| YouTube Channel

भुजः (bhujaH)

 
Apte
English
भुजः [bhujḥ], [भुज्यते$नेन, भुज्-घञर्थे करणे क]
The arm
ज्ञास्यसि कियद् भुजो मे रक्षति मौर्वीकिणाङ्क इति
Ś.*
 1.13
R.*
 1.34
2.7
3.55.
The hand
यावन्तो रजनीचराः प्रहरणोद्भूर्णद्भुजाकेतवः
Mv.*
 6.59.
The trunk of an elephant.
A bend, curve.
The side of a mathematical figure
as in त्रिभुजः 'a triangle'
तथायते तद्भुजकोटिघातः Līlā.
The base of a triangle.
A branch (of a tree.).
(In
astr.
 ) The base of a shadow.
Comp.
 -अङ्कः an embrace.
अग्रम् the hand.
the shoulder. -अन्तरम्, -अन्तरालम् the bosom, breast
दिलीपसूनोः स बृहद्भुजान्तरम्
R.*
 3.54
19.32
M.*
 5.1. -अर्पणम् the paying for subsistence
वाचा दण्डो ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां भुजार्पणम्
Mb.
 * 12. 15.9 (com. वेतनप्रदानम्). -आकम्बुः a conch, a bracelet
त्रुटद्भुजाकम्बुमृणालहारिणी
N.*
 12.35. -आपीढः clasping or folding in the arms. -कोटरः the arm-pit. -छाया secure shelter. -ज्या the base sine. -दण्डः a staff-like arm. -दलः, -लम् the head. -प्रतिभुजम् the opposite sides in a plane figure. -फलम् the result from the base sine. -बन्धनम् clasping, an embrace (in the arms)
घटय भुजबन्धनम्
Gīt.*
 1
Ku.*
 3.39. -बलम्, -वीर्यम् strength of arm, muscular strength. -मध्यम् the breast
क्लिश्यन्निवास्य भुजमध्यमुरःस्थलेन
R.*
 13.73. -मूलम् the shoulder. -लता a long slender arm. -विनिष्पेषः slapping the upper arms (Mar. दंड थोपटणें)
तथोर्भुजविनिष्पेषादुभयो- र्बलिनोस्तदा
Mb.
 * 3.11.58. -वीर्य
a.
 strong in the arm. -शालिन्
a.
 possessing strong arms. -शिखरम्, -शिरस्n. the shoulder. -सूत्रम् the base-sine. -स्तम्भः paralysis of the arms.
Apte 1890
English
भुजः [भुज्यतेऽनेन, भुज्-घञर्थे करणे क] 1 The arm
ज्ञास्यसि कियद्भुजो मे रक्षति मौर्वीकिणांक इति Ś. 1. 13
R. 1. 34, 2. 7, 3. 55.
2 The hand.
3 The trunk of an elephant.
4 A bend, curve.
5 The side of a mathematical figure
as in त्रिभुजः ‘a triangle.’
6 The base of a triangle.
7 A branch (of a tree).
8 (In astr.) The base of a shadow.
Comp.
अग्रं {1} the hand. {2} the shoulder.
अंतरं,
अंतरालं the bosom, breast
R. 3. 54, 19. 32
M. 5. 10.
आपीडः clasping or folding in the arms.
कोटरः the arm-pit.
ज्या the base sine.
दंडः a staff-like arm.
दलः
लं the hand.
प्रतिभुजं the opposite sides in a plane figure.
बंधनं clasping, an embrace (in the arms)
घटय भुजबंधनं Gīt. 10
Ku. 3. 39.
बलं
वीर्यं strength of arm, muscular strength.
मध्यं the breast
R. 13. 73.
मूलं the shoulder.
शालिन् a. possessing strong arms.
शिखरं,
शिरस् n. the shoulder.
सूत्रं the base-sine.
Apte Hindi
Hindi
भुजः
पुं*
 - भुज्+क
भुजा
भुजः
पुं*
 - भुज्+क
हाथ
भुजः
पुं*
 - भुज्+क
हाथ का सूँड
भुजः
पुं*
 - भुज्+क
"झुकाव, वक्र, मोड़"
भुजः
पुं*
 - भुज्+क
"गणितविषयक आकृति का एक पार्श्व, यथा त्रिभुज त्रिकोण"
भुजः
पुं*
 - भुज्+क
त्रिकोण आधार
भुजः
पुं*
 - भुज+क
"बाहु, भुजा"
भुजः
पुं*
 - भुज+क
"हाथ, हाथी की सूँड"
भुजः
पुं*
 - भुज+क
गणित में आकृति का एक पार्श्व जैसे त्रिभुज में
भुजः
पुं*
 - भुज+क
त्रिकोण का आधार
भुजः
पुं*
 - भुज+क
वृक्ष की शाखा
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 भुजः, भुजा
noun
भूमितिशास्त्रे क्षेत्रस्य आकृतेः वा पक्षस्य रेखा।
"अस्य चतुर्भुजस्य चत्वारः अपि भुजाः असमानाः सन्ति।"
Synonyms:
 सर्पः, भुजगः, भुजङ्गः, अहिः, भुजङ्गम्, उरगः, पृदाकुः, आशीविषः, विषधरः, चक्री, व्यालः, सरीसृपः, कुण्डली, गूढपात्, चक्षुःश्रवा, काकोदरः, फणी, दर्वीकरः, दीर्घपृष्ठः, दन्दशूकः, विलेशयः, उरगः, पन्नगः, भोगौ, जिह्नगः, पवनाशनः, विलशयः, कुम्भीनसः, द्विरसनः, भेकभुक्, श्वसनोत्सुकः, फणाधरः, फणधरः, फणावान्, फणवान्, फणाकरः, फणकरः, समकोलः, व्याडः, दंष्ट्री, विषास्यः, गोकर्णः, उरङ्गमः, गूढपादः, विलवासी, दर्विभृत्, हरिः, प्रचालकी, द्विजिह्वः, जलरुण्डः, कञ्चुकी, चिकुरः, भुजः
noun
जन्तुविशेषः, सः अगात्रायतसशल्कजन्तुः यः उरसा गच्छति।
"सर्पाः शून्यागारे वसन्ति।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: भुजः
Root: भुज
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Kind of very red Oleander
Tamil Cev Alari
Shloka(s):
3|3|193|1 ► भुज उग्रविषः काकनासायां शिवमल्लिका। (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|3|193|1 ⇢ भुजः (भुज) (पुं) ⇒ Kind of very red Oleander
Tamil Cev Alari ⇒
➠ 3|3|193|1 ⇢ उग्रविषः (उग्रविष) (पुं) ⇒ Kind of very red Oleander
Tamil Cev Alari ⇒
Related word(s):
Tamil
Tamil
பு4ஜ : : தோள், கையின் மேல்பகுதி, மடிப்பு, வளைவு,
யானையின் துதிக்கை, முக்கோணத்தின் அடிக்கோடு.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: भुजः
Root: भुज
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ coil
⇒ hand
⇒ bough
⇒ crank
⇒ curve
⇒ branch
⇒ bending
⇒ base of a shadow
⇒ abscissa [Geom.]
⇒ arm (of the body)
⇒ base of a triangle
⇒ trunk of an elephant
⇒ side of any geometrical figure
⇒ supplement of 2 or 4 right angles or the complement of 3 right angles
Shloka(s):
2|6|80|1 ► भुजबाहू प्रवेष्टो दोः स्यात्कफोणिस्तु कूर्परः। (मनुष्यवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|6|80|1 ⇢ (भुज) (स्त्री)
➠ 2|6|80|1 ⇢ भुजः (भुज) (पुं) ⇒ coil, hand, bough, crank, curve, branch, bending, base of a shadow, abscissa [Geom.], arm (of the body), base of a triangle, trunk of an elephant, side of any geometrical figure, supplement of 2 or 4 right angles or the complement of 3 right angles
➠ 2|6|80|1 ⇢ बाहुः (बाहु) (स्त्री)
➠ 2|6|80|1 ⇢ बाहुः (बाहु) (पुं)
➠ 2|6|80|1 ⇢ प्रवेष्टः (प्रवेष्ट) (पुं) ⇒ arm, elephant's gums, fore-arm or wrist, elephant's housings, fleshy part of the back of an elephant on which the rider sits
➠ 2|6|80|1 ⇢ दोः (दोस्) (पुं)
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ हस्तः
परा_अपरासंबन्धः ➡ देहावयवः
उपाधि ➡ अवयवः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
भुजः, पुं
स्त्री,
 (भुजति वक्रो भवतीति । भुज +“इगुपघज्ञेति ।” ३ । १ । १३५ । इति कः ।यद्वा, भुज्यतेऽनेनेति । भुज + “हलश्चेति ।”३ । ३ । १२१ । इति घञ् । इत्यत्र काशिकोक्तेःघञ् । “भुजन्युब्जौ पाण्युपतापयोः ।” ७ । ३ । ६१ ।इति घञि गुणाभावः कुत्वाभावश्च निपा-त्यते ।) तत्पर्य्यायः । बाहुः २ प्रवेष्टः ३दोः ४ । इत्यमरः । २ । ६ । ८० ॥
बाहः ५वाहा ६ भुजा ७ दोषः ८ दोषा ९ । इत्यमर-टीकायां भरतः ॥
करः १० । इति मेदिनी ।जे, १३ ॥
(यथा, रघुः । २ । ७४ ।“भुजे भुजङ्गेन्द्रसमानसारेभूयः स भूमेर्धुरमाससञ्ज ॥
”)तस्य शुभाशुभलक्षणम् यथा, --“कक्षा चाश्वदला श्रेष्ठा सुगन्धिन्यूर्द्धरोमिका ।अन्यथा अर्थहीनानामसौ निःस्वस्य रोमशौ ॥
निर्म्मांसौ चैव भुग्नाल्पौ श्लिष्टौ च विपुलौ भुजौ ।आजानुलम्बिनौ बाहू वृत्तौ पीनौ नृपेश्वरे ॥
निःस्वानां रोमशौ ह्रस्वौ श्रेष्ठौ करिकरप्रभौ ।”इति गारुडे ६६ अध्यायः ॥
(हस्तिशुण्डः । यथा, महाभारते । ३ । २७० । २१ ।“नकुलस्तस्य नागस्य समीपपरिवर्त्तिनः ।सविषाणं भुजं मूले खड्गेन निरकृन्तत ॥
”)ग्रहस्पष्टीकरणार्थं राशित्रयादूनकेन्द्रग्रहादिः ।राशित्रयादधिकनवपर्य्यन्तषडन्तरितावशेषः ।नवराशिभ्योऽधिकं चेत् तदा द्वादशराशिभ्यःशोध्यश्च भुजः स्यात् । यथा, --“दोस्त्रिभोनं त्रिभोर्द्ध्वं विशेष्यं रसै-श्चक्रतोऽङ्काधिकं स्याद्भुजोनं त्रिभम् ।कोटिरेकैककं त्रित्रिभैः स्यात् पदंसूर्य्यमन्दोच्चमष्टाद्रयोऽंशा भवेत् ॥
”इति ग्रहलाघवम् ॥
क्षेत्रस्य परिमाणविशेषः । यथा, --“कोटिश्चतुष्टयं यत्र दोस्त्रयं तत्र का श्रुतिः ।कोटिं दोः कर्णतः कोटिश्रुतिभ्याञ्च भुजं वद ॥
इष्टो बाहुर्यः स्यात्तत्स्पर्द्धिन्यां दिशीतरो बाहुः ।त्र्यस्रे चतुरस्रे वा सा कोटिः कीर्त्तिता तज्ज्ञैः ॥
तत्कृत्योर्योगपदं कर्णः दोः कर्णवर्गयोर्विवरात् ।मूलं कोटिः तच्छ्रुतिकृत्योरन्तरात् पदं बाहुः ॥
”इति लीलावत्यां क्षेत्रव्यवहारः ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“भुजो कौटिल्ये”@} 2 ‘भुजेद् भुनक्ति भुङ्क्ते स्युः कौटिल्ये पालनेऽदने।’ 3 इति देवः।
भोजकः-जिका, भोजकः-जिका, बुभुक्षकः-क्षिका, बोभुजकः-जिका
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि प्रातिस्विकरूपाणि विना रौधादिकभुजधातुवत् 4 ज्ञेयानि।
5 भुग्नः 6 -भुग्नवान्, 7 विभुजन्-न्ती-ती, 8 मूलविभुजः, 9 10 भुजः, 11 भोगः
इमानि रूपाण्यधिकान्यत्रेति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (११६३)
02
=>
 (६-तुदादिः-१४१७। अक। अनि। पर।)
03
=>
 (श्लो। ६५)
04
=>
 (११६२)
05
=>
 [[५। धातोरस्य, ओदित्त्वेन, ‘ओदितश्च’ (८-२-४४) इति निष्ठानत्वम्।]]
06
=>
 [[B। ‘महाभराभुग्नशिरः सहस्रसाहायकव्यग्रभुजं प्रसस्रे।।’ शि। व। ३। २५।]]
07
=>
 [[६। शतरि, तुदादित्वाच्छप्रत्यये तस्य ङिद्वद्भावेनाङ्गस्य गुणो न। स्त्रियां नुम्विकल्प इति विशेषः।]]
08
=>
 [[७। मूलानि विभुजतीति मूलविभुजः = रथः। ‘कप्रकरणे--मूलविभुजादिभ्य उपसंख्यानम्’ (वा। ३-२-५) इति कर्मण्यणोऽपवादः कप्रत्ययः।]]
09
=>
 [पृष्ठम्०९६०+ २७]
10
=>
 [[१। इगुपधलक्षणे कर्तरि कप्रत्यये रूपमेवम्।]]
11
=>
 [[२। ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति संज्ञायां घञि ‘चजोः कु--’ (७-३-५२) इति कुत्वे च रूपमेवम्। ‘भोगः = सर्पकायः।’ इति क्षीरस्वामी। “अथवा भोग- शब्दः शरीरवाच्यपि दृश्यते। तद्यथा-- ‘अहिरिव भोगैः पर्येति बाहुम्--’ (ऋ। वे। ६-७५-१४) अहिरिव शरीरैरिति गम्यते” इति भाष्य (५-१-९) वचनप्रामाण्यात् शरीरसामान्ये भोगशब्दस्य वृत्तिरिति गम्यते।]]