभूषतु अवुभृषत् बुभूषेत् आशिषि ( बुभूष्यात् ) "अतो येयः'' न भवति, आर्द्धधातुकत्वात् अत्र ( सूत्रम्) अकृत्सार्वधातुकयोदीर्घः (इति सूत्रम्) इति अकृद्यकारेऽसार्वधातुके च परेऽजन्तस्याङ्गस्य विधीयमानो दीर्घो [ सिज्लोप एकादेशे सिद्धो वक्तव्यः ] इति सिज्लोपस्य पूर्वत्रासिद्धत्वाभावात्सवर्णदीर्घः ( अबुभूषिषुः ) "सिजभ्यस्त'' अथात्मनेपदम् ( व्यतिबुभूषां चक्रे ) "आम्प्रत्ययवत्'' इति नित्यस्तङ् कृञः ( व्यतिबुभूषां बभूव आसेति वा व्यतिबुभूषिष्यते व्यतिबुभूषिषीष्ट व्यत्यबुभूषिष्यत ) सर्वत्र ( सूत्रम्) पू्ववत्सनः (इति सूत्रम्) इति तङ् सनः पूर्वो धातुर्येन निमित्तेनात्मनेपदी सन्नन्तमपि तेनेव तथेत्यर्थः
अथ भावकर्मणोः ( बुभूष्यते त्वया अनुबुभूष्यते सुखम् ) बुभूषां चक्रे भवता अनुबुभूषां चक्रे सुखम् बुभूषामास इति वा ) इहानुप्रयुज्यमानस्थामन्तार्थाभिव्यक्तिमात्रकरत्वात् करोतेर्श्रावे, इतराभ्यामर्ककत्वाद् भाव उपपद्यते प्रयुज्यते चैवं "रोमन्थमन्रचलद्गुरुसास्नमासां चक्रे निमीलदलसेक्षणमौक्षेण' "प्रकाशेनाशे दिनकरकरान्विक्षिपद्विस्मिताक्षैर्न रेन्द्रैरौपेन्द्रं वपुरथ विशद्धाम वीक्षां बभूव' इति ( सूत्रम्) ह एति (इति सूत्रम्) इत्यस्तेर्हत्वं तासिसाहचर्यात्सार्वधातुकोत्तमैकवचने एवेतीह "लिटस्तज्ञयो'' इति तशद्वस्यैशीटश्चैत्वे न भवतीति के चित्तु तासेरुमत्तमैकवचनमेकारः संभवतीत्येतावन्मात्रसाहचर्याश्रयेण लिहुत्तमैकवचनेपि इत्वमिच्छन्ति तत्र साहचर्यसंकोचे कारणं न विज्ञः लृङ्लृटोराशीर्लिङि लुङि च कर्तृवदेव रूपम् न च चिण्वदिटि वृद्धौ च ( सूत्रम्) जतो युक् चिण्कृतोः (इति सूत्रम्) इत्याकारान्तस्य चिणि ञ्णिति कृति च परे युको विधानाद्रपभेदप्रसङ्गः, "ण्यल्लोपो' इत्यादिना वृद्धेरतो लोपेन बाधस्योक्तत्वात् लुङेकवचने तु चिणो विधानात् तत्राबुभूषीति विशेषः तथा लोटि लङि विध्यादिलिङि कर्तृवत् प्रक्रिया यक् तु विशेषः कर्मकर्त्तरि [ भूषाकर्मकिरादिसनां चोपसंख्यानमन्यत्रात्मनेपदात् ] इति यक्चिणोर्निषेधात्सर्वत्र कर्तृवद्रपम् वत्करणात्स्वाश्रये भावे लकारे यक्चिणोविंषये कर्मवद्रपम् , कर्त्तरि तृतीया विशेषः ( अभिबुभूष्यते शत्रुणा स्वयमेवेत्यादि ) इच्छायाः कर्तृस्थत्वेन कर्मस्थत्वाभावेऽपीष्यमाणस्य प्राधान्यात्तस्य च कर्मस्थत्वादस्ति कर्मवद्भावः अत एव "भूषाकर्म'' इति यकचिणौ निषिध्येते
अथ यङ् ( सूत्रम्) धातोरेकाचो हलादेः क्रियासमभिहारे यङ् (इति सूत्रम्) पौनः पुन्यं भूशार्थां वा क्रियायां समभिहारस्तत्र द्योत्ये एवं विधाद्धातोर्यङ् स्यात्' द्विर्वचनादि पूर्ववत् ( सूत्रम्) गुणो यङ्लुकोः (इति सूत्रम्) यङ्लुकि चाभ्यासस्येको गुण इति गुणः ( बोभूयते ) "अनुदात्तङित'' इत्यादिना ऽऽत्मनेपदम् यङो ङकारस्य गुणप्रतिषेधार्थत्वेनावयवे चरितार्थत्वान्न समुदायार्थत्वमिति यङन्तस्य धातोरङित्त्वात्कथमात्मनेपदमिति नाशङ्कयम्, तत्र धातुग्रहणाभावात् ङिन्मात्रात्परस्य तस्य तद्विधेः अनुदात्तेतो ये धातवो ङितश्चेति प्रायिकाभिप्रायं वृत्तिकारवचनम् अथ वा "ङितश्च'' इत्यत्र शब्दादित्यध्याहार्यम् अत एवानुदात्तेतो ङितश्च ये धातव इति नोक्तम् चङ्दिष्वतिप्रसङ्गपरिहारस्तत्र तत्र वक्ष्यते ( बोभूय्यते त्वया अनुबोभूय्यते सुखमित्यादि )सनन्तवत्प्रक्रिया कर्मवत्कर्मकतां लुङि तशब्दे "अचःकर्मकर्तरि'' इति चिणो विकल्पनात्पक्षे सिजपि भवति तेन ( अभ्यबोभूयि शत्रुः स्वयमेव, अभ्यभूष्ट इति च ) वत्करणाद्भावे लकारे नित्यं चिणेव अभ्यबोभूयि शत्रुणा स्वयमेवेति अथ यङ्लुक् ( सूत्रम्) यङोऽचि (इति सूत्रम्) च यङोचि प्रत्यये नित्यं लुक् चकारेण बहुलग्रहणानुकर्षणादयं विकल्पेनानैमित्तिकोऽपि प्रत्ययलक्षणेन यङन्तत्वाद्धातुत्वे लडादि द्विर्वंचनम् आत्मनेपदं तु ङिन्मात्रात्तद्विधेः प्रत्ययलक्षणत्वाभावान्न भवति [ चर्करीतं परस्मैपदि अदादिवच्च ] इति वच नाद् ( सूत्रम्) अदिप्रभृतिभ्यः शपः (इति सूत्रम्) इत्यदादिभ्य उत्तरस्य शपो विधीयमानो लुग्यङ्गन्तेऽपि भवति चर्करीतमिति यङ्लुगन्तस्य पूर्वाचार्यव्यपदेशः अत्र परस्मैपदीयानुवादोन विधिरित्याहुः ( सूत्रम्) यङोवा (इति सूत्रम्) इति यङ्लुगन्तात्परस्य हलादेः पितः सार्वधातुकस्य वा ईडागमः ( बोभवीति बोभोति ) "भूसुवोस्तिङि'' इति गुणनिषेधोत्र न भवति "दाधार्त्ति'' सूत्रे बोभू त्विति ( 1 ) छन्दसि गुणाभावार्थान्निपातनाज् ज्ञापकात् इदमेव "प्रकृतिग्रहणे यङ्लुगन्तस्यापि ग्रहणम्'इत्यत्रज्ञापकम् ( बोभूतः बोभुवति ) ( सूत्रम्) अदभ्यस्तात् (इति सूत्रम्) अभ्यस्तादङ्गात्परस्य प्रत्ययादेर्ज्ञकारस्यादित्यदादेशे उवङादेशः ( सूत्रम्) उभे अभ्यस्तम् (इति सूत्रम्) अस्मिन्प्रकरणे ये द्वे विहिते ते उभे अपि समुदिते अभ्यस्तम् तथा ( सूत्रम्) जक्षित्यादयःषड् (इति सूत्रम्) इति जक्ष एतदादयो जागृ दरिद्रा शास दीङ् वेवीङ् चकास् ( बोभवां चकार ) पूर्ववत् कृञोनुप्रयोगस्येति कृञो नित्यं परस्मैपदम् ( बोभविता बोभविष्यति बोभवोतु बोभोतु ) ( बोभूतात् ) इत्यत्र च ङिदित्यादित्यनुवृत्तेस्तस्य च श्रूयमाणस्य पितश्चोद्देश्योपादेयत्व्ययेन पिन्न ङित् इन्न पिदित्यर्थद्वयस्य भाष्ये समाश्रयणात्तातडः स्थानिवत्त्वप्राप्तं पित्त्वं ङित्त्वेनानवकाशेन निवार्यत इति ईडभावः ( बोभूहि ) "सेर्ह्मपिच्च'' इति पित्त्वनिषेधादीङ्गुणौ न भवतः ( बोभूवानि बोभवाव ) आहुतृतमस्य पित्त्वात् उवङ् बाधित्वा परत्वाद्गुणो भवति अहलादित्वादीडभावः ( अबोभवीतत् अबोभोत् अबोभूताम् अबोभवुः ) "सिजभ्यस्त'' इति जुसि "जुसि च'' इतीगन्तस्य गुणः ( बोभूयात् ) यासुटो ङित्त्वेन पित्त्वस्य निवर्त्तनादीटोभावः आशिषि त्वसार्वधातुक्वेन लिङः सलोपभावो विशेषः बोभूयुरित्यत्र जुस्भावे "उस्यपदान्तात्'' इति पररूपत्वम् यासुटो जुस्भक्तत्वेन "जुसि'' इतिगुणोत्र न भवति, येन नाप्राप्तिन्यायेन "सार्वधातुकमपित्'' इत्यदिष्टङित्त्वाश्रस्य निषेधस्यैव तेन बाधात्, तत्र "क्सस्याचि'' इत्यतोचीत्यधिकारादजादौ जुसि तद्विधाद्वा ( अबोभोत् अबोभूवीत् अबोभूताम् अबोभूवन् ) "गातिस्थ'' इति सिचो लुक्"यडो वा'' इतीटो विकल्पः सिचः प्रत्ययलक्षणेन "अस्तिसिचो'' इति नित्यस्तु न भवतिश्रूयमाणे सिचीत्युक्तत्वात् ईट्पक्षे "भुवो वुग्'' इत्यजादिलक्षणो वुङ्नित्यत्वाद्गुणं बाधते अबोभूवन्नित्यत्र सिचः प्रत्ययलक्षणेन "सिजभ्यस्त'' इति जुसभावः "आत'' इति नियमान्न भवति अभ्यस्ताश्रयस्तु विदिसाहचर्याल्लङ्विषयोपि स्यादिति वाच्यम् "विप्रतिषेधे परम्'' इति परसाहचर्यस्य बलीयस्त्वात् अबोभविष्यदित्यादि अथात्मनेपदम् ( व्यतिबोभूते व्यतिबोभुवाते ) अजादावुवङ् ( व्यतिबोभवांचक्रे व्यतिबोभवां बभूव ) "आम्प्रत्ययवत्'' इति कृञो नित्यं तङ् ( व्यतिबोभवितासे व्यतिबोभवां बभूव ) "आम्प्रत्ययवत्'' इति कृञो नित्यं तङ् ( व्यतिबोभवितासे व्यतिबोभविष्यते व्यतिबोभूताम् व्यतिबोभुवाताम् ) अजादावुवङ् उत्तमे पित्वाद् गुणः ( व्यतिबोभुवीत व्यतिबोभुवीयाताम् व्यतिबोभुवीय ) पूर्ववदजादावुवङ् आशिषि ( व्यतिबोभिविषीष्ट आर्द्धधातुकत्वादिङ्गुणौ ध्वमि "विभाषेटः'' इति मूर्द्धन्यविकल्पो द्रष्टव्यः व्यत्यबोभविष्ट ध्वमि पूर्ववन्मूर्द्धन्यविकल्पः ( व्यत्यबोविष्यत )भावकर्मणोः कर्मकर्त्तरि च ( बोभूयते त्वयेत्यादि ) सर्वं प्रकृतिवन्नेयम्, अभ्यास एको विशेषः अथ सत् ( बोभुवद् ब्राह्मणः ) उगिल्ल्क्षणो नुम् "नाभ्यस्तात्'' इति निषिध्यते ( बोभुवती स्त्री बोभुवती ( 1 ) ( 1 ) ब्राह्मण कुले ) स्त्रियां नपुंसकद्विचनयोश्च नित्यत्वादन्तरङ्गत्वाच्च नुमः पूर्वं शपो लुवयङ्गस्यानवर्णान्तत्वात् "आच्छीनद्योः'' इति विकल्पितो नुम् भवति नापि "शप्श्यनोः'' इति नित्यस्तस्यावर्णात्परशतृविषत्वात् न च प्रत्यलक्षणेनात्परत्वं, तस्याप्रत्ययलक्षणत्वात् ( बोभुवति कुलानि बोभुवन्ति कुलानि ) इत्यत्र तु शौ "नाभ्यस्तात्'' इति निषेधस्य "वा नपुंसकस्य'' इति विकल्पनात् पक्षे नुम् भवति ( व्यतिबोभुवानः ) लृडादेशस्य तु स्येन व्यवधानादभ्यस्तात्परत्वाभावात् "नाभ्यस्तात्'' इति निषेधो न भवति नापि "नपुंसकस्य'' इति, सर्वं प्रकृतिवत् अथ णिच् ( सूत्रम्) हेतुमति च (इति सूत्रम्) स्वतन्त्रस्य कर्तृः प्रयोजको हेतुः तद्व्यापारःप्रेषणादिर्हेतुणिडोः सामान्यग्रहणाविघातार्थः सनाद्यन्तत्त्वाद्धातुत्वे लडादयः तेषां ( सूत्रम्) णिचश्च (इति सूत्रम्) इति क्रियाफलस्य कर्तृगामितृवे तङ् अन्यथा तु परस्मैपदम् ( भावयते सस्यम् भावयति सस्यम् ) यदा तु फलस्य कर्तृगामित्वमुपपदेन प्रतीयते तदा "विभाषोपपदेन प्रतीयमाने'' इति परस्मैपदमपि भवति, ( स्वस्य सस्यं भावयतीति ) यदा चित्तवंत्कर्तृकादकर्मकादस्माण्णिच् तदा क्रियाफलस्य कर्तृगामित्वेपि "अणावकर्मकाच्चित्तवत्कर्तृकात्'' इति परस्मैपदम् ( पुत्रं भावयतीति ) विभाषोपपदादप्ययमेवविप्रतिषेधेन ( स्वं पुत्रं भावयतीति ) ( सूत्रम्) गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि कर्त्ता स णौ (इति सूत्रम्) इत्यणौ कर्ता णौ कर्म ( भांवयोचक्रे, चकार, बभूव, आस ) "अयामन्ताल्वाय्येत्त्विणुषु' इति आ मादिषु विधीयमानो णरेयादेशो ( सूत्रम्) णेरनिटि (इति सूत्रम्) इत्यनिडादावार्द्धधातुके विधीयमानं णिलोपमपवादृत्वाद्वधते यदायं ण्यन्तः चित्तवत्कर्तृकत्वेन नित्यं परस्मैपदी तदा तु प्रयुक्तः करोतिरपि पूर्ववत् कृञोनुप्रयोगस्येति निन्नेन कल्पितेन योगेन परस्मैपद्येव ( भावयिता ) इत्यादि प्रकृतिवत् अगशीर्लिङि "णेरनिटि'' इति णिलोपः, स च "अकृत्सार्वधातुकयोः'' इति दीर्घं ण्यल्लोपावित्यादिना बाधत इति भाव्यादित्यादि भवति आत्मनेपदे त्विडादित्वाण्णिलोपो नेति गुणायादेशयोर्भावयिषीष्टेत्यादि ध्वमि "विभाषेटः'' इति मूर्द्धन्यविकल्पः लुङि "णिश्रिद्रुस्रुभ्यःकर्तरि चङ्'' इति सिजपवादश्चङ् चकारडकारौ विशेषणार्थौ, णिलोपः ( सूत्रम्) णौ चङयुपधाया ह्रस्वः (इति सूत्रम्) इति चङ् परे णावङ्गस्योपधाया ह्रस्वः ( सूत्रम्) चङि (इति सूत्रम्) इत्यनभ्यासस्य धातोः प्रथमस्यैकाचो ऽजादेस्तु द्वितीयस्येति द्विर्वचने कर्त्तव्ये णौ कृतं स्थानिवदिति रूपस्थानिवत्त्वे भूशब्दो भौशब्दो वा द्विरुच्यते तत्र भौशब्दस्य द्विर्वचनपक्षेऽपि "ह्रस्वः'' इति भौशब्दस्य हस्वो भवत्येव "एचइग्घ्रस्वादेशे'' इति नियमादिग्भावान्नान्तरतम्यादुककारः तस्य च ( सूत्रम्) ओः पुयण्ज्यपरे (इति सूत्रम्) इतीकारः उवर्णान्तस्याभ्यासस्यावर्णपरे पवर्गे यणिजकारे च परत इकार इति सूत्रार्थः तस्य ( सूत्रम्) दीर्घो लघोः (इति सूत्रम्) इति दीर्घः चङपरे णौ यदङ्गं तदभ्यासस्य लघोर्लघुनि धात्वक्षरे परे दीर्घो भवति अनग्लेप इति सूत्रार्थः इदमेवेत्ववचनं णौ कृतस्य स्थानिवत्त्वे अन्यथोवर्णान्ताभ्यासो न कश्चिदपि स्यात् नन्वत्र ( सूत्रम्) सन्वल्लघुनि चङ्परे ऽनग्लोप (इति सूत्रम्) '' इति चङ्परे णौ यदङ्ग तदभ्यासस्य लघुनि परेऽनग्लेपे सन्वत्कार्यातिदेशादित्वं सिद्धम्, सन्वत्कार्यं चेत्वमेव ( सूत्रम्) सन्यतः (इति सूत्रम्) इति सनि परेऽभ्यासाकारस्येत्वविधानात्किं णौ कृतस्य स्थानिवत्त्वेन येन पुयण्जीति वक्तव्यं स्यात्सत्यम्, अत्र सन्वद्भावेनापि सिद्धति, जुहावयिषतीत्यादावप्येवं स्यात् ( अबीभवत् ) नन्वत्र यङ इव चङो ङित्त्वेन तङ स्यादिति चेत्, न विकरणात्पूर्व नियमाप्रवृत्तेः अत्र च ज्ञापकं "वृद्द्भः स्यसनोः'' इति स्यसनोस्तङो विकल्पनम् पूर्वं तु विकरणे तेन व्यवधानान्नानुदात्तेनानन्तरस्तङस्तिनापि शेषादित्यात्मनेपदपरस्मैपदनियमयोरत्राप्रसङ्गादेवात्मनेपदपरस्मैपदयोर्लस्य इति सामान्येन लसिद्धेः किमनेन विकल्पवचेनन अथ कर्मणि ण्यन्तस्य सकर्मकत्वाद्भावासंभवः तत्र लट्लोलङविध्यादिलिडश्चु यकि विकरणे णिलोपे ( भाव्यते भाव्यताम् अभाव्यत भाव्येत इत्यादि ) अतो ऽन्येषु लुङ्व्यतिरिक्तेषु कर्तृवद्रपूम् उलङि तु र्करि चङो विधानात्सिजेव तशब्दे तु चिणि ( अभावि अभावयिषातामित्यादि ) तत्र चिणि णिलोपः अन्यत्र गुणयादेशौ, घ्वमि "विभाषेट'' इति मूर्द्धंन्यविकल्पः स्यादिषु चिण्वदिट्पक्षे "असिद्धवदत्राभात्'' इति चिण्वदिटो ऽसिद्धत्वाण्णिलोपे ( भाविष्यते अभाविष्यत अभाविषाताम् भाविषीष्ट भाविता ) इत्याद्यपिद्रष्टव्यम् अत्रापि षीध्वंलुङोर्धकारस्य पूर्ववद्वा मूर्द्धन्यः कर्मकर्त्तरि तु यक्चिणोः प्रतिषेधे [ णिश्रन्थिग्रन्धिब्रुञात्मनेपदाकर्मकाणामुपसङ्ख्यानम् ] इति यक्चिणोर्निषेधाद्यथायोगं सर्वत्रकर्तृवद्रपं स्यादिषु तु कर्मवत् वतृकरणाद्भावे तु ( 1 )( 1 ) लकारे कर्मवदुदाहार्यं, कर्त्तरि तृतीया विशेषः णिश्रन्थाति यक्चिणोर्निषेधः कर्मकर्त्तरीति लस्य ( 2 ) एव ( 2 ) इहस्त एव इति कचित्पाठः अथ कृतः प्रदर्श्यन्ते भव्यं भवता अनुभव्यो घटः "अचोयत्'' इति यत् अयं "कर्त्तरि कृत्'' इति कर्त्तरि प्राप्तोऽपि ( सूत्रम्) कृत्याः प्राङ् ण्वुलः (इति सूत्रम्) इति तव्यादीनां ण्वुलः प्राचांकृत्यसंज्ञाविधानात् "तयोरेव कृत्यक्तखलर्याः'' इति भावकर्मणोर्नियम्यते "भव्यगेयप्रवचनीयोपस्थानीयजन्याप्लाव्यापात्या वा'' इतिनिपातनात् कर्तरि अपि भवति अत्र वाग्रहणात् "तयोरेव'' इति सामान्यस्य बाधां विज्ञापयति उदाहरणेषु गुणे "वान्तो यि प्रत्यये''इत्यवादेशः अत्र वान्त इति पूर्वसूत्रनिर्द्दिष्टाववावुच्येते, तौ च तत्र यथासंख्यादोदौतोरितीहापि तथैव अनेन विशेषविहितेन यता सामान्यविहितानां तव्यत्तव्यानीयरां न बाधः ( सूत्रम्) वाऽसरूपो ऽस्त्रियाम् (इति सूत्रम्) इत्यस्त्रयधिकारविहितस्यासरूयप्रत्ययस्य पक्षे बाधकत्वावचनात् तव्यतव्यतोः स्वरे षष्ठीसमासनिषेधे च विशेषः ( भवितव्यं, भवनीयम् ) अनीयरो रेफ "उपोत्तमंरिति''इत्युपोत्तमस्योदात्तार्थः अवश्यभाव्यम् पूर्ववदनेनापि तव्यादीनां न बाधः यत्तु सरूपत्वाद्वाध्यते "नानुबन्धकृतमसाप्युक्तम् अवश्यमो मकारस्य "लुम्पेदवश्यमः कृत्ये तुंकाममनसोरपि''इति समासे लोपः समास्तु "मयूरव्यंसकादयश्च'' इति तत्पुरुषः मयूरव्यंसकादिराकृतिगणः देवभूयं गतः देवत्वं गत इत्यर्थः "भुवो भाव'' इत्यनुपसर्गे सुबन्त उपपदे भुव क्यप् कित्त्वान्न गुणः देवत्वं गत इत्यर्थः "भुवो ( सूत्रम्) उपपदमतिङ् (इति सूत्रम्) इति तत्पुरुषो नित्यं समासः उपपदं सुबन्तं समर्थेन नित्यं समस्यते समासोतिङन्तश्चेतिसूत्रार्थः इदमेवातिङ्ग्रहणमत्र सुपेत्यस्यासम्बन्धे ज्ञापकम्, तथा योगविभागेन "कुगतिप्रादयः'' इत्यत्रापि सम्बध्यत इति तत्रापि सुपेत्यस्यासम्बन्धं ज्ञापयति "तेन गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक् सुबुत्पत्तेः' इति पूर्वाचार्यपरिभाषार्थः संगृहीतो भव्ति अस्य प्रयोजनमुत्तरत्र दर्शयिष्यते ( सूत्रम्) तत्रोपपदं सप्तमीस्थम् (इति सूत्रम्) इति तृतीये धात्वधिकारे सप्तम्या निर्हिष्टस्योपपदसंज्ञा धात्वधिकारादेव तृतीये धात्वधिकार इति सिद्धे तत्रग्रहणं योगविभागेनाधिकृतेन प्रत्ययपदेन सम्बध्यते तेनायमर्थस्तत्रोपपदे सत्येव प्रत्यय इति ( अभिभावी ) अभिभूतवानित्यर्थः ( अभिभावीभूत इति )ग्रहादौ णिन्यन्तो निपातितः ( परिभवी परिभावी ) अत्रैव निपातनाण्णिनौ पक्षे वृद्धयभावः ( अभावी ) "अचामचित्तकर्तृकाणाम्'' इति ग्रहादिपाठाण्णनिः अत्र प्रतिषिपद्धानामित्यनुवृत्तेरयं प्रत्ययो नञ् पूर्वादेव ( सूत्रम्) नञ् (इति सूत्रम्) नञ् समर्थेन सुबन्तेन समस्यत इति तत्पुरुसमासः " लोपो नञः'' इति उत्तरपदे नलोपः "सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ'' इति नान्ताङ्गात्वादुपधादीर्घः सर्वत्र, "इन्हपूषार्यम्णां शौ'' सौ च'' इति उपधालक्षणदीर्घमात्रस्य शौ सावेवेति नियमादभिभाविनावित्यादौ न भवति पदान्ते "न लोपः प्रातिपदिकान्तस्य'' इति नलोपः संबुद्धौ तु "न ङिसंबुद्धयोः'' इति निषेधान्न भवति परिपूर्वत्वे ( सूत्रम्) प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिषु च (इति सूत्रम्) इति समासप्रातिपदिकान्तस्य नकारस्य नुम्विभक्तिस्थस्य पूर्वपदस्थान्निमित्तादुत्तरस्य वा णत्वविधानात् पक्षे परिभाविणाविति णकार उदाहार्यः सम्बुद्धौ तु "पदान्तस्य'' इति निषेधः ननु च विल्पमपवादत्वाद्वाधित्वा "कृत्यचः'' इति उपसर्गस्थान्निमित्तात्परस्य कृत्स्थस्याचः परस्य नकारस्य नित्यं विधीयमानं णत्वं स्यात् तच्च "सन्मानाऽनीयानीन्निष्टादेशा' इति प्रतिपदं परिगण्यते न चापवादेषु पूर्वत्रासिद्धत्वप्रसङ्गः नैष दोषः "कृत्यचः'' इत्यस्य "न भाभूपूकमिगमिप्यायीषेपाम्''इतिनिषेधात् स्त्रियाम्"ऋन्नेभ्योडीप्'' (अभिभाविनीत्यादि) नपुंसके स्वमोर्लुकि नलोपः संबुद्धौ तु "वा नपुंसकानाम्''इति नलोपः ( अभिभाविन्नित्यादि ) शौतु "इन्हन्पूषार्यम्यां शौ'' इति दीर्घे ( अभिभावीनीति ) वासरूपविधिना सर्वत्रात्र "ण्वुल्तृचौ'' अपि भवतः ( अभिभावकः अभिभवितेत्यादि ) तत्र ( 1 ) ( 1 ) ण्वुलः "युवोरनाकौ'' इत्यकादेशः यु वु इत्युत्सृष्टानुबन्धयोः प्रतिज्ञातानुनासिकयणोः प्रत्यययोर्ग्रहणम् तृचि तु ( सूत्रम्) ऋदुशनस्पुरुदंसोनेहसां च (इति सूत्रम्) इति असंबुद्धौ सावृकारान्तानामुशनसादीनां चाङ्गानां विधीयमानोऽनङित्त्वादन्त्यादेशः ( सूत्रम्) अप्तृन्तृच्स्वसृनप्तृनेष्ष्टृत्वष्टृक्षत्रुहोतृपोतृप्रशास्तॄणाम् (इति सूत्रम्) इत्यबादीनामङ्गानामुपधायाः सम्बुद्धिवर्जिते सर्वनामस्थाने दीर्घविधानाद्दीर्घे नलोपः अत्र चासम्बुद्धौ "नोपधाया'' इति नान्तलक्षणो वा दीर्घः द्विवचनादौ ससर्वनामस्थाने संबुद्धयेकवचने च "ऋतो ङ सर्वनामस्थानयोः'' इति गुणः स च ( सूत्रम्) उरण् रपरः (इति सूत्रम्) ऋर्वणस्य स्थाने ऽण् प्रसज्यमान एव रपर इति रपरः तत्र सम्बुद्धौ "रात्सस्य'' इति हल्ङ्यादिना वा सुलोपे ( हे अभिभविन् )अन्यत्र सर्वनामस्थानेऽपि"अपतृन्" इतिदीर्धे ( आभिभवितारावित्यादि ) अभिभवितृनित्यत्र पूर्ववर्णदीर्धे "तस्माच्छसोनः'' इति नत्वे "पदान्तस्य''इति णत्वनिषेधः ( अभिभवित्रा ) ( अभिभवितृभ्यामित्यादि ) अजादौ यग् ङसिङसोस्तु तयोरकारस्य ऋकारस्य च"ऋत उत्'' इति उकार उभयोःस्थाने भवन्नप्यसावृकारस्थानिकोऽपीति पूर्ववद्रपरत्वे सलोपः अभिभवितॄणामिति "क्षुभ्नादिषु च'' इति णत्वनिषेधे नृनमनतृप्नोतिग्रहणादृवर्णगतोऽपि रेफोणत्वनिमित्तमिति" इति णत्वे "नामि'' इति दीर्घः अभिभवितरि "ऋतोङि''ति गुणः स्त्रियाम् "ऋन्नेभ्यो ङीब्'' इति ङीप् अभिभवित्रीत्यादि नपुंसके पूर्ववत्स्वमोर्लुक् अभिभवित औडः शीभावे "इकोचि विभक्तौ'' इति नुम् अभिभवितृणी शौ "नपुंसकस्य ज्ञलचः'' इति नुमि "सर्वनामस्थाने चासंबुद्धौ'' इति दीर्घे अभिभिवितॄणि अथं नुम् [ वृद्ध्यौत्वतुज्वद्भावगुणेभ्यो नुम् पूर्वविप्रतिषेधेन'' ] इति "ऋतो ङि'' इति गुणं बाधते तृतीयाजादौ ( सूत्रम्) तृतीयादिषु भाषितपुंस्कं पुंवद्भालवस्य (इति सूत्रम्) इति समानायामाकृतौ भाषितपुंस्कस्येगन्तस्य नपुंसकस्य पुंवद्भावविधानात् पुं सीव पक्षे नुमभावात् ( अभिभवित्रा अभिभवितृणा, इत्याद्युभयमपि ) आमि [नुंमइरतृज्वद्भावेभ्यो नुटृ पूर्वविप्रतिषेधेन] इति नुटि "नामि''इति दीर्घः भवतीति ( भावः भवतेश्च] इति वक्तव्यात्पक्षेणः तस्याभावेऽज्विधिः सर्वधातुभ्य इत्यदि ( भवः आशितो भवत्यनेनेति आशितंभवः ओदनः आशितस्य भवनमाशितंभवः ) "आशिते भुवः करणभावयोः'' इति खच, उपपदसमासः ( सूत्रम्) अरुर्द्वषदजन्तस्य मुम् (इति सूत्रम्) इति खिदन्त उत्तरपदे ऽजन्स्य पूर्वस्यान्तृयादचः परो मुमागमः ( आढ्यमविष्णुः आढ्यंभावुकः ) अनाढ्य आढ्यो भवतीत्यर्थे "आढ्यसुभगस्थूलपलितनग्नान्ध_रिये'' इति च्वयर्थेष्वच्च्यन्तेषूपपदेषु "कर्तरि भुवः खिष्णुच्खुकञौ'' इति कर्त्तरि कारके खिष्णुच्खुकञौ उभयत्र खित्त्वात् पूर्ववद् मुम् खुकञो ञित्त्वाद्वृद्धिः सुभगादिष्वप्येवमुदाहार्यम् भविष्णुः ( सूत्रम्) भुवश्च'' (इति सूत्रम्) इति तच्छीलतद्धर्मततृसाधुकारिष्विष्णुच् अस्य भाषाविषयत्वं चान्द्रा इच्छन्ति भाष्यादौ छान्दसत्वमेव स्पष्टम् तच्छीलादौ तच्छब्देन धात्वर्थ उच्यते तत्र फलनिरपेक्षप्रवृत्तिः तच्छीलः धात्वर्थः कुलक्रमागतो धार्मो यस्य स तद्धनां धात्वर्थं सकृपि यः साधु करोति स तत्साधुकारी अत एव "श्र्युकः किति'' इतीटो निषेधः ( भावुकः ) "लषपतपदस्थाभूवृषहनकमगमशॄभ्य उकञ्'' इति तच्छीलादावुकञ् ञित्त्वाद्वृद्धिः ( परिभवी ) "जिदृक्षिविश्रीण्वमाव्यथभ्यमपरिभूप्रसूभ्यश्च'' इति तच्छीलादाविनिः इकारो नकारपरित्राणाय वासरूपविधिना परिपूर्वादप्युकञ् भवति ( परिभावुक इति विभूर्नाम कश्चित् ) प्रतिभूर्धनिकाधमर्णयोर्मध्यस्थः "भुवुः संज्ञान्तरयोः'' इत्यनयोर्गम्यमानयोः क्किप् अन्रशब्देन धनिकाधमर्णयोर्मध्यस्य उच्यते संज्ञान्तरे स्वभावादुपसर्गनियमः, कित्त्वान्न गुणः इकारो "वे''इति सामान्यग्रहणार्थः पकारस्तदाविघातार्थः वकास्य "वेरपृक्तस्य'' इति लोपः ( विभुवौ )इत्यादौ ( सूत्रम्) ओः सुपि (इति सूत्रम्) इति धातोरवयवः संयोगो यस्मादुवर्णात्पूर्वो नास्तितदन्तस्यानेकार्चोऽङ्गस्याजादौ सुपि यणिति प्राप्तस्य यणो "न भूसुधियोः'' इति निषेधादुवङ् वर्षासु भवतीति ( वर्षाभूः वर्षाभ्वौ वर्षाभ्वः ) पूर्ववत् क्किप् ( सूत्रम्) संज्ञायाम् (इति सूत्रम्) अस्यां सप्तम्यन्तं समस्यत इति तत्पुरुषः "क्किप् च'' इति सोपपदनिरूपपदसाधारणे सर्वधातुविषये क्किप्युपपदसमासो वा "वषांभ्वश्च'' इत्यजादौ यण् चशब्दो दृन्कारपुनः पूर्वम्य च भुवो यणर्थः दृन्भूशब्दो दृनभू इति निपातितः अत्र तु भूषब्दस्यानर्थकत्वात् "नभूसुधियोः'' इत्यत्र ग्रहणाभावः सिद्ध इति कैयटे ते न "ओः सुपि'' इत्स्याप्रवृत्तौ "इको यणचि'' इत्येव यण् सिद्ध इत्यर्थः दृम्भू इति मान्तमेके पठन्ति अनुस्मृतौ कारशब्दस्य स्थाने करशब्दः( 1 ) ( 1 ) प्रयुज्यते पठ्यते दृन्पुनः करवषांसु भुव इति कारशब्दस्यैकदेशविकृतस्यानन्यत्वात् सिद्धमिति तद्विवृत्तौ अत्र क्षीरस्वामिसुभूतिचन्द्रप्रभृतयो भेके वर्षाभूशब्दं हस्वान्तं प्रतिपद्यन्ते अत एव स्त्रियां "शिली गणडूपदी भेकी वर्षाभ्वी कमठी डूलिः'इति"भुवश्च'' इति उकान्तलक्षणं ङीषं पठन्ति "वर्षाभ्वश्च'' इति अत्र वर्षासु भवतीति वर्षा वा भवति प्राप्नोतीति वर्षाभूरोषधिविशेष इत्यर्थविशेषमभिदधानस्य कैयटस्याप्ययमेवाशयोलक्ष्यते तथा भागुरिरपि हस्वान्तं मन्यते यथाह च भार्या भेकस्य वर्षाभ्वी शृङ्गी स्यान्मद्गुरस्य तु श्यिली गणडूपदस्यापि कच्छपस्य दुलिः स्मृता इति यादवप्रकाशस्तु भके ऽप्युकारान्तमाह भेक्यां पुनर्नवायां स्त्री वर्षाभूर्ददुरे( 2 ) ( 2 ) "नषाण्'' इति क्वचित् षणीति तथा सुबोधनीकारोपि भुवश्चेत्युदन्तान् ङीष्विधानात् वर्षाभ्वीति पाठो न युक्तः युक्तस्तु पाठो वर्षाभूकमठी डुलिरिति एवमेवोक्तं प्रक्रियारत्नेपि वर्षासु प्रावृषिभवतीति वर्षाभूर्मण्डूकः पुंस्त्री, तेनास्त्र्यख्यत्वादत्र इस्वादय इति नदीसंज्ञायामाख्याग्रहणं नियतस्त्रीलिङ्गपरिग्रहार्थमिति तन्मतम् कैयटेऽप्येवसमुक्तम् आरख्याग्रहणसामर्थ्यान्नियम आश्रीयते स्त्रियमेव यावाच्क्षाते न तु लिङ्गान्तरयुकृतमपीत्यर्थ इति उक्तं च तत्र इष्वशनिप्रभूतीनामुभ्यलिङ्गानां पदृवादीनां च गुणवचत्वात्सर्वलिङ्गानां स्त्रीविषयत्वाभावात् स्त्रियां वृत्तौ नदीसंज्ञा न प्राप्नोति, एवं तहि "ङिति ह्रस्वश्च'' इत्यत्रैवेविधो नियमो नाश्रीयत केवलस्य स्त्रीशब्दस्यानुवर्त्तनादित्यदोष इति हरदत्तस्तु पदान्तरमनपेक्ष्य स्त्रीवचनानां ग्रहणार्थमाख्याग्रहणं न तु नियतस्त्रीवचनानामित्याह यद्वा पदान्तरमनपेक्ष्य स्वयमेव यौ स्त्रियमाचक्षाते इतृयाश्रीयते इष्वशनिप्रभृतीनामुभयलिङ्गानां शब्दार्थ एव स्त्रीत्वमिति संज्ञा भवति एवं पटुशब्दप्रभृतीनां गुणवचनानामपि शब्दार्थ एव स्त्रीत्वम् तथा व पदुरानीयतामित्युक्ते स्त्रियमप्यानीय कृती भवतीति पुनश्चैवमाह नियतस्त्रीवचचनानां ग्राहणाथेमाख्याग्रहणमिति वदतां मते आङ्पूर्वाद्धायतेः क्किपि संप्रसारणे आध्यै ब्राह्मण्यै अत्रापि भाष्कारोदाहृते न स्यात् तस्मात्पूर्वं एव प्रकार आश्रयणीयः कथं तर्हि प्रत्युदाहरणं ग्रामण्ये स्त्रियै खलप्वे स्त्रियै इति, उच्यते क्रियाशब्दत्वेप्यनयोः पुंसि मुख्या वृत्तिः, पुंसामेव खल्विदमुचितं यत् ग्रामनयनं नाम एवं खलपवनमपि एवं खलपवनमपि आध्यानं तु स्त्रीपुंससाधारणमिति विशेष इति न्यासे उद्योतादाप्येवमुक्तम् वृत्तिकारस्याप्ययमेव पक्षोभिमतः यदाह आख्याग्रहणं शब्दार्थे स्त्रीत्वे यथा स्यात्पदान्तरद्योत्ये मा भूदिति प्रक्रियारत्ने त्वाधीशब्दो नित्यस्त्रीवचन इति नदीसंज्ञासिद्धिरुक्ता एवं च हरदत्तादिमते वर्षाभृशब्दस्य भेकाभिधानेपि नदीसंज्ञया भाव्यमिति तन्निबन्धनानि हस्वादीनि भवन्ति कैयटसुभूतिचन्द्रादीनां मते नदीसंज्ञायां न विवादः, ऊकारान्तस्यौषाधिविशेषवाचित्वेन नियतस्त्रीविषयत्वात् एवं च प्रक्रियारत्नेनोक्तो नदीसंज्ञाभावः "त्यजेदेके कुलस्यार्थे' इति न्यायेन त्याज्यः षष्ठीबहुवचने तु परत्वात् नित्यत्वाच्च नुटि कृते तस्य विभक्तिस्थत्वात् ( सूत्रम्) एकाजुत्तरपदेण (इति सूत्रम्) इति णत्वम् एकाज् उत्तरपदं यस्य तस्य प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिस्थस्य पूर्वपदस्थान्निमित्तस्य णत्वमिति सूत्रार्थः ( इभुः प्रभुः संभुः ) ( सूत्रम्) विप्रसंभ्यो ङ्वसंज्ञायाम् (इति सूत्रम्) इति व्यादिभ्यः परस्माद्भुवो डुप्रत्ययः, डित्त्वाट्टिलोपः ( शंभुः ) [ मितद्रूवादिभ्य उपसंख्यानम् ] इति डुः मुखरूपो भवतीत्यर्थः यद्वान्तर्भावितण्यर्थो भवतिः तेन सर्वेषां सूत्रं भावयतीत्यर्थः यद्वा शमेर्ण्यन्तात् "अन्येभ्योऽपि दृश्यत'' इति विचि (शंशमयिता रोगाणां भवतीति शंभुः) श्रूयते च "भिषक्तमं त्वा भिषजां शृणोमि त्वादत्तेमी रुद्र शंतमेभिः शतं हि मा त्र्यशीय भेषजेभिः अध्यवोचदिध वक्ता प्रथमो दैव्यो भिषगिति' शंभवत्यस्मादिति व्युत्पत्तिरपादाने डुप्रत्ययाभावाच्चिन्त्या ( विभ्वी प्रभ्वी संभ्वी ) "भुवश्च'' इति भवतेरुदन्तस्यानुपसर्जनस्य स्त्रियां ङीष् उपसर्जनत्वे त्वतिविभुब्रांणीति ङीष् न भवति भविष्यतीति ( भावी ) "भुवश्च'' इत्यौणादिक हनिर्णिठ्ठद्वा तेन वृद्धिः अथं च "भविष्यति गम्यादय'' इति गम्यादिषु पाठाद् भविष्यत्कालविषयः भावं, "श्रिणीभुवोनुपसर्गे'' इति अकर्त्तरि च कारके भावे धञ् उपसृष्टात्तु "ऋदोरप्'' इत्यप् ( प्रभव इति ) ऋदिति दकारो मुखमुखार्थ इत्योरिव्युकार ऊकारमपि गृह्णाति प्रभाव इतृयत्र तु प्रकृष्टो भावः प्रभाव इति प्रत्ययार्थ एव प्रशब्देन विशेष्यते न प्रकृत्यर्थ इत क्रियायोगाभावावदनुपसर्गत्वाद् घञ्सिद्धिः विभावानुभावशब्दौ विभावयतीति ण्यन्तादिचि व्युत्पाद्यौ ( परिभावः )"परौ भुवोवज्ञज्ञने'' इति पक्षे घञपौ ( सूत्रम्) उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम् (इति सूत्रम्) इति घञन्त उत्तरपदे पूर्वोपसर्गस्य वा दीर्घोऽमनुष्ये विषये भूतिः ( सूत्रम्) स्त्रियां क्तिन् (इति सूत्रम्) इत्यकर्त्तरि च कारके भावे च सर्वधातुभ्यः क्तिन् "मन्त्रे वृष'' इत्यादिना भुवः क्तिन्, उदात्तवचनमस्य नित्त्वात् "ञ्नित्यादिर्नित्यम्'' इत्याद्युदात्तत्वव्युदासार्थम्, न तु भाषायां प्रयोगनिवृत्त्यर्थम् प्रयुज्यते च भाष्ये "सर्व इमे स्वभूत्यर्थे प्रवर्त्तन्त' इति ( भूः ) [ संपदादिभ्यः क्किब्वक्तव्यः ] इति क्किप् क्किपः सर्वस्य लोपः भवत्यस्मिन्ननेनेति वा भावः ( सूत्रम्) पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण (इति सूत्रम्) इति पुंल्लिङ्गन्योः करणाधिकरणयोर्घः प्रायग्रहणं क्क चिदसंज्ञायामपि यथा स्यादिति ( अनाढ्येना ( 1 ) ( 1 ) दुःखेन नायासेनाढ्येन भूयते ईषदाढ्यंभवं भवता, स्वाढ्यंभवं भवता अनाढ्येनाढ्येन भूयते दराढ्यंभवं भवता ) ( सूत्रम्) कर्तृकर्मणोश्च भूकृञोः (इति सूत्रम्) चव्वर्थविषयकर्तृकर्मणोरीषादादिषु चोपपदेषु भूकृञोः खलिति खल् तत्र भुवोऽकर्मकत्वात्कर्त्तरि भावे प्रत्ययः करोतेश्च कर्मणि स्वभावात् कृच्छ्रग्रहणं दुरो विशेषणम् अकृच्छ्रग्रहणं त्वितरयोः खित्त्वान्मुम् नन्वत्र धात्वर्थमात्रं विइंषित ईषतो गत्योरपि सुदुरोश्च कथं व्यवहितप्रयोगः न च मुमर्थात् खित्करणादिति वाच्यम् "खित्यनव्ययस्य'' इत्यत्र कृद्ग्रहणपरिभाषाया उपस्थानात्सगतिके खिदन्त उत्तरपदे मुमथ्रतृवस्य संभावात् न चैवं वाच्यं "हृदयस्य हृल्लेख'' इत्यत्राण्ग्रहणादेवाणन्तस्य ग्रहणे सिद्धे पुनर्लेखग्रहादाधिकारेपीह प्रत्ययग्रहणपरिभाषाया अप्रवृत्तेज्ञांपनात्तदभावात्तद्विषया कृद्ग्रहणपरिभाष कथं वर्त्तत इति यते मुम्यव्ययात्परस्य खितोऽसंभवात्तदन्तस्य च संभवादनव्ययस्येति निषेधसामथ्यांदुत्तरपदाधिकारेपीह प्रत्ययग्रहणवरिभाषया अवश्यमुपस्थातव्यं ततश्च तद्विषया कृद्ग्रहणपरिभाषाऽप्युपसास्ते एवं तर्हि भाष्ये ईषदाढ्यंभवमित्यादेरुदाहृतत्वात् प्रयोगनियमः अवत्सरयादौ प्रधानभूतच्छप्रत्ययार्थेनान्वीयमानस्य नञ् शब्दान्तेन समासवत् खिदन्तर्थोनान्वीयमानस्यापीषदादेः खिदन्तान्तेनापि( 1 ) ( 1 ) समास इति क्वचित् पाठः सः कैयटे तु खित्करणादेव कर्तृ कर्मणोः पूर्वप्रयोग उक्तः तस्यायं भावः अनव्ययस्येति निषेधसामर्थ्यादेव तदन्तत्वलाभः नन्वस्मादेव प्रतिषेधादिहोत्तरपदाधिकारेपि ज्ञापितया प्रत्ययग्रहणपरिभाषया यतस्तद्विषया कृद्ग्रहणपरिभाष्या प्रवर्त्तेतेति ( मुखतोभूत्वा, मुखतोभूय, मुखतोभावम् ) ( सूत्रम्) स्वाङ्गे तम्प्रत्यये कृभ्योः (इति सूत्रम्) इति तस्प्रत्ययान्ते स्वाङ्ग उपपदं क्त्वाणमुलौ, तत्र "तृतीयाप्रभृतीन्यन्यतरस्याम्'' इति "उपदंशस्तृतीयायाम्'' इत्येतदारभ्योपपदानाममैव तेन चान्येन च तुल्यविधानानाममन्तेन समासतविकल्पनान्मुखतोभावमित्येके पदं द्वे वा पदे क्त्वान्तेनापि तृतीयाप्रभृतीनामुपपदानां "कत्वा च'' इति इति समासविकल्पनात्तत्पक्षे "समासेऽनञ् पूर्वं क्त्वो ल्यप्'' इति ल्यबादेशः अत्रानञिति नञ् सदृशमव्ययं परिगृह्मते ( सूत्रम्) कृन्मेजन्तः (इति सूत्रम्) "क्त्वातोसुन्कसुनः''इति णमुल्कत्वान्तयेरव्यत्वात्सुपो लुक् स्थानिवत्त्वेन ल्यबन्तमव्ययम् ( विलाभूय, विनाभूत्वा, विनाभावं, नानाभूय, नानाभूत्वा, नानाभावम् एकधाभूय एकधाभूत्वा, एकधाभावम् ) ( सूत्रम्) नाधार्थप्रत्यये च्वयर्थे (इति सूत्रम्) इति नाधार्थप्रत्ययान्ते च्वयर्थविषये उपपदे कृभुवोःकत्_वाणमुलाविति तौ नाशब्देन "विचञ् भ्यां नानाञौ नसह'' इति विहितौ नानाञावुच्येते धाशब्देन "संख्याया विधार्थे धा'' "अधिकरणविचाले च'' इति विहितो धाप्रत्यय उच्यते तत्र विधा नाम प्रकारः, सामान्यस्य भेदाको विशेषः अधिकरणविचालोप्यधिकरणं द्रव्यं तस्य विचालः( 2 )' ( 2 ) संख्यान्तरापादनम् एकस्यानेकीकरणे द्विधाभूयेत्यादो द्रष्टव्यम् ये तु धाप्रत्ययस्यादेशा ( सूत्रम्) एकाद्धो ध्यमुञन्यतरस्यान् (इति सूत्रम्) ( सूत्रम्) द्वित्र्योश्च ध्मुञ् (इति सूत्रम्) ( सूत्रम्) एधाच्च (इति सूत्रम्) इतिविहिता ध्यमुञादयस्तेषामपि स्थानिवत्त्वेन धाग्रहणेनग्रहणात्तदन्ते वोपपदे भुवः क्त्वाणमुलौ भवत इत्यमुञन्तात्स्वार्थे डदर्शनमिति यदा डप्रत्ययः स्यात् तदर्थं, सहि स्वार्थिकत्वात् धार्थः यथा नाञर्थमपि अन्यथा सानुबन्धकत्वादपि नानाशब्दो न गृह्मेत ( तूषर्णीभूय, तूर्ष्णी भूत्वा तूर्ष्णीभावम् ) "तूष्णीमि भुवः'' इति क्त्वाणमुलौ ( अन्वग्भृत्वा, अन्वग्भावम् ) "अन्वच्यानुलोम्ये'' इति कत्वाणमुलौ आनुलोम्यमनकृलता नाधेत्यादियोगत्रयविषयेपि "तृतीयाप्रभृतीनि'' इति समासविकल्पो द्रष्टव्यः ( भूतो घटः भूतं घटेन ) अत्र "निष्ठा'' इति भूते विहितस्य क्तस्य गत्यर्थादिपरत्वे ( सूत्रम्) गत्यर्थाकर्मकश्लिषशीङ्स्थासवसजनरुजीर्यतिभ्यश्च (इति सूत्रम्) इति कर्त्तरि चकाराद्भावकर्मणोश्च विधानाद् भुवश्चाकर्मकत्वात्कर्तृ भावावर्थौ, अयं च "नपुंसके भावे क्तः'' "ल्युट् च'' इति क्तल्युटौ न बाधते, यतस्तयोर्धात्वर्थस्य सिद्धता विषयः अस्य तु धात्वर्थमात्रम् इति विषयभेदस्तेन घटस्य भूतं भवनमिति भवतः क्तयोगे कर्त्तरि षष्ठ्या "न लोकाव्यय'' इति निषेधो न भवति ( नपुंसके भावे क्त उपसंख्यानम् ) इति तद्विधानात् शेषविधानाद्वा त्सिद्धिः इदमेषां भूतं "क्तक्तवतू निष्ठा'' "निष्ठा'' इति ध्रौव्यादिभ्ये विहितस्य क्तस्य "कीधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्यः''इत्यत्राधिकरणमर्थः चकारो यथाप्राप्तस्यानुज्ञानार्थः तेन ध्रौव्यार्थिभ्यः कर्तृभावाधिकरणेषु गत्यर्थेभ्यः कर्मकत्त्त्रधिकरणेषु कर्मविवक्षायां भावे च प्रत्यवसानार्थेभ्यः समासनिषेधः भवत्यनेनात्रेति वा भवन् "करणाधिकरणयोश्च'' इति सामान्यविहितो ल्युट् अस्य कालसामान्यविषयत्वाद् भूतविषयेणाधिकरणोक्तेन न बाधः परिभवनमित्यत्र ( सूत्रम्) कृत्यच (इति सूत्रम्) इति उपसर्गस्थामित्तादुत्तरस्य कृत्स्थस्याच उत्तरस्य नस्य विधीयमानं णत्वं "न भाभूपूकमिगमिप्यायीवेषाम्'' इति निषिध्यते अत्र ( ण्यन्तानां च भादीनामुपसंख्यानम् ] इति वचनात्परिभावनमित्यत्रापि णत्वं न भवति अथोणादयः ( दृन्भूः तरः, ) सर्वजातिभेद इति पुरुषकारे "अन्धूदृम्भूभूजम्भूकफेलृकर्कन्धूदिधिषृः'' इति दृढशब्द उपपदे कृप्रत्ययान्तो निपातितः उपपदस्य च दृंभावोऽस्मादेव निपातनात् ए चिदुपपदं नान्तं पठन्ति अजादावस्य यणिति वर्षाभूप्रस्तावेऽवोचाम क्क चिदुणादिवृत्तौ दृभी ग्रन्थ इत्यस्मात्कृप्रत्यये निपातनमित्युक्तम् तत्राप्ययमूकारो न धातोरित्युवङोऽप्रसङ्गाद्यणेवेति न रूपभेदः भवनं गृहम् "बहुलमन्रूत्रापि'' इति युच् भुवनम् "भूसूधूम्रसृजिभ्यश्छन्दसि'' इति क्युन्, भाषायां बहुलवचनात्साधुरिति वा भुवनमित्यत्र हरदत्तः ( भूमिः)"भुवः कित्'' इति मिन्प्रत्ययः कृष्णभूमः उदग्भूमः पाण्डुभृमः "अच् प्रत्यन्ववपूर्वात्सामलोम्नः'' इत्यत्राजिति योगविभागादच् समासान्तः तथा च श्लोकवार्त्तिके [ कृष्णोदक्पाण्डुपूर्वाया भूमेरच्प्रत्ययः स्मृत ] इति ( भूरिः ) "अदिश दिभृशुमिभ्यः क्रिन्'' इति क्रिन् ( भूवः अन्तरिक्षलोको महाव्याहृतिश्च ) "भूर_जिभ्यां कित्'' इत्यसुन् कित्त्वान्न गुणः ( अद्भुतः ) "अदि भुवो हुतच्'' इति हुतच् ये प्रसिद्धयोगा उणादिप्रत्ययान्ताः प्रदर्शिताः, अतः परमप्येवं वक्ष्यन्ते सूत्रवार्तिकभाष्येषु छान्दसावेव केवलम् कानच्कमू प्रतीयेते तेन नात्र प्रपञ्चितौ केचिदाहुः क्कसोः कित्त्वाज् ज्ञापकादनुमीयते अस्ति प्रयोगो भाषायामित्येवं प्राज्ञमानिनः।तथा हि छान्दसत्वे ऽस्य छन्दस्युभयथेत्यतः सार्वधातुकसंत्वान्ङित्त्वे सिद्धेऽतिदेशतः अनुनासिकलोपः स्यात् संयोगान्तेषु धातुष अन्यत्रापि लिटः कित्त्वे संयोगाल्लिट्किदित्_यतः सिद्धे हुतः ककारो ऽसौ भाषायामर्थवानिति तदसत्तेरुरित्यादौ यथा लिटि गुणः किति ऋच्छत्यॄतामितीहापि तितीवति गुणो भवेत् स मा भूदिति कित्त्वस्य भाष्ये फलसमर्थनात् 1
भू (अर्थः) प्राप्तौ
आत्मनेपदी वा अयं प्राप्तौ वा णिचमुत्पादयति आत्मनेपदि चेत्यर्थः अत्र केचिदात्मनेपदं णिच्सन्नियोगेनैव तेनान्यदा नेति मैत्रेयस्त्वाकुस्मीयप्रकरणे भूप्राप्तौ वेतिलघुनैव न्यासेन णिच्च्यात्मनेपदे वाग्रहणाण्णिचो विकल्पे च सिद्धे पुनरिह पठित्त्वात्मनेपदीति वचनाण्णिजभावे आत्मनेपदमित्याह इदम्पुरुषकारे दूषितम् आकुस्मीयकाण्डे भू प्राप्तौ वेति पठ्यमाने अनन्तरप्रकृतस्यात्मनेपदीतिवचनस्य विकल्पः स्यान्न पुनरप्रकृतस्य णिच इति ण्यभावे परस्मैपदमुदाहरन्तौ धनपालशाकटायनावप्यत्रैवानुकूलाविति चोक्तम् तथा भूसूत्रे सुधाकरोऽपि भवत इति प्रस्तुत्य वात्मनेपदं मैत्रेयोक्तेन कारणेन समर्थनाण्णिच्सन्नियोगेनात्मनेपदित्वादसाधनम् अत एव "सुराष्ट्रमभवत्' इत्यादि प्रयुज्यत इत्याह अन्ये तु पुराणव्याकरणेषु "भुवो णिङ्''इति सूत्रस्य णिङो ङकारः प्रत्ययान्तादत्मनेपदार्थः, प्रकृते तु केवलादिति श्रीभद्रादिभिर्व्याख्यानात्तन्त्रान्तरवचनानुरोधेन सन्नियोगन्यायो बाध्यत इति, तथा च "वर्षाभ्वश्च'' इत्यत्र कैयटेन वर्षासु भवति वर्षासु भवतइत्यात्मनेपदं दर्शितम् (भावयते, भवते भविता) 302
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“भू सत्तायाम्”@} 2 ‘सत्तायां भवति, प्राप्तौ णिचि भावयते तङि।
भवते शपि तत्रैव, भावयत्यवकल्कने।।’ 3 इति देवः।
भावकः-भाविका, भावकः-विका, 4 बुभूषकः-षिका, बोभूयकः-यिका
भविता-त्री, भावयिता-त्री, बुभूषिता-त्री, बोभूयिता-त्री
परिभवन्-न्ती, 5 सुखमनुभवन् वर्धस्व, शुश्रूषुर्भवन् विद्यामधिकरोति, 6 शयनमनुभवन् भुङ्क्ते, मा 7 भवन्, भावयन्-न्ती, बुभूषन्-न्ती
-- 8 व्यतिभवमानः, भावयमानः, 9 व्यतिबुभूषमाणः, बोभूयमानः
व्यतिभविष्यमाणः, भावयिष्यमाणः, व्यतिबुभूषिष्यमाणः, बोभूयिष्यमाणः
10 गान्दिनीभूः- 11 गान्दिनीभुवौ-गान्दिनीभुवः
-- -- 12 भूतम्, भूतवान्, भावितः, बुभूषितः, बोभूयितः-तवान्
13 भवः, भावः, 14 भव्यः 15, 16 अभिभावी, 17 परिभावी 18 परिभवी, 19 अभावी, 20 21 भावी, 22 अभिभावकः-अभिभविता, 23 भविता, 24 आढ्यम्भविष्णुः 25 - सुभगम्भविष्णुः-स्थूलम्भविष्णुः-पलितम्भविष्णुः-नग्नम्भविष्णुः-अन्धम्भविष्णुः- प्रियम्भविष्णुः, आढ्यम्भावुकः- 26 सुभगम्भावुकः-स्थूलम्भावुकः-पलितम्भावुकः- नग्नम्भावुकः-अन्धम्भावुकः-प्रियम्भावुकः, 27 मषीभावुकः, 28 भविष्णुः, 29 भूष्णुः, 30 भावुकः, 31 परिभवी, 32 33 विभूः, 34 स्वयम्भूः-अग्निभूः-कच्छभूः-मित्रभूः- पवनभूः, 35 विभुः-प्रभुः-संभुः, 36तद्रु--आदिभ्य उपसंख्यानम्--’ 37 इति डुप्रत्ययः।
शं भावयतीति शम्भुः।
अन्तर्भावितण्यर्थोऽत्र भवतिरिति ज्ञेयम्।]] शम्भुः, 38 भवकः, 39 धेनुम्भव्या, 40 बभूवान्, 41 भवभूतिः-भूतः, भावः, 42 भावनः, 43 बुभूषुः- 44 बिभावयिषुः, बोभुवः
भवितव्यम्, भावयितव्यम्, बुभूषितव्यम्, बोभूयितव्यम्
45 प्रभवनीयम्, 46 प्रभावनीयम्, बुभूषणीयम्, बोभूयनीयम्
47 भव्यम्, 48 अवश्यभाव्यम्, 49 ब्रह्मभूयं 50 मित्रभूयं वा गतः, भाव्यः, भाव्यम्, बुभूष्यम्, बोभूय्यम्
ईषद्भवः-दुर्भवः-सुभवः, 51 ईषदाढ्यम्भवं-दुराढ्यंभवं-स्वाढ्यम्भवम्, 52 सुरा- जम्भवः, वा भवता
-- -- -- भूयमानः-अनुभूयमानम्, भाव्यमानः, बुभूष्यमाणः, बोभूय्यमानः
53 भवः, 54 भावः, प्रभवः, 55 परिभावः 56 -परीभावः-परिभवः, भावः, बुभूषः-बोभूयः
57 भवितुम्, भावयितुम्, बुभूषितुम्, बोभूयितुम्
58 भूतिः, 59 भूः, वर्षाभूः, दृन्भूः-करभूः-कारभूः-पुनर्भूः, भावना, बभूषा-बिभावयिषा, बोभूया
भवनम्, 60 भुवनम्, आशितभवनम्, आशितभवनः, 61 आशितम्भवः 62 63, भावनम्, बुभूषणम्, बोभूयनम्
भूत्वा, 64 अग्रे भूत्वा-प्रथमं भूत्वा-पूर्वं भूत्वा, 65 मुखतो भूत्वा-मुखतोभूय वा तिष्ठति।
66 नाना भूत्वा-नानाभूय वा गतः।
विना भूत्वा-विनाभूय वा गतः।
द्विधा भूत्वा-द्वैधंभूय-वा गतः।
67 तूष्णींभूत्वा, तूष्णींभूय 68 वा गतः।
69 70 अन्वग् भूत्वा-अन्वग्भूय वा गतः।
अनुभूय, अनुभाव्य, अनुबुभूष्य, अनुबोभूय्य
अग्रेभावम्-प्रथमंभावम्-पूर्वम्भावम्, मुखतोभावम् वा गतः।
नानाभावं-विना- भावम् वा गतः।
द्वैधंभावं-द्विधाभावं वा गतः।
तूष्णीं भावम् अन्वग्भावं वा गतः।
भावम् २ भूत्वा २ भावम् २ भावयित्वा बुभूषम् २ बुभूषित्वा २ बोभूयम् २
बोभूयित्वा २
71 भूमिः, 72 भूरिः, 73 अद्भुतम्, 74 भावित्रम्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (११६५)
02
=>
 (१-भ्वादिः-१। अक। सेट्। पर।)
03
=>
 (श्लो। ३)
04
=>
 [[३। ‘सनि ग्रहगुहोश्च’ (७-२-१२) इतीण्निषेधः। अभ्यासे ह्रस्वः। एवं सन्नन्ते सर्वत्र प्रक्रिया ज्ञेया।]]
05
=>
 [[४। सुखमनुभवन्, शुश्रूषुर्भवन् इत्यत्र क्रमेण लक्षणार्थे हेत्वर्थे च, ‘लक्षणहेत्वोः क्रियायाः’ (३-२-१२६) इति शता।]]
06
=>
 [पृष्ठम्०९६२+ २८]
07
=>
 [[१। ‘माङ्याक्रोशे’ (वा ३-२-१२४) इति शता। यद्यपि लुङोऽपि माङ्येव विधानम्
\n\n तथापि वार्तिककारवचनप्रामाण्यात् लटः शत्राऽत्र लुङः समावेश इति ज्ञेयम्।]]
08
=>
 [[२। ‘कर्तरि कर्मव्यतीहारे, (१-३-१४) इति कर्मव्यतिहारे शानच्।]]
09
=>
 [[३। ‘पूर्ववत्सनः’ (१-३-६२) इति सन्नन्तात् कर्मव्यतीहारे गम्ये शानच्।]]
10
=>
 [[४। गान्दिन्याः भवति = उत्पद्यते इति गान्दिनीभूः। ‘क्विप् च’ (३-२-७६) इति कर्तरि क्विप्।]]
11
=>
 [[आ। ‘स गान्दिनीभूरथ गोकुलैधितं स्पर्धालुधीगाधितकार्यबाधिनम्।’ धा। का। १-२।]]
12
=>
 [[५। ‘श्र्युकः क्किति’ (७-२-११) इतीण्निषेधोऽत्र। एवमेव क्त्वा-क्तिनोरपि इण्निषेधो ज्ञेयः।]]
13
=>
 [[६। ‘अज्विधिः सर्वधातुभ्यः--’ (का। ३-१-१३४) इति वचनादस्माद्धातोः पचाद्यचि, गुणावादेशयो रूपमेवम्। स्त्रियाम् ‘इन्द्रवरुणभव-’ (४-१-४९) इत्यादिना ङीषानुगौ। ‘भवतेश्चेति वक्तव्यम्’ (का। ३-१-१४३) इति वाक्यं काशिकायां कर्तरि विकल्पेन णप्रत्ययविधानप्रकरणे दृश्यते। तेन पक्षे कर्तरि भावः इत्यपि ज्ञेयम्। परं तु वाक्यमिदं भाष्ये न दृश्यते।]]
14
=>
 [[७। ‘भव्यगेयप्रवचनीय--’ (३-४-६८) इत्यादिना कर्तरि यत्प्रत्ययान्तो निपातितः। भवत्यसौ, भव्यमनेनेति वा भव्यः।]]
15
=>
 (देवदत्तः)
16
=>
 [[८। ‘अभिभावी भूते’ (ग। सू। ३-१-१३४) इति वचनात् भूतार्थे ग्रह्यादित्वाण्णिनि- प्रत्ययः।]]
17
=>
 [[९। ग्रह्यादिष्वेव (३-१-१३४) ‘परिभवी-परिभावी’ इति निपातनात् णिनिप्रत्यये, तस्य पाक्षिके वृद्ध्यभावे च रूपे एते सिद्ध्यतः।]]
18
=>
 [[B। ‘परिभावीणि ताराणां पश्य मन्थीनि चेतसाम्।’ भ। का। ६-७५। अत्र नपुंसकलिङ्गे नुमि, ‘प्रातिपदिकान्तनुम्--’ (८-४-११) इति णत्वम्।]]
19
=>
 [[१०। ‘अचामचित्तकर्तृकाणाम्’ (ग। सू। ३-१-१३४) इत्यत्र पूर्वस्मात् गणसूत्रात् ‘-- प्रतिषिद्धानाम्’ (ग। सू। ३-१-१३४) इत्यनुवर्तते। तेनात्र णिनिप्रत्यये रूपमेवम्। प्रकृतगणसूत्रस्यायमर्थः--अचेतनकर्तृकाणाम् अजन्तानां धातूनां नञ्युक्तानां (नञुपपदकानाम्) णिनिर्भवति--इति। तेनात्र ग्रह्यादित्वात् णिनिः।]]
20
=>
 [पृष्ठम्०९६३+ २८]
21
=>
 [[१। ‘भविष्यति गम्यादयः’ (३-३-३) इत्यत्र गणे भावी इति पाठात् भविष्यत्यर्थे णिनिप्रत्ययः।]]
22
=>
 [[२। वाऽसरूपन्यायेन ‘ण्वुल्तृचौ’ (३-१-१३३) इति यथाक्रमं ण्वुलि, तृचि च रूप- मेवमिति ज्ञेयम्।]]
23
=>
 [[३। तच्छीलादिषु कर्तृषु ‘तृन्’ (३-२-१३५) इति तृन्प्रत्यये रूपमेवम्।]]
24
=>
 [[४। आढ्यसुभगस्थूलपलितनग्नान्धप्रियपदेषूपपदेषु सत्सु च्वर्थेषु गम्येषु अच्व्यन्तेषु ‘कर्तरि भुवः खिष्णुच्खुकञौ’ (३-२-५७) इत्यनेन खिष्णुच् खुकञ् च प्रत्ययः क्रमेणात्रेति ज्ञेयम्। प्रत्यययोः खित्त्वात्, ‘अरुर्द्विषदजन्तस्य मुम्’ (६-३-६७) इति मुमागमः।]]
25
=>
 [[आ। ‘आढ्यम्भविष्णुर्यशसा कुमारः प्रियम्भविष्णुर्न स यस्य नासीत्।।’ भ। का। ३। १।]]
26
=>
 [[B। ‘हृदयङ्गममूर्तिस्त्वं सुभगम्भावुकं वनम्।’ भ। का। ५। ६७।]]
27
=>
 [[C। ‘दलोदरे काञ्चनकैतकस्य क्षणन्मषीभावुकवर्णरेखम्।’ नैषधे। ६। ६३।]]
28
=>
 [[५। ‘भुवश्च’ (३-२-१३८) इतीष्णुच्प्रत्ययस्तच्छीलतद्धर्मतत्साधुकारिष्वर्थेषु भवति। अत्र पूर्वंसूत्रात् ‘--छन्दसि’ (३-२-१३७) इत्यनुवृत्तेः छन्दस्येवायं प्रत्यय इति ज्ञेयम्। चान्द्रास्तु भाषायामप्यस्य प्रयोगमिच्छन्ति।]]
29
=>
 [[६। ‘ग्लाजिस्थश्च ग्स्नुः’ (३-२-१३९) इति सूत्रे चकारेण तत्पूर्वसूत्रगतभूधातोरप्यनु- षङ्गात् अत्र ग्स्नुप्रत्ययः। प्रत्ययस्य गित्त्वात् ‘क्ङिति च’ (१-१-५) इत्यत्र गकारस्यापि प्रश्लेषात् गुणो नेति ज्ञेयम्। एवं ‘श्र्युकः क्किति’ (७-२-११) इत्यत्रापि गकारप्रश्लेषणात् इण्निषेधोऽत्रेत्यपि ज्ञेयम्।]]
30
=>
 [[७। ‘लषपतपदस्थाभू-’ (३-२-१५४) इत्यनेन ताच्छीलिके उकञ्प्रत्यये रूपमेवम्। ताच्छीलिकेषु वाऽसरूपविधिर्नास्तीति भाष्यादिषु स्पष्टम्। तेन उत्सर्गेण समावेश एवेतरेषां प्रत्ययानामिति ज्ञेयम्।]]
31
=>
 [[८। ‘जिदृक्षिविश्रीण्वमाव्यथाभ्यमपरिभूप्रसूभ्यश्च’ (३-२-१५७) इत्यनेन ताच्छीलिके इनिप्रत्यये रूपमेवम्। अत्र सूत्रे परिभू इत्युक्तेः अन्योपसर्गे उपपदे प्रत्ययोऽयं न भवतीति ज्ञेयम्।]]
32
=>
 [पृष्ठम्०९६४+ २८]
33
=>
 [[१। ‘भुवः संज्ञाऽन्तरयोः’ (३-२-१७९) इति क्विप्प्रत्ययः। विभूः इति कस्यचित् संज्ञा। अत्र सूत्रे अन्तरशब्देन धनिकाधमर्णयोरन्तरालवर्ती उच्यते। प्रतिभूः = क्रयविक्रयादिषु ऋणादानप्रत्यर्पणादिषु च मध्यवर्ती साक्षी।]]
34
=>
 [[२। उपसर्गे, पदान्तरे च उपपदे धातुसामान्यविहितः क्विप्प्रत्ययोऽत्रेति यथासम्भवमूह्यम्।]]
35
=>
 [[३। ‘बिप्रसंभ्यो ड्वसंज्ञायाम्’ (३-२-१८०) इति भूधातोरस्य वि-प्र-सं-पूर्वकस्य डुप्रत्ययः। प्रत्ययस्य डित्त्वात् टेर्लोपः।]]
36
=>
 [[४। ‘डुप्रकरणे--मि[त्र]
37
=>
 (वा। ३-२-१८०)
38
=>
 [[५। भवतात् इति भवकः। आशिषि गम्यमानायाम्, ‘आशिषि च’ (३-१-१५०) इति वुन्।]]
39
=>
 [[६। ‘धेनोर्भव्यायां मुम्--’ (वा। ६-३-७०) इति मुमागमः। धेनुर्भविष्यतीत्यर्थः। बाहुलकादत्र भविष्यत्यर्थे भुवो यत्प्रत्ययः इति ज्ञेयम्।]]
40
=>
 [[७। लिटः क्वसौ रूपमेवम्। ‘वस्वेकाजाद्घसाम्’ (७-२-६७) इति सूत्रोपात्तनिदानस्यात्र लक्ष्येऽभावादिडागमो न। माधवधातुवृत्तौ तु क्वसोर्भाषायां प्रयोगाभावः साग्रहं साधितः। ‘विभाषा पूर्वाह्णापराह्णाभ्याम्’ (४-३-२४) इत्यत्र भाष्ये, ‘पपुष आगतं पपिवद्रूप्यम्--’ इति प्रयुक्तत्वात् भाषायामपि क्वसुप्रयोगो नाप्रामाणिक इति ज्ञेयम्।]]
41
=>
 [[८। ‘क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम्’ (३-३-१७४) इति संज्ञायां क्तिच्। पुंल्लिङ्गोऽयं शब्दः। एवं भूतः इत्यत्रापि संज्ञायां क्तप्रत्ययो ज्ञेयः।]]
42
=>
 [[९। नन्द्यादेः (३-१-१३४) आकृतिगणत्वात् ण्यन्तात् कर्तरि ल्युप्रत्ययोऽत्रेति ज्ञेयम्।]]
43
=>
 [[आ। ‘प्रभुर्बुभूषुर्भुवनत्रयस्य यः शिरोधिरागाद्दशमं चिकर्तिषुः।’ शि। व। १। ४९।]]
44
=>
 [[१०। ण्यन्तात् सनि, ‘ओः पुयण्ज्यपरे’ (७-४-८०) इत्यभ्यासे इकारः।]]
45
=>
 [[११। ‘न भाभूपू--’ (८-४-३४) इत्यादिना उपसर्गस्थान्निमित्तात् परस्य कृत्स्थस्य नकारस्य णत्वनिषेधः।]]
46
=>
 [[१२। ‘ण्यन्तभादीनामुपसंख्यानम्’ (वा। ८-४-३४) इति उपसर्गस्थान्निमित्तात् परस्य नकारस्य णत्वनिषेधः।]]
47
=>
 [पृष्ठम्०९६५+ ३३]
48
=>
 [[१। ‘ओरावश्यके’ (३-१-१२५) इत्यावश्यकार्थे ण्यत्। ‘लुम्पेदवश्यमः कृत्ये…’ (का। ६-१-१४४) इति अवश्यमो मकारस्य लोपः। आवश्यकार्थे ण्यदत्रेति प्रदर्श- नार्थमत्र ‘अवश्यम्’ इति पदमुपात्तम्
\n\n न तु उपपदत्वेन
\n\n विनैवावश्यपदमपि प्रयोगः साधुरेव। तथा च प्रयुक्तम्-- ‘विप्रेण शुचिना भाव्यम्--’ (प्र। कौमुद्यु- पात्तोऽयं श्लोकः) इति।]]
49
=>
 [[२। ‘भुवो भावे’ (३-१-१०७) इति भावार्थे क्यप्। ब्रह्मभूयं गतः = ब्रह्मभावं गत इत्यर्थंः।]]
50
=>
 [[आ। ‘मित्रभूयं गतस्तस्य रिपुहत्यां करिष्यसि।।’ भ। का। ६। ५५।]]
51
=>
 [[३। ईषदाद्युपपदेषु कर्तंरि कर्मणि चोपपदयोः सत्योः च्व्यर्थे गम्ये ‘कर्तृकर्मणोश्च भूकृञोः’ (३-३-१२७) इति खल्प्रत्ययः। उपपदद्वयविधानात् भाष्यकारप्रयोगाच्च कर्तृवाचकस्य चोपपदस्य धातोरव्यवहितपूर्वप्रयोग इति ज्ञेयम्। ‘अकर्मत्वाद् भुवो भावे कृञः कर्मार्थ एव तत्। च्व्यर्थयोगश्च वाच्योऽत्र भवतेषत्पटुम्भवम्।। अपटोस्ते पटुत्वेन भवनं लध्वितीर्यते। एवं स्वाढ्यम्भवं तेन, तया दुस्सुन्दरिम्भवम्।।’ इति प्र। सर्वस्व- श्लोकोऽत्रानुसन्धेयः।]]
52
=>
 [[B। ‘सैन्यान्न यातः समयापि विव्यथे कथं सुराजम्भवमन्यथाऽथवा।।’ शि। व। १२-५२।]]
53
=>
 [[४। ‘ॠदोरप्’ (३-३-५७) इति भावेऽप्प्रत्ययः।]]
54
=>
 [[५। ‘नपुंसके भावे क्तः’ (३-३-११४), ‘भावे’ (३-३-१८), ‘--भाववचनात्’ (२-३-१५) ‘भाववचनाश्च’ (३-३-११) इत्यादिनिर्देशप्रामाण्यात् उवर्णान्तत्वेन प्राप्तो- ऽप्प्रत्ययः पाक्षिकः
\n\n तेन, ‘अबाधकान्यपि निपातनानि’ (परि। १२१) इति न्यायेन घञ्प्रत्ययोऽपि भवतीति केचित्। भाष्ये ‘बाधकान्येव हि निपातनानि भवन्ति’ (भाष्यम् १-१-२७) इत्युक्तत्वात् घञ्प्रत्यय एव भावार्थे न्याय्यः, न तु ओरप्प्रत्यय इति परे वदन्ति। सर्वंथा रूपमेतदपि साध्विति ज्ञेयम्।]]
55
=>
 [[६। ‘परौ भुवोऽवज्ञाने’ (३-३-५५) इति विकल्पेन घञ्प्रत्ययोऽत्रावज्ञाने गम्ये। पक्षे औत्सर्गिकोऽप्प्रत्यय इति ज्ञेयम्। परीभावः इत्यत्र ‘उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम्’ (६-३-१२२) इति दीर्घविकल्पः।]]
56
=>
 [[C। ‘परिभावं मृगेन्द्राणां कुर्वन्तो नगमूर्धसु।’ भ। का। ७-५४।]]
57
=>
 [पृष्ठम्०९६६+ ३२]
58
=>
 [[१। ‘स्त्रियां क्तिन्’ (३-३-९४) इति क्तिनि, इण्निषेधे च रूपमेवम्। ‘मन्त्रे वृषेष- पचमनविदभूवीरा उदात्तः’ (३-३-९६) इत्यत्र भू इत्युपादानात् मन्त्र एव भूति- शब्दः प्रयोगार्ह इति न मन्तव्यम्
\n\n प्रत्ययस्य नित्त्वेनाद्युदात्तत्वे प्राप्ते उदात्तत्वार्थं सूत्रमिति समाधिः। स्पष्टं चैतत् मा। धा। वृत्तौ।]]
59
=>
 [[२। भवत्यस्यां सर्वंमिति भूः। बाहुलकेन सम्पदादित्वात् (३-३-९४) अधिकरणे स्त्रियां क्विप्।]]
60
=>
 [[३। ल्युटि रूपमेवम्। बाहुलकाद् गुणाभावोऽत्रेति ज्ञेयम्। भट्टिकाव्यव्याख्याने (१-१) प्राचीनैर्व्याख्याकारैरेवमेव समर्थितम्।]]
61
=>
 [[४। ‘आशिते भुवः करणभावयोः’ (३-२-४५) इति करणे भावे चार्थे आशित- शब्दे उपपदे खच्प्रत्ययः। ‘अरुर्द्विषदजन्तस्य--’ (६-३-६७) इति मुम्। आशितो भवत्यनेनेति आशितम्भवः = ओदनः। करणेऽत्र प्रत्ययः। आशितस्य भवनम्-आशितम्भवं वर्तते। भावेऽत्र प्रत्ययः।]]
62
=>
 [[आ। ‘आशितम्भवमुत्क्रुष्टं वल्गितं शयितं स्थितम्।’ भ। का। ६-१०७।]]
63
=>
 [ओदनः]
64
=>
 [[५। ‘विभाषाऽग्रेप्रथमपूर्वेषु’ (३-४-२४) इत्यनेन क्त्वाप्रत्ययोऽत्र विकल्पेन भवतीति ज्ञेयम्। एवं णमुलप्युत्तरत्रानेनैव सूत्रेणेति ज्ञेयम्।]]
65
=>
 [[६। तस्प्रत्यये स्वाङ्गवाचिन्युपपदे धातोरस्य, ‘स्वाङ्गे तस्प्रत्यये कृभ्वोः’ (३-४-६१) इति क्त्वाप्रत्ययोऽत्रेति ज्ञेयम्। ‘तृतीयाप्रभृतीनि--’ (२-२-२१) इति समास- विकल्पः। तेन समासेऽत्र ल्यबपीति ज्ञेयम्। णमुलप्यनेनैव भवतीत्यपि बोध्यम्।]]
66
=>
 [[७। ‘नाधार्थप्रत्यये च्व्यर्थे’ (३-४-६२) इति क्त्वाणमुलौ भवतः। च्व्यर्थकत्वात् अनाना नाना भूत्वा = नानाभूत्वा गतः, इति वृत्तिरत्र ज्ञेया। तृतीया- प्रभृतित्वात् (२-२-२१) समासविकल्पः। धार्थप्रत्ययाः ‘संख्यायाः विधार्थे धा’ (५-३-४२), ‘द्विव्योश्च धमुञ्’ (५-३-४५) इति सूत्रविहिताः प्रत्ययाः।]]
67
=>
 [[८। ‘तूष्णीमि भुवः’ (३-४-६३) इति क्त्वाणमुलौ भवतः। अत्रापि समास- विकल्पः। तेन ल्यबन्तप्रयोगोऽप्युपपन्नः।]]
68
=>
 [[B। ‘तूष्णीम्भूय भयादासाञ्चक्रिरे मृगपक्षिणः।।’ भ। का। ५। ९५।]]
69
=>
 [पृष्ठम्०९६७+ २९]
70
=>
 [[१। ‘अन्वच्यानुलोम्ये’ (३-४-६४) इत्यनेनान्वक्छब्द उपपदे धातोरस्यानुलोम्ये द्योत्ये क्त्वाणमुलौ भवतः। तृतीयाप्रभृतित्वात् (२-२-२१) समासविकल्पः। आनु- लोम्यम् = अनुकूलता।]]
71
=>
 [[२। ‘भुवः कित्’ (द। उ। १-१६) इति मिप्रत्ययः, स च कित्। तेन गुणो न। भवन्त्यस्यां भावा इति भूमिः।]]
72
=>
 [[३। ‘अदिशदिभू--’ (द। उ। १। ३४) इति क्रिन्प्रत्ययः। भवतीति भूरिः = बहुः, सुवर्णं च।]]
73
=>
 [[४। ‘अदि भुवो डुतच्’ (द। उ। ६-२२) इति डुतच्प्रत्ययः।]]
74
=>
 [[५। ‘भूवादि--’ (द। उ। ८-९१) इत्यादिना णित्रन्प्रत्ययः। भावित्रम् = विधानम्।]]
1 {@“भू प्राप्तौ”@} 2 3 ‘भू प्राप्तौ, आत्मनेपदी’ इति चुरादिषु 4 पठ्यते।
आधृषी- यत्वेनास्य णिज्विकल्पः।
णिजभावपक्षे आत्मनेपदमेव, परस्मैपदमेव इति चात्र पक्षद्वयम्।
णिच्सन्नियोगेनैवात्मनेपदविधानम्, णिजभावपक्षे तु परस्मैपदमेवेति पुरुषकारे सप्रमाणं साग्रहं च साधितम्।
णिजभावपक्षे आत्मनेपदमेवास्य धातोरित्यत्र क्षीरस्वामिना ‘याचितारश्च नः सन्तु दातारश्च भवामहै।’ इति श्लोकः कश्चिदुदाहृतः।
‘मनोरमा भा भवते--’ इति श्लोकोऽप्यात्मने- पदानुकूलत्वेन सुधाकरेण भूवादिसूत्रे 5 उदाहृत इति मा।
धातु- वृत्त्यादिग्रन्थात् ज्ञायते।
‘भवते शपि तत्रैव--’ 6 इति वदन् देघोऽप्यत्रानुकूलः।
‘वर्षाभ्वश्च’ 7 इत्यत्र ‘वर्षासु भवति, वर्षा वा भवते’ इति कैयटविवरणमप्यत्रानुकूलम्।
‘अन्ये तु पुराणव्याकरणेषु ‘भुवो णिङ्’ इति सूत्रस्य णिङो ङकारः प्रत्ययान्तादात्मनेपदार्थः, प्रकृतौ तु केवलादिति श्रीभद्रादिभिः व्याख्यानात् तन्त्रान्तरवचनानुरोधेन सन्नि- योगन्यायो बाध्यते इत्याहुः।” इति धातुवृत्तिवचनादात्मनेपदं णिजभाव- पक्षेऽपि प्रामाणिकम्, बहुवैयाकरणसम्मतं चेति ज्ञेयम्।]] आधृषीयः।
8 ‘सत्तायां भवति, प्राप्तौ णिचि भावयते तङि।
भवते शपि तत्रैव भावयत्यवकल्कने।।’ 9 इति देवः।
भावकः-विका, बिभावयिषकः-षिका, भावकः-विका, बुभूषकः-षिका, बोभूयकः-यिका
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि ण्यन्तप्रकृतिकसन्नन्तं विना भौवादिकभूधातुवत् 10 ज्ञेयानि।
अस्य धातोः आधृषीयत्वेन णिचो वैकल्पिकत्वम्।
ण्यन्तात् सनि सर्वाणि रूपाणि अवकल्कनार्थक- भावयतिवत् 11 बोध्यानि।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (११६६)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१८४५। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 (आधृषीयेषु)
05
=>
 (१-३-१)
06
=>
 (श्लो। ३)
07
=>
 (६-४-८४)
08
=>
 [पृष्ठम्०९६८+ २८]
09
=>
 (श्लो। ३।)
10
=>
 (११६५)
11
=>
 (११६४)
Capeller
German
1. भू, भ॑वति (°ते) werden, sein (mit Nom.
o. Adv. auf ई o. ऊ), entstehen, geschehen,
dasein, etwas sein o. gelten,
gedeihen, möglich o. erlaubt sein,
jemd. (Gen. , Dat. o. Loc.) zufallen o.
zu teil werden, sein o. gereichen zu
(Dat.), sein (als Copula u. in der periphr.
Conjugation). भवेत् mag sein, zuge-=
-geben
भवतु wohl, wohlan! Mit न
dahin sein, sterben. p. p. भूत॑ s. bes.
Caus. भावयति (°ते) hervorbringen,
erzeugen, hegen, fördern, ausüben,
äußern, zeigen
sich vorstellen, denken,
erkennen als (2 Acc.) p. p. भावित
hervorgebracht u. s. w. ganz erfüllt von,
beschäftigt mit, gerichtet auf Instr.,
Loc. o. —°) parfümiert. Desid. बु॑भूषति
(°ते) sein wollen, etwas sein o.
gelten wollen, sich um etw. bemühen
(Acc.) Intens. बो॑भवीति häufig, sein,
sich verwandeln in (Acc.) अनु hinter
etw. her sein, jemd. (Acc.) helfen,
dienlich sein
erreichen, gleichkommen
bewältigen, umfassen, einschließen
inne werden, erkennen, empfinden, genießen
erleiden, büßen. अन्तर्, p. p.
अन्तर्भूत innerlich, enthalten in (—°).
अभि herankommen, freundl. sich jemd.
(Acc.) zuwenden, jemd. beschenken mit
(Instr.)
feindl. jemd. bedrängen, bezwingen,
überwältigen, übertreffen.
आ dasein, vorhandensein, besteheh,
hersein von (Abl.) उद् hervorbringen,
entstehen
' Caus. erzeugen, hervorgeheh,
offenbaren. p. p. उद्भूत hervorgegangen,
entstanden, erwachsen
प्रोद् u. समुद्
p. p. dass. निस् fortkommen, sich bewegen.
परा vergeheh, unterliegen
p. p.
प॑राभूत unterlegen, besiegt. परि umfangen,
umgeben
begleitten, übertreffen
besiegen, zurücksetzen, erniedrigen,
missachten, kränken, verspotten, schänden.
प्र hervorkommen, entspringen,
entstehen aus (Abl.
) sich ausbreiten,
mehr werden
zahlreich, tüchtig, stark
sein (gesteigert प्रभवतितराम्) Macht
haben, regieren, herrschen, verfügen
über (Gen. , Loc. o. Dat.), vermögen,
können (Infin. ) helfen, nützen (Dat.
Partic., ) प्रभवन्त् mächtig
p. p. प्र॑भूत s. bes.
वि entstehen, erscheinen
gleichkommen
zureichen (Dat. o. Acc.), vermögen
(Infin. Caus.) zur Erscheinung bringen,
offenbaren, zeigen, entdecken, wahrnehmen
erkennen als, halten für (2 Acc.
sich vorstellen, überlegen, annehmen,
voraussetzen, beweisen. Pass. ange-
-sehen werden für, erscheinen als (Nom. ).
सम् sich vereinigen (Instr. mit u. ohne)
सह o. Loc. sich zusamenthum Ger
संभूय in Gemeinschaft), coire (Instr.
mit u. ohne सह o. सार्धम्, auch Acc.)
Raum o. Platz haben, aufgehen, enthalten
sein in (Loc.)
entstehen, geboren
werden, stammen von (Abl.)
erfolgen, stattfinden, vorkommen, möglich
o. denkbar sein
werden o. sein
jemd (Loc. o. Gen. ) zu teil werden
vermögen zu (Inf. o. Loc.) P. p. संभूत
zusammengefügt aus (Instr.) entstanden,
hervorgegangen, gebildet, gemacht aus,
stammen von (—°) geworden, entstanden,
erfolgt (oft adj.
°—) versehen
mit, voll von). Caus. vollbringen,
ausführen (dass — Partic.)
zu jemd.
(Acc.) gehen, jemd. treffen, begrüßen,
ehren, jemd. (Acc.) mit etwas (Instr.)
versehen = afficere
voraussetzen, jemd.
(Locc. o. Gen. ) etw. zutrauen, halten für (2 Acc. beurteilen (अन्यथा) falsch)
fü möglich halten. Pass. möglich sein
p. p. सम्भावित möglich. अभिसम् vollenden,
erreichen.
2. भू॑ werdend, seined, entstanden, stammend
von (—°).
f.
 das Werden, Entstehen
Welt, Erde, Land, Ort, Platz.
भू, mit वि sich entfalten.
Grassman
German
√bhū [Cu. 〔417〕
gr. φύ-ω, lat. fu-am, alts. biu-m, lit. buv-aú, (Inf. bû-ti)], 1〉 werden, entstehen, bereitet werden
2〉 geschehen, stattfinden, eintreten
3〉 werden mit Nominat., sich verwandeln in [N.]
4〉 sein mit Nominat., und zwar das Sein nicht aufgefasst als ein dem Wesen anhaftendes, sondern als ein von den Umständen abhängiges, zeitlich vorübergehendes. Der Gegensatz zu as tritt besonders an Stellen hervor wie śivā́sas sántas áśivās abhūvan ({366, 5}), die (ihrem Wesen nach) heilvollen waren (damals) unheilvoll (vergl. {69, 2}
{488, 20})
an andern Stellen wechselt es mit as, ohne dass ein Unterschied hervortritt ({551, 7}—_{551, 13})
insbesondere 5〉 mit dem Nom. von ūrdhvá sich erheben, aufrecht stehen
6〉 mit śám heilvoll sein, zum Heile gereichen
7〉 auf solche Weise [Adv., adverbial gebrauchte Casus mit oder ohne Präpos.] sein, sich erhalten
insbesondere 9〉 mit āvís offenbar werden oder sein, erscheinen
10〉 mit gúhā verborgen sein, sich verbergen
11〉 mit arám jemandem [D.] in gebührender oder entsprechender Weise oder in hinreichender Menge zu Theil werden
12〉 jemandem [D.] zu Theil werden
13〉 jemandem [G., selten D.] angehören, eigen sein
14〉 werden, gedeihen zu [D.]
15〉 jemandem [D.] dienen oder behülflich sein zu [D.] 16〉 jemandem [D.] sein oder gereichen zu [D.]
17〉 mit dem Dat. des Inf. in Verbindungen wie mā́ te aghā́ya bhūma parādaí „Nicht mögen wir von dir dem Unheil überliefert werden“ ({535, 7})
18〉 etwas Rechtes sein d. h. tüchtig oder kräftig sein
19〉 Desiderativ: sein wollen mit Nom.
20〉 Intensis: werden, sich verwandeln in [Nom.]. — bhava vollständig nur bis _{666, 1}.
Mit ánu 1〉 einen Zustand [A.] erreichen, ihm gleichkommen
2〉 jemandem [A.] [Page943] gleichkommen an [I.]
3〉 jemandem [A., D.] zustreben.
antár in jemandem [L.] (geistig) sein, in ihn eindringen.
ápa ferne sein, fern bleiben.
ápi an jemandem [L.] Theil haben, ihm (geistig) angehören.
abhí 1〉 jemandem [A.] überlegen sein
2〉 jemand [A.] überragen, an Grösse übertreffen
3〉 jemand [A.] bewältigen
4〉 überwinden, siegreich sein
5〉 sich zu jemand [A.] hinwenden
6〉 sich auszeichnen durch [I.].
ā́ 1〉 dasein oder erscheinen als [N.]
2〉 erscheinen bei [L.]
3〉 entstehen oder hervorgehen aus [Ab.]
4〉 jemandem [A.] beistehen.
úpa 1〉 sich nahen zu [A.]
2〉 jemandem [D.] behülflich sein zu [D.].
nís von der Stelle kommen.
pári 1〉 umschliessen, umfangen, umspannen [A.]
2〉 bildlich: schützend oder liebend umfangen, hegen
3〉 umkreisen [A.]
4〉 um jemand [A.] sein, ihn geleiten
5〉 hervorragen, sich auszeichnen durch [I.]
6〉 jemand [A.] übertreffen an [I.].
prá 1〉 hinausreichen über [A.]
2〉 hervorragen durch [I.], vgl. prabhú
3〉 jemandem [D.] zu Gute kommen, ihm helfen
4〉 jemandem [D.] verhelfen zu [D.]
5〉 einen Gott [A.] preisen oder bittend angehen
6〉 voran sein.
ánu prá sich verbreiten durch [A.].
abhí prá jemandem [A.] beistehen.
ví 1〉 sich zeigen
2〉 erscheinen als [N.]
3〉 sich auszeichnen durch [I.]
4〉 entstehen aus [Ab.].
sám 1〉 erscheinen unter, bei [L., Loc.-Adv.]
2〉 werden mit Nom.
3〉 in Verbindung sein mit [I.].
abhí sám erreichen [A.].
Stamm bháva:
-asi 4〉 dūtás {303, 9}
mṛtyúbandhus {921, 18}.
-ati 4〉 háris {95, 1}
druhaṃtarás {127, 3}
dyumā́n {388, 3}
starī́s {617, 3}
harmié hitás {940, 10}. — 5〉 grā́vā {28, 1}. — 7〉 práṇītau {218, 13}
śalmalaú, nadī́ṣu {566, 3}
ājā́ {599, 2}. — 11〉 vā́jināya {897, 10} (hitás).
-athas 4〉 śámtātī {112, 20}
pátī {339, 6}
sámokasā {629, 12}
ánapacyūtā {823, 3}.
-atas [3. d.] ánu 2〉 tvā {973, 1} (ródasī).
-atha 7〉 índre {288, 17}.
-anti 1〉 áhāni {844, 5} (anupūrvám)
2〉 ājáyas {548, 17}. — 3〉 pitáras {89, 9} (putrā́sas). — 4〉 satyā́ {806, 4}
ū́mās {946, 3}.
-āsi [Co.] 4〉 sumaṅgálas {233, 1}
átithis {357, 5}.
-āti 2〉 sámṛtis {312, 17}
sámitis {837, 8}
anāthám {836, 11}. — 4〉 samarías {586, 6}
víṣurūpā {836, 2}
{838, 6}. — 12〉 stotṛ́bhyas śám {229, 11}
{524, 6}. — ā́ 1〉 {113, 10} (samáyā).
-es [Opt.] 4〉 āpís ántamas {665, 18}.
-ema 4〉 yáthā 〰 mīḍúṣe ánāgās (damit wir dem huldvollen als schuldlos gelten) {613, 2}
bhávantas {568, 1}.
-a (-ā) 4〉 várūtham {58, 9}
{548, 7}
avitā́ {36, 2}
dharúṇas rayīṇā́m {73, 4}
[Page944] abhiśastipā́vā {76, 3}
sákhā {91, 17}
mitrás {156, 1}
mṛḍīkás {474, 5}
ávayātaheḍās {171, 6}
ántamas {244, 8}
{633, 3}
sumánās {252, 1}
suśrávastamas {279, 5}
{665, 8}
pāyús viśás {300, 3}
nas arvā́ṅ {306, 3}
supārás, súnītis {488, 7}
dūtás {523, 1}
{527, 3}
vṛdhás {548, 25}
sámiddhas {533, 1}. — 6〉 tokā́ya tánayāya {189, 2} (śám yós). — 7〉 vā́jasya saṃgathé {91, 16}. — 15〉 vṛdhé rāyás {546, 1}
nas vṛdhé {487, 3}
nas sātáye {359, 4}.
-atam 4〉 sacābhúvā {34, 11}
{157, 4}
dāśúṣe máyas {93, 1}.
-āma 4〉 sudhías {399, 5}.
-ata (-atā) 4〉 vājínas {23, 19}
mṛḍayántas {107, 1}
supārā́s {267, 9}.
-antu 4〉 sutrātrā́sas {492, 11}
varivovidas {647, 14}.
bhava:
-asi 4〉 śravā́yias {31, 5}
mitrás {192, 4}
{357, 1}
{435, 4}
putrás {192, 9}
sá (susanitar) {252, 5}
trātā́ {300, 10}
aryamā́ {357, 2}
pūṣā́ {435, 5}
ātmā́‿índrasya {797, 3}
hótā {917, 11}.
-ati 3〉 śréyān {242, 4}
vásyasī {415, 6}
návasnavas {911, 19}
nīlalohitám {911, 28}
aśrīrā́ {911, 30}
kévalāghas {943, 6}. — 4〉 vṛ́ṣā {55, 4}
sā́rathis {158, 6}
mitrás {239, 4}
nárāśáṃsas {263, 11}
manāyús {321, 2}
durvártus {334, 8}
pravátvatī {408, 9}
dvibárhās {434, 4}
jīmū́tasya‿iva (prátīkam) {516, 1}
nirṇíg {782, 7}
vadhū́s {853, 12}
nā́bhis {872, 3}
samídh {878, 2}
mūrdhā́ bhuvás {914, 6}
áṅgam {935, 5}
sahasradā́v(a)nām krátus {17, 5} (índras). — 7〉 ágre ráthānām {560, 4}. — 11〉 asmai {943, 3}. — 12〉 gādhám asmai {465, 8}
patitvanám asmaí {866, 9}
— u. s. w.
-athas 4〉 śáciṣṭhā {339, 3}
dhvasrā́ {866, 3}
bhágas {865, 3} (yuvám).
-atas 4〉 yantā́rā {162, 19}
sādhū́ {218, 15}
satyavā́cā {838, 1}.
-athā 4〉 návedasas {409, 8}. — 8〉[?] saháśriyā́ {294, 4}.
-anti 4〉 yuvatáyas {356, 4} (páliknīs)
sudínā {527, 2}
spārhā́s {814, 5}. — 5〉 imā́s {291, 4}
médhās {292, 2}. — 7〉 gṛhé {299, 4}. — 9〉 {619, 8}. — 13〉 urvárāṇām {968, 3} (khilyā́s). — pári 2〉 {164, 36}.
-āsi 4〉 áditis {668, 2}. — abhí 5〉 nas {327, 3} (śatám ūtíbhis).
-āti 4〉 vaśanī́s {842, 2}
priyā́s {391, 5}
{871, 10}
śáṃtamas {633, 22}
gópatis {934, 3}. — 7〉 nas purás {232, 11} (bhadrám). — 11〉 tanúe {482, 5} (sómas). — abhí 4〉 {391, 5} (yóge).
-ema 4〉 divás putrā́s {298, 15}
patáyas rāyás {524, 3}
suṣakhā́yas {857, 1}. — abhí 1〉 aryás {885, 3} (paúṃsiais).
-a (-ā) 4〉 sūpāyanás {1, 9}
prāvitā́ {12, 8}
{255, 3}
dadís {15, 10}
sionā́ {22, 15}
coditā́ {51, 8}
avitā́ {81, 8}
{91, 9}
{187, 2}
{612, 5}
{624, 18}
prāśū́s {40, 1}
pura(s)etā́ {76, 2}
{557, 5}
sumitrás {91, 12}
sárī {138, 3}
pī́vas {187, 8}—_{187, 10} (vā́tāpe)
karambhás {187, 10}
pátis {265, 18}
sāsahís {271, 6}
avamás ūtī́ {297, 5}
sumánās {299, 15}
arvācīnás {328, 14}
arvā́cī {353, 6}
trātā́ {378, 1}
trivárūthas {456, 9}
trātā́, varūtā́ {466, 7}
pū́r śatábhujis {531, 14}
anamīvás {562, 2}
{570, 1}. — 5〉 {300, 5}. — 6〉 dvipáde cátuṣpade {570, 1}. — 9〉 vivásvate {31, 3}. — [Page945] 15〉 nas vṛdhé {91, 10}
asmā́kam vṛdhé {79, 11}
yájamānāya śám -yós {251, 3}.
-atāt [2. s. Iv.] 4〉 netā́ {257, 2}.
-atu 4〉 pū́rvas {94, 8} (ráthas)
sumṛḍīkás {297, 20}
{488, 12}
{957, 6}
mádhumat {353, 3}
áśmā 〰 nas tanū́s {516, 12}
priyā́ {683, 8}
níag {886, 11} (rápas)
suāveśā́ {889, 16}. — 6〉 nas {90, 9}
{551, 3}. _{551, 7}. _{551, 9}. _{551, 10}. _{551, 13}. — 9〉 te śúṣmas {791, 5}. — 11〉 te kukṣáye {701, 24} (sómas). — 12〉 aghniā́bhyas {437, 8} (suprapāṇám). — 16〉 nas ūtī́ {100, 1}—_{100, 15} (índras). — ápa ámīvā {797, 1}.
-atam 4〉 puroyodhā́ {598, 9}
suāsasthé {839, 2} (yamé). — 7〉 asmé {501, 3} (rā́dhobhis). — 13〉 {34, 1} trís cid nas adyā́ 〰 (wo vielleicht adyā́ in adyá und ā́ zu zerlegen ist). — 15〉 vṛdhé nas {34, 12}
{112, 24}.
-atām 4〉 sthiraú {287, 17}
jyéṣthe {352, 1} (dyā́vāpṛthivī́). — 6〉 nas {551, 1}.
-ata 4〉 arvā́ñcas {220, 6}
pūtā́s {844, 2}
andhā́s amítrās {929, 15} (Einschiebung)
suprāyaṇā́s {936, 5}.
-antu 3〉 nipādā́s {437, 7} (udvátas). — 4〉 mā́dhvīs {90, 8}
sumṛḍīkā́s {493, 9}
níndiāsas {356, 6}
satyā́s {533, 5}
aśipadā́s, aśimidā́s {566, 4}
ghṛtaścútas {844, 12}
úttare {929, 11} (vīrā́s)
té te ukṣáṇas (mögen dir gelten als) {457, 47}. — 6〉 nas {551, 5}. _{551, 7}—_{551, 12}
{554, 7}
{835, 5}. — 14〉 pītáye {855, 6} (mádhūni)
ūtī́ {861, 13} (agnáyas). — 15〉 suastáye nas {405, 12}. — ápa mṛ́dhas {893, 11}
sápatnās {954, 9}. — pári 2〉 tvā gíras {10, 12}.
Impf. ábhava:
-as 4〉 manótā, hótā {442, 1}
suarvíd {237, 10}
dasyuhā́ {685, 11}
sacābhū́s {896, 9}. — 7〉 ihá {243, 2} (dūré sán). — ā 2〉 sóme-some {702, 17}.
-at 3〉 vicaksaṇás {918, 15}. — 4〉 dūtás {58, 1}
trimántus {112, 4}
sū́r {146, 5}
kṣápāvān {526, 5}
pura(s)etā́ {549, 6}
pūrviā́ {857, 6} (falls hier nicht paprathānā́bhavat in paprathanā́ ā́ abhavat aufzulösen ist)
kártvam {887, 6}
anudéyī yáthā‿ 〰 {961, 5}. _{961, 6}
dyumnī́ {1000, 4}. — sám 1〉 ṛté {190, 2}.
-atā [2. p.] 3〉 devā́sas {331, 8} (ṛbhavas).
-an 4〉 gaṇás te {269, 9} (marútas).
abhava:
-am 4〉 mánus sū́rias ca {322, 1}.
-as 3〉 áśvias vā́ras {32, 12}
ménā {51, 13}. — 4〉 ghanás vṛtrā́ṇām {4, 8}
devā́nām sákhā {31, 1}
suprāvías {204, 9}
rathī́s {446, 3}
dūtás {72, 7}
{240, 5}
dyumnī́ {91, 2}
kārúdhāyās {266, 10}
vásupatis {313, 6}
vibhaktā́ {477, 1}
rā́jā {471, 5}
śátrus {705, 16}
mahā́n {771, 4}
nṛcákṣās {798, 23}
vípras {819, 6}
kavís {819, 7}
vibhā́vā {834, 4}
rodasiprā́s {914, 5}
bāhúojās {937, 6}. — ā́ 1〉 ketús {235, 17}. — 4〉 víśvās bhúvas {979, 5}. — pári 2〉 páñca samdṛ́śas {204, 10}.
-at 1〉 anyád {975, 3}. — 3〉 árcan {265, 7}
právṛddhas {686, 3}. — 4〉 nīcā́vayās {32, 9}
aratís ródasīos {59, 2}
ghṛṇā́ śúcis {141, 4}
putrás {236, 2}
devā́nām puróhitas {236, 8}
{976, 4}
sárgas {263, 11}
pátis {265, 4}
damitā́ {268, 10}
sukármā {329, 9}
[Page946] ketús {365, 3}
dūtás {365, 4}
āhanā́s, pipyúṣī {204, 1}
sahā́vā {459, 2}
vilantasā́yias {459, 6}
rā́jā {461, 3}
pāyús {485, 7}
satyā́ {506, 5}
{599, 4}
kévalas asya {614, 5}
parāśarás {620, 21}
amṛ́tas {871, 8}
vadhūyús {911, 9}
lokakṛ́t {798, 21}
tanūpā́s {914, 8}
purogā́s {936, 11}
váreṇias {939, 2}. — 7〉 ihá {916, 4}. — 8〉[?] sácā {498, 4}. — 9〉 sū́rias {146, 4}
agnís {143, 2}
súar {299, 11}
{914, 2}. — 13〉 bráhmaṇas pátes {215, 14} (manyús)
vas {332, 3} (mahitvanám)
agnés {956, 4} (gāyatrī́). — abhí 3〉 krívim {213, 2}. — ā́ 1〉 dyumnī́ {698, 2}. — pári 1〉 und 2〉 kā́viā nemís cakrám iva {196, 3}.
-atam 4〉 punarmanyaú {117, 14}.
-an 4〉 citrā́s {119, 8}. — 7〉 deváhūtiṣu {599, 7}. — 13〉 asya {313, 6} (sómās).
Perf. babhū́ (babhū́v):
-ūva [1. s.] sám 2〉 etā́vatī mahinā́ {951, 8}.
-ū́tha 4〉 máyas {175, 6} (ā́pas ná tṛ́ṣyate)
vihávias {209, 7}
āpís, suhávas {462, 8}
rathī́s {306, 2}
anyárūpas {616, 6}
dūtás {643, 6}
hávias {832, 7}. — 8〉[?] svadhā́m ánu {165, 5}. — 9〉 yásmai {355, 9}. — 16〉 jaritṛ́bhyas ūtī́ {178, 1}. — abhí 2〉 ródasī {707, 5}. — ā 3〉 yátas {910, 5}.
-ūtha 4〉 sāsahís {102, 9}
iṣirás {470, 3}
pátis {477, 4}
ávas asmé {537, 8}
ghanás vṛtrā́ṇām {705, 18}. — pári 5〉 krátvā {69, 2}. — abhí sám pátyus janitvám {844, 8}.
-ū́vitha 4〉 strī́ {653, 19} (brahmā́)
pitā́, mātā́ {707, 11}.
-ū́va [3. s.] 4〉 víśvasya pratimā́nam {203, 9}
prāvṛṣī́ṇam {619, 7}
rā́jā {860, 12}
{947, 3}. — 13〉 eṣām {887, 23}. — abhí 1〉 víśvā bhúvanā {312, 5}. — 2〉 mahinā́ dívam {293, 7}. — ā 3〉 yátas {955, 6}. _{955, 7}. — pari 1〉 urvī́ mahimnā́ {914, 14}.
-ūva [dass.] 2〉 sámitis {95, 8}. — 4〉 patsutaḥśī́s {32, 8}
dákṣapatis {95, 6}
radhratúras {459, 4}
prátirūpas {488, 18}
hávias {705, 21}
sumánās {858, 8}
ántaram {908, 7}. — 10〉 {235, 9}. — á 3〉 kútas {994, 3}. — pári 1〉 2〉 tā́s (carṣaṇī́s) arā́n ná nemís {32, 15}. — 2〉 kṣitī́s {237, 9}
jātā́ni {947, 10}. — ví 1〉 ékam idám {1027, 2}. — sám 3〉 uṣṇíhayā {956, 4}.
-ūváthus 4〉 bhiṣájā {695, 1}.
-ūvathus sám 1〉 devatrā́ {93, 9}.
-ūvátus 4〉 citrárātī {503, 5}.
-ūvatus pári 1〉 2〉 tám, śrávas {370, 4}.
-ūvá [2. p.] 4〉 (rathías) {492, 6}.
-ūvús pári 3〉 dyā́m {329, 1} (sadyás).
-ūvus 4〉 akṣaṇvántas {897, 7}. — 7〉 kúa {604, 5} (sakhiā́).
-ūyās [2. s. Opt.] úpa 1〉 mā́m {1009, 2}.
-ūyā́t 13〉 vas {347, 4} (yā́mas).
-ūyāt 4〉 mīḍhvā́n {27, 2}.
-ūtu [Iv.] prá 3〉 agnáye {127, 10} (stómas).
Fut. bhaviṣyá (betont nur {912, 7}):
-áti 2〉 {912, 7} (yáthā‿iva ‿aṅgá 〰).
-atha 4〉 yajñíyāsas {161, 2}.
Aor. ábhū (ábhūv):
-ūs 1〉 {853, 7} (〰 u aúkṣīs). — 4〉 mahā́n {486, 13}
ékas rayipate rayīṇā́m {472, 1}. [Page947]
-ūt 1〉 pánthās ṛtásya {46, 11}
vayúnam {182, 1}
ketús {592, 2}. — 2〉 ratnadhéyam {330, 4}
sómasya pītís {331, 2}. — 4〉 vípras {239, 3}
vándias {350, 1}
rúśatpaśus {429, 9}
dákṣiṇā maghónī {505, 1}
índratamā {595, 3}
bhadrā́ {844, 3}
suśákā {856, 15}. — 12〉 aṃśáve {46, 10} (bhā́s). — 14〉 samídhe {593, 1} (agnís).
-ūma 4〉 ánāgasas {667, 18}.
-ūtam 4〉 gopā́ {866, 12}.
-ūtām 1〉 cariṣṇū́ mithunaú {914, 11}.
-ūta 4〉 agriyā́ {330, 3}.
-ūvan pari 6〉 dhanadā́m māyā́bhis {33, 10}.
abhū (abhūv):
-ūt 3〉 oder 4〉 praticákṣiā {113, 11}
aṃhūraṇā́ {488, 20} (urvī́ satī́ bhū́mis)
sákhā {348, 2}
máṃhiṣṭhas {666, 24}
aruṇápsus {682, 16}
rathī́s {928, 2}. — 7〉 kúa {161, 4}. — 8〉[?] amā́ {229, 6}. — 9〉 mā́ghonam {933, 1}. — 12〉 tyásyai {912, 23} (bhadrám). — ápi tué {968, 1}.
-ūtām 13〉 te {162, 21} (hárī).
-ūma 3〉 amṛ́tās {668, 3}
návedasas {857, 3}. — 4〉 suápasas {298, 19}. — 13〉 túbhyam {485, 10}. — 15〉 te ūtī́ {641, 7}. — ápi tué {202, 12}.
-ūtana 4〉 prátibuddhās {191, 5}
suápasas {902, 8}.
-ūta ápa {330, 11}.
-ūvan 4〉 ṛ́jiantas {478, 2}
tújiās {296, 1}
ánudhūpitāsas {221, 10}
prátatās {265, 20}
ájñātaketās {357, 11}
áśivās {366, 5} (s. o.)
nírmāyās {950, 5}. — 7〉 suśámī {854, 12}. — 8〉[?] tuadrík {357, 12} (yā́māsas). — 12〉 yajñā́ya {264, 15} (yāmakośā́s)
acíte {577, 5} (vām niṇyā́ni).
bhū́ (bhū́v):
-ū́s ví 3〉 mahinā́ {456, 14}.
-ū́t 4〉 śyetás {71, 4}
didhiṣā́yias {195, 1}
atasā́yias {210, 4}
átithis {445, 2}
satyámadvā {622, 37}
várdhanas {266, 12}
súśrutas {270, 1}
amṛ́tas {680, 11}. — 5〉 tretínī {931, 9}. — 8〉[?] míthū {459, 8}. — 17〉 muhé {459, 8}. — 18〉 yádi ca tmánā 〰 {178, 3}. — abhí 3〉 kṛṣṇā́m énīm {829, 2}
śiśnádevān {925, 3}
púras {925, 11} (várpasā an allen drei Stellen). — ā́ 2〉 ṛté {508, 8}.
bhū (bhūv):
-ūs 4〉 mā́ paṇís {33, 3}
pátis {52, 13}
sukrátus {91, 2}
trātā́ {178, 5}
{442, 5}
śā́sias {189, 7}
vṛdhás {461, 11}
avitā́ {474, 4}
darśatā́ {505, 5}
śivás {535, 10} (sákhā ca avitā́ ca). — 15〉 nas vṛdhé {178, 5}. — ápa {837, 9}. — abhí 6〉 krátvā {537, 6}. — prá 5〉 jáyantam (agním) {872, 5}.
-ūt 4〉 mā́ vas jaritā́ 〰 ájoṣias {38, 5}
mā́ vas ráthas madhyamavā́ṭ ṛté 〰 {220, 4}
atasā́yiā {63, 6}
didhiṣā́yias {73, 2}
kīrténiam {116, 6}
ráṃhias {209, 1}
śastám {287, 3}
suápastamas {313, 4}
kā́ {339, 4} (úpamātis)
upamātivánis {395, 16}
súkṛtas {460, 1}
{578, 1}
sutás {470, 4}
darśatás {471, 2}
anumā́dias {475, 2}
stómiā {502, 10}
háviā {502, 12}
tyád {584, 6} (pratī́tiam)
paricákṣiam {616, 6}
várdhanī {830, 7}
rántias {855, 3}
cā́rus ántamas {926, 6}. — 8〉[?] ūrdhváthā {849, 1}, wo SV. ūrdhvádhā bhuvat hat. — [Page948] 12〉 duṣkṛ́te mā́ sugám 〰 {620, 7}. — ánu 1〉 te mahitvám {266, 11} (dyaús). — 3〉 te {173, 8} (gaús). — ā́ 1〉 dā́tā vásu {536, 2}. — nís ukhachíd {315, 9}
śroṇás {688, 2}. — prá 3〉 te {459, 13} (káraṇam kṛtám). — 4〉 me iṣé bhujé {874, 9}. — ví 2〉 kévalas {321, 7}.
-ūthás [Co. I.] pári 1〉 ródasī {508, 5}.
-ūtas [3. d. Co. I.] pári 1〉 tám {853, 7}.
-ūma 4〉 mā́ 〰 níṣṭiās iva {621, 13}. — 7〉 mā́ śū́ne {105, 3}
{863, 6}
mā́ prásitau hīḍitásya {562, 4}
mā́ héḍe 〰 váruṇasya {578, 4}. — 17〉 mā́ parādaí {535, 7} (s. o.). — ápi mā́ tásyām {573, 4}.
-ūtá [2. p. Co.] 4〉 śambhúvas {106, 2}
śucádrathās {333, 4}. — 16〉 nas ávase {564, 4}
nas ūtáye {887, 27}.
-ūta 4〉 návedās {165, 13}
dātā́ras {491, 11}
stutā́sas {491, 15}
trātā́ras {572, 22}
prāvitā́ras {647, 2}. — ápa mā́ {331, 1}.
-ūtana 4〉 śruṣṭīvárīs {856, 11}. — ápa mā́ {575, 10}.
-ūvan 4〉 mā́ sánā {139, 8}. — 8〉[?] sākám nṛ́mṇaís {507, 2}
mā́ akudhríak {848, 12}.
-ūyā́s [2. s. Opt.] 4〉 bhágavatī {164, 40} (aghnie)
vīḍúaṅgas {488, 26} (vanaspate).
-ūyā́ma 4〉 suṣṭutáyas ca vásvas {253, 3}
sákhāyas {328, 6}. — 7〉 te sumataú {623, 2}. — 13〉 vājadā́v(a)nām {17, 4}.
-ūtu 4〉 sá 〰 yás ‥ ā́‿ átirat {208, 2}
ā́bhagas, {136, 4}
suhávas {396, 16}
vā́hiṣṭhas ántamas {486, 30}
{625, 18}
várdhanam {621, 3}
āvṛ́tvat {665, 36}
ántīṣát {682, 1}
surabhi {896, 4}
avitā́ {983, 3}. — 12〉 asmé {235, 23}
{346, 11}
yuvā́bhyām {646, 16}. — ápī tué {664, 28}. — ápa durmatís {131, 7}. — pári 2〉 adhvarám {193, 5}
vām {620, 6} (matís).
-ūtám 4〉 avamé {185, 11}
tā́ (śáviṣṭhà)
sānasī́ {609, 2}
dhenumátī {615, 3}
pretā́rā {337, 5}. — 15〉 maghávadbhyas {583, 9} (hülfreich sein).
-ūtam 4〉 mayobhúva {628, 9}
puruspṛ́hā {628, 22}
urvī́ {919, 1}. — 6〉 nas {515, 1}. — prá 2〉 māyā́bhis {504, 5}. — 3〉 ébhyas {509, 4}. — 4〉 nas suvītā́ya {288, 3}.
-ūtá, ūta, -ūtana siehe oben.
2. s. Iv. Aor. bodhí [vgl. budh]:
-dhí 4〉 〰 prayantar janitar vásūnām {76, 4}
āpís {285, 6}
sákhe [Voc.] {938, 10}.
-dhi 4〉 áheḍamānas {24, 11}
tanūkṛ́t {31, 9}
suśáṃsas {44, 6}
praśáṃsias {193, 11}
sūrís maghávā {197, 4}
gopā́s {200, 2}
{249, 2}
{265, 14}
{312, 17}
yantā́ {214, 19}
havanaśrút {224, 15}
sumánās {238, 1}
avitā́ {253, 5}
{313, 18}
{358, 9}
{487, 4}
{548, 11}. _{548, 25}
avitrī́ {612, 2}
godā́s {264, 21}
{318, 10}
{665, 19}
pura(s)etā́ {462, 12}
rárāṇas
{464, 7}
āpís {623, 1}
sá- (yám ī́ḍate) {683, 12}
coditā́ {697, 6}
{959, 1}
prayantā́ {702, 21}
trātā́ {313, 17}
ā́bhagas {870, 9}
sadhamā́dias {1023, 5}. — 15〉 nas vṛdhé {926, 1}.
Opt. Aorist (Prekativ) bhūyā́s:
-āsam [1. s.] 3〉 uttamás {992, 5}.
-ā́s [2. s.] siehe Aor. bhū. [Page949]
-ā́s [3. s.] 4〉 ṛtásya sudúghā {869, 9}
ántarā {917, 13}.
-ās [3. s.] 4〉 {186, 11}
avayā́nam eṣām {185, 8} (iyám dhī́s)
uṣásām iva kṣā́ {857, 5}.
Aor. oder Impf. abhuva:
-am 4〉 asapatnás {1000, 4}
asapatnā́ {985, 4}.
bhúva:
-as 4〉 〰 devā́nām pitā́ putrás sán {69, 2}
pāyús {298, 6}
avitā́ {312, 18}
{548, 11}
samrā́j {315, 2}
návedās {366, 3}
rā́jā {463, 9}
sumánās {524, 5}
hávias {621, 28}
gópatis {671, 7}
dá(y)iṣṭhas {675, 6}
yajñíyas {684, 3}
{876, 4}
brahmā́‿iva tandrayús {701, 30}
vándias {830, 1}
cákṣus, váruṇas, apā́m nápāt, dūtás {834, 5}
netā́ {834, 6}
mahā́n, cyautnás {876, 4}.
-at 4〉 vṛ́ṣā dyumnī́ {36, 8}
páriṣṭis {65, 3}
surādhī́s {67, 2}
śámtamā {76, 1}
gárbhas {201, 3}
níkāmas {312, 10}
avitā́ {489, 2}
{680, 15}
rántā {804, 3}
dūtás vivásvatas {847, 5}
vṛdhás {852, 9}
ácyutas {937, 3}. — 7〉 índre {548, 13}
páruṣi {566, 2} (vándanam). — 12〉 te {303, 2} (cétanam)
hṛdé {691, 3} (śám)
índrāya {746, 4}. — 13〉 nemānaam {457, 18}. — 16〉 sātáye {363, 7}. — abhí 1〉 víśvam ā́devam {213, 4}. — ā 4〉 nas {711, 8}. — pári 4〉 tvā {547, 8} (vā́ṇī). — 5〉 mahitvā́ {68, 2}. — ví 1〉 pṛkṣás {192, 15}. — —
-an 4〉 vṛdhā́sas {186, 2}. — 15〉 mánave vṛdhé {647, 4}. — ánu 3〉 tvā {547, 9} (índavas).
bhuva:
-am 4〉 vásunas pátis {874, 1}
coditā́ {875, 1}
sugám duṣkṛ́te {912, 5}. — 7〉 rājáni {875, 4}. — abhí 2〉 dyā́m mahinā́ {945, 8}.
-as 4〉 pratimā́nam pṛthivyā́s {52, 13}
prathamás yajñíyas {643, 18}. — ā́ 4〉 nas {373, 5}. — úpa 2〉 nas sātáye {138, 4}.
-at 4〉 prāvitā́ {23, 6}
rayipátis {60, 4}
{72, 1}
{809, 24}
avitā́ {296, 9}
dūtás {305, 2}
návedās {319, 4}
praṇetā́ {639, 37}
vṛtrahā {666, 13}
{849, 2}
vṛṣabhás {702, 7}
nivarás {702, 15}
sahasrasā́ {759, 3}
rā́jā {809, 23}
suyā́śutarā {912, 6}. — 5〉 {211, 6}. — 9〉 {297, 16}
{312, 8}. — 14〉 vīríāya {61, 14}. — 16〉 vṛdhé {319, 2}. — ánu 2〉 dyā́m śávasā {52, 11}. — abhí 2〉 víśvā bhúvanā {701, 6}. — 3〉 áyajvanas {651, 15}. — ā́ 4〉 nas {5, 3}
{327, 1}. — pári 2〉 víśvā priyā́ {814, 1}. — prá 3〉 vidhaté {119, 7} (vām daṃsánā).
-an 4〉 ráthakṣayāṇi {476, 1} (bráhma)
mádhumattamāni {938, 7}. — 16〉 nas trā́maṇe {400, 6}. — prá 6〉 sumnásya mánasā pathā́ 〰 {876, 7}.
-āni antár kadā́ nú antár váruṇe 〰 {602, 2}.
Stamm des Desid. búbhūṣa [siehe Partic.].
Stamm des Intens. bobhū, bobhav:
-avīti 20〉 rūpám maghávā 〰 {287, 8}.
Part. bhávat:
-an 4〉 uttamás {239, 10}
pátis {312, 7}
{727, 5}
somapā́s {634, 15}. — 9〉 (índras) {206, 7}.
-antam 10〉 {67, 7}. — pra 1〉 pṛṣṭhám {204, 4}.
-atas [G.] 1〉 satás ca gopā́m 〰 ca bhū́res {96, 7}. [Page950]
-antas 18〉 {568, 1} (bhávema 〰).
-antī [N. s. f.] 3〉 vidyút {164, 29}.
-antī [d. f.] 4〉 yuvatī́ 〰 {288, 7}.
-antīs [N. p. f.] 4〉 návyās {289, 16} (yuvatáyas).
-antīs [A.] 4〉 suyámās {241, 8}.
Part. Perf. babhūvás, schwach babhūvús:
-ā́n 3〉 4〉 taviṣás {165, 8}
úttaras {314, 9}
úparas {853, 20}.
-úṣī [N. s. f.] 3〉 4〉 návapadī {164, 41}.
Part. II. bhūtá [21〉 n., die vergangene Zeit
22〉 n., Wesen, Geschöpf
23〉 n., das Seiende]:
-ás 3〉 meṣás {622, 40}.
-ám 21〉 Gegensatz bhávyam {881, 2}
{884, 12}
{916, 2}.
-ásya 23〉 prácetasas {911, 17}
pátis {947, 1}.
-ā́ni 22〉 {908, 4}
{916, 3}
{963, 5}
{1000, 3}.
-ā́nām 22〉 gárbham {261, 9}
virā́jāni {1000, 5}.
bhūta:
-as ánu prá víśvam {1027, 2} (sū́rias).
-am ví 4〉 tápasas {1009, 1}.
-ā [f.] ánu prá víśvam {593, 3} (uṣā́s).
Part. IV. bhávya, bhávia (zukünftig):
-yam [n.] Gegensatz bhūtám {881, 2}
{884, 12}
{916, 2}.
-iāya índave {129, 6}.
bhāviá [dass.]:
-ásya Gegensatz kṣiyatás {126, 1}.
bhávītva [dass.]:
-ā [n.] bhúvanā {215, 5}.
Part. des Desid. búbhūṣat:
-an 19〉 vṛ́ṣṇas pratimā́nam {32, 7}.
Absolutiva bhūtvā́, bhūtvī́:
-ā́ 3〉 bhrā́tā, pátīs, jārás {988, 5}.
-ī́ 3〉 váyas {620, 18}
padvátī {911, 29}
sáhasvatī {971, 5}.
bhū́ya, (mit Richtungswörtern):
-ū́ya abhi 1〉 tváṣṭāram {282, 4}.
Inf. Aoristi bhūṣán:
-áni-áṇi abhí pra ījānám {958, 1}.
Verbale bhū́ als Infinitiv:
-ūé pari 1〉 ná kṣoṇī́bhyām 〰 te indriyám {207, 3}.
-uvé 8〉[?] tray(a)dhā́ {914, 10}.
Ausserdem erscheint das Verbale bhū́ als selbständiges Subst. f. (s. das folgende), und im Sinne des Particips mit den Richtungswörtern abhi-, ā-, pari-, vi-, und in den Zusammensetzungen punar-, puru-, puro-, mayo-, -sacā-, su-, svayam-bhū́.
bhū́, f. [von bhū], 1〉 Welt
2〉 Weltraum, Raum, Ort.
-ū́s 1〉 {898, 4}
{975, 2}.
-uvā́ [I.] 2〉 káyā 〰 ní dadhe dhenús ū́dhar {289, 13}
{853, 14}.
-uvás [A.] 1〉 {898, 4} 〰 ā́śās ajāyata.
-uvás [G.] 1〉 mūrdhá {914, 6}. [Page951]
-úvas [N. p.] 1〉 {86, 5}.
-úvas [A. p.] 1〉 {979, 5} víśvās 〰 ā́‿abhavas.
950, 17 v. u.: -áṇi st. -áni
bhū,
Aor. bhū́:
-ū́t 3〉 yúvā {195, 5}
-ū́tu 18〉 {94, 12}(?)
Aor. bhū:
-ūs 4〉 vṛdhás {456, 3}
-ūt 4〉 {77, 3}
{100, 4}
16〉 te śriyé {931, 10}
abhí 3〉 mitríṇas {178, 4}
-ūtá 4〉 {856, 2}
ūta 4〉 {640, 24}
-ūtám 4〉 {93, 7}
{223, 1}
{509, 2}
{629, 11}
13〉 15〉 [Page1765] me {866, 5}
-ūtam 4〉 {230, 6}
16〉 asmé ávase {642, 16}.
Burnouf
French
*भू भू। भवामि, भवे 1
imp. 2p. vd.
बोधि, 3p. भूतु। P. बभूव, बभूवे
o. vd. 3p.
बभूयात्
ppf. vd. बभूवस्। F2. भविष्यामि,
भविष्ये। A2. अभूवम्, अभूस्, अभूत्
2p. sg. vd.
भुवस् et भूस्
o. भूयासम्। {@Ps.@} impers.
भूयते
a2. अभावि
pp. भूत। Se produire,
naître: कामो भूत् le désir naquit
पुत्रौ बभूवतुस्
deux fils sont nés.
Devenir [même cas que devant]
भस्मसात् se réduire en cendres
तिरोभवामि
disparaître
प्रादुर्भवामि apparaître
etc.
Etre,
exister
se trouver, कथम् भविष्यति dans quel état sera-t-il?
Etre à, appartenir à, g. यदि तस्य भवेथास् si tu
étais sa femme.
Etre la cause de, d. नो वृधे भव sois
pour nous une cause d'accroissement, Vd.
Etre présent à, situé
dans, occupé à, l. तपसि भव livre-toi à la pénitence.
Qqf. occuper, embrasser, ac. ou d.
Gr.
φυω
lat. fui, fore
lith. buti
slav. byti
irl. fuilim.
भू भू
f.
 la terre.
Lieu, place.
La terre sacrée, le
lieu du sacrifice
[? le feu sacré].
Un des enfers.
भूक
m.
n.
 trou
obscurité.
Le temps.
भूकम्प
m.
 tremblement de terre.
भूकदम्ब
m.
 livèche ajoaën.
भूकश्यप
m.
 Vasudeva.
भूकाक
m.
 esp. de héron.
भूकेश
m.
 vallisneria octandra
ficus indica, bot. -- F.
[आ] राक्षसी। -- F. [ई] serratula anthelminthica
bot.
भूक्षित्
m.
 (क्षि) porc.
भूगर्भ
m.
 surn. de Bhavabhūti.
भूगोल
m.
 le globe terreste.
भूछाया
f.
 (छाया) ténèbres.
भूजम्बू
f.
 froment.
Flacourtia sapida
son fruit.
भूतल
n.
 le sol.
भूत्ताम
n.
 (उत्तम) or.
भूदार
m.
 (दॄ) porc.
भूदेव
m.
 brâhmane.
भूधन
m.
 roi.
भूधर
n.
 (धृ) montagne.
Sorte de bain de sable des
chimistes.
भूध्र
m.
 montagne.
भूनाग
m.
 ver de terre.
भूनिम्ब
m.
 esp. de gentiane.
भूनेतृ
m.
 (नी) roi.
भूप
m.
 (पा) roi.
भूपति
m.
 roi, maître de la terre.
भूपद
m.
 arbre. -- F. [ई] jasmin d'Arabie.
भूपाल
m.
 roi.
भूपुत्री
f.
 la fille de la terre, Sītā.
भूभुज्
m.
 roi, seigneur.
भूभृत्
m.
 (भृ) roi
mont.
भूरुण्डी
f.
 héliotrope.
भूरुह
m.
 arbre.
भूर्लोक
m.
 la terre, le monde terrestre.
भूलता
f.
 ver de terre.
भूशक्र
m.
 roi, maître de la terre.
भूश्रवस्
m.
 fourmilière.
भूसुत
m.
 la planète de Mars. -- F. Sītā, fille de la
terre.
भूस्तृण
n.
 (तृण) andropogon schœnanthus, bot.
भूस्पृश्
m.
 (स्पृश्) homme
l'humanité.
भूस्वर्ग
m.
 le paradis terrestre, le Sumeru.
Stchoupak
French
१ भू-
भवति (-ते)
babhūva
abhūt (अभूवन्)
{%abhāvi
bhaviṣyati %} (-ते)
भूयते भावयति -ते
(भाव्यते) बुभूषति -ते बोभवीति{%
bhūta- bhavitum %}
(भावितुम्) भूत्वा °भूय -- devenir, se produire, avoir lieu,
exister (न भू- périr), se trouver, être
copule dans les phrases
nominales
auxiliaire dans les formations périphrastiques
ifc. après
thème nominal en -ई- juxtaposé, devenir telle chose
être à qq'un,
appartenir (gén. , rar. dat. loc.)
conduire ou servir à, contribuer, être
utile à (dat.)
arriver à qq'un, advenir de (gén. )
s'occuper de, se
vouer ou se dévouer à (loc.)
être du côté de qq'un, prêter appui
à (gén. ou -तस्)
मनसि ou चेतसि भू- venir à l'esprit
अन्यथा भू- changer
caus. faire devenir, appeler à l'existence,
produire, créer, causer
assurer l'existence, soigner, nourrir
animer,
encourager, réconforter, stimuler
s'adonner à (acc.)
soumettre,
discipliner
manifester, montrer, dénoncer
purifier
considérer, connaître, reconnaître, prendre qq'un pour (2 acc.)
dés.
s'efforcer à devenir ou à réussir
vouloir posséder, se soucier de,
estimer
aspirer à, vouloir se venger
int. être fréquemment ou
d'ordinaire
भवतु soit, c'est entendu.
२ भू-
ag. ifc. qui devient, qui est, qui se produit par, qui provient
de.
३ भू-
f.
 (nom. sg. {%bhūs
%} devant voy. flexion sur भुव्-)
terre, sol, terrain, propriété foncière
endroit, emplacement, lieu
état, condition.
°गृह- °गेह- nt. local souterrain, cave, cellier.
°गोल- -क-
m.
 globe terrestre.
°चर- a. qui circule sur la terre, qui habite la terre, terrestre
m.
habitant de la terre
Śiva.
°तल- nt. surface de la terre.
°धर- a. qui soutient la terre
qui vit sur la terre
m.
 montagne
Kṛṣṇa
Śiva
Śeṣa
-ता-
f.
 fait de soutenir la terre
°धर-ज-
m.
 arbre
°धरारण्य- nt. forêt de montagne.
°नन्दन-
m.
n.
 d'un roi
planète Mars.
°नायक-
m.
 roi, prince.
°प- °पति- °पाल-
m.
 id.
°पाल-वल्लभ- favori du roi.
°पुत्री-
f.
 fille de la terre, Sītā.
°भाग-
m.
 région, localité, endroit.
°भुज्-
m.
 roi, prince
°भृत्- id.
montagne.
°मण्डल- nt. circonférence de la terre, globe terrestre.
°मित्र-
m.
n.
 d'un roi.
°रति-
m.
 désignation d'un charme.
°रमण-
m.
 roi, prince.
°रुह-
m.
 plante, arbre.
°लिङ्ग-
m.
 sorte d'oiseau (= °लिङ्ग-शकुन-)
-इ-
m.
 -आ-
f.
n.
 d'une ville.
°लोक-
m.
 monde terrestre, terre.
°वलय-
m.
 ou nt. = °मण्डल-।
°शय्या-
f.
 fait de coucher sur le sol nu.
°सुपर्वन्-
m.
 prince.
°सुर-
m.
 (dieu terrestre) Brâhmane.
°स्थ- ag. qui vit ou se trouve sur la terre.
°स्वर्गायते dén. devenir ciel sur terre.
भूर्-भुव-
m.
 un fils de Brahma.
°लोक-
m.
 = भू°।
भूस्-तृण-
m.
n.
 d'une plante, Andropogon Schœnanthus.
भुवि-ष्ठ- ag. = भू°।
°स्पृश्- ag. qui touche le sol.