| YouTube Channel

भीमैकादशी (bhImaikAdazI)

 
Monier Williams Cologne
English
भीमैकादशी
f.
N.
 of the 11th day in the light half of the month Māgha,
L.
 (cf. भीम-द्वादशी).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
भीमैकादशी,
स्त्री,
 (भीमेनोपासिता एकादशी ।शाकपार्थिवादिवत् समासः ।) भैमी । सा चमाघशुक्लैकादशी । भीमद्बादशीत्वेन ख्याता च ।यथा, --मत्स्य उवाच ।“पुरा रथन्तरे कल्पे परिपृष्टो महात्मना ।मन्दरस्थो महादेवः पिनाकी ब्रह्मणा स्वयम् ॥
ब्रह्मोवाच ।कथमारोग्यमैश्वर्य्यमनन्तममरेश्वर ! ।स्वल्पेन तपसा देव ! भवेन्मोक्षोऽथ वा नृणाम् ॥
किमज्ञातं मया देव ! त्वत्प्रसादादधोक्षज ! ।स्वल्पकेनापि तपसा महत् फलमिहोच्यते ॥
मत्स्य उवाच ।इति पृष्टः स विश्वात्मा ब्रह्मणा सोकभावनः ।उमापतिरुवाचेदं मनसः प्रीतिकारकम् ॥
ईश्वर उवाच ।अस्माद्रथन्तरात् कल्पात् त्रयोविंशतिमो यदा ।वाराहो भविता कल्पस्तस्य मन्वन्तरे शुभे ॥
वैवस्वताख्ये संजाते सप्तमे सप्तलोकधृक् ।द्वापराख्यं युगं तस्मिन् सप्तविंशतिमे तदा ॥
तस्यान्ते स महानीलो वासुदेवो जनार्द्दनः ।भारावतरणार्थाय त्रिधा विष्णुर्भविष्यति ॥
द्वैपायनो मुनिस्तद्वद्रौहिणेयोऽथ केशवः ।कंसादिदर्पमथनः केशवः शोकनाशनः ॥
पुरी द्वारवती नाम सांप्रतं वा कुशस्थली ।दिव्यानुभावसंयुक्तामधिवासाय शार्ङ्गिणः ॥
त्वष्टा ममाज्ञया ब्रह्मन् ! करिष्यति जगत्पतेः ॥
तस्यां कदाचिदासीनः सभायाममितद्युतिः ।भार्य्याभिर्वृष्णिभिः सार्द्ध्वं भूभृद्भिर्भूरिदक्षिणैः ॥
कुरुभिर्देवगन्धर्व्वैरभितः कैटभार्द्दनः ।प्रवृत्तासु पुराणीषु धर्म्मसम्बन्धिनीषु च ॥
कथासु भीमसेनेन परिपृष्टः प्रतापवान् ।त्वया पृष्टस्य धर्म्मस्य रहस्थस्यास्य भेदकृत् ॥
भविता स तदा ब्रह्मन् ! कर्त्ता चैव वृकोदरः ।प्रवर्त्तकोऽस्य धर्म्मस्य पाण्डुसूनुर्महाबलः ॥
तस्य तीक्ष्णो वृको नाम जठरे हव्यवाहनः ।मया दत्तः स धर्म्मात्मा तेन चासौ वृकोदरः ॥
अतीवान्नादशीलश्च नागायुतबलो महान् ।भविष्यत्यजरः साक्षात् कन्दर्प इव बुद्धिमान् ॥
धार्म्मिकस्याप्यशक्तस्य तीव्राग्नित्वादुपोषणे ।इमं व्रतमशेषाणां व्रतानामधिकं यतः ॥
कथयिष्यति विश्वात्मा वासुदेवो जगद्गुरुः ।अशेषयज्ञफलदमशेषाघविनाशनम् ॥
अशेषदुष्टशमनमशेषसुरपूजनम् ॥
पवित्राणां पवित्रञ्च मङ्गलानाञ्च मङ्गलम् ।भविष्यञ्च भविष्याणां पुराणानां पुरातनम् ॥
वासुदेव उवाच ।यद्यष्टमीचतुर्द्दश्यां द्वादशीष्वथ भारत ! ।अन्येष्वपि दिनर्क्षेषु न शक्तस्त्वमुपोषितुम् ॥
ततः पुण्यामिमां भीम ! तिथिं पापप्रणा-शिनीम् ।उपोष्य विधिनानेन गच्छेद्बिष्णोः परं पदम् ॥
माघमासस्य दशमी यदा शुक्ला भवेत्तदा ।घृतेनाभ्यञ्जनं कृत्वा तिलैः स्नानं समाचरेत् ॥
तथैव विष्णुमभ्यर्च्य नमो नारायणाय च ।कृष्णाय पादौ संपूज्य शिरः सर्व्वात्मनेति च ॥
वैकुण्ठायेति वै कण्ठमुरः श्रीवत्सधारिणे ।शङ्खिने चक्रिणे तद्वद्गदिने वरदाय वै ॥
सर्व्वे नारायणस्यैवं संपूज्या बाहवः क्रमात् ।दामोदरायेत्युदरं मेढ्रं पञ्चशराय वै ॥
ऊरू सौभाग्यनाथाय जानुनी भूतधारिणे ।नमो नीलाय वै जङ्घे पादौ विश्वसृजे पुनः ॥
नमो देव्यै नमः शान्त्यै नमो लक्ष्म्यै नमः श्रिये ।नमः पुष्ट्यै नमस्तुष्ट्यै धृष्ट्यै हृष्ट्यै तथा श्रियै ॥
नमो विहङ्गनाथाय वायुवेगाय पक्षिणे ।विषप्रमाथिने नित्यं गरुडञ्चाभिपूजयेत् ॥
एवं संपूज्य गोविन्दमुमापतिविनायकौ ।गन्धैमांल्यैस्तथा धूपैर्भक्षैर्नानाविधैस्तथा ॥
गव्येन पयसा सिद्धां कृशरामथ वाग्यतः ।सर्पिषा सह भुक्त्वा च गत्वा शतपदं बुधः ॥
न्यग्रोधन्दन्तधावनमथवा खादिरं बुधः ।गृहीत्वा धावयेद्दन्तानाचान्तः प्रागुदङ्मुखः ॥
ब्रूयात् सायन्तनीं कृत्वा सन्ध्यामस्तमिते रवौ ।नमो नारायणायेति त्वामहं शरणं गतः ॥
एकादश्यां निराहारः समभ्यर्च्य च केशवम् ।रात्रिञ्च सकलां स्थित्वा स्नानञ्च पयसापि च ॥
सर्पिषा विश्वदहनं हुत्वा ब्राह्मणपुङ्गवैः ।सहैव पुण्डरीकाक्ष ! द्वादश्यां क्षीरभोजनम् ॥
करिष्यामि यतात्माऽहं निर्विघ्नेनास्तु तच्च मे ।एवमुक्त्वा स्वपेद्भूमावितिहासकथां पुनः ॥
* ॥
श्रुत्वा प्रभाते संजाते नदीं गत्वा विशाम्पते ! ।स्नानं कृत्वा मृदा तद्वत् पाषण्डानभिवर्जयेत् ॥
उपास्य सन्ध्यां विधिवत् कृत्वा च पितृतर्पणम् ।प्रणम्य च हृषीकेशममलञ्चाप्यनीश्वरम् ॥
गृहस्य पुरतो भक्त्या मण्डपं कारयेद्बुधः ।दशहस्तमथाष्टौ वा करान् कुर्य्याद्बिशाम्पते ! ॥
चतुर्हस्तां शुभां कुर्य्याद्वेदीमरिनिसूदन ! ।चतुर्हस्तप्रमाणञ्च विन्यसेत्तत्र तोरणम् ॥
आरोप्य कलसं तत्र दिक्पालान् पूजयेत्ततः ।मासमात्रेण संपूर्णमधःकृष्णाजिने स्थितः ॥
तस्य धाराश्च शिरसा धारयेत् सकलां निशाम् ।धाराभिर्भूरिभिर्भूरिफलं वेदविदो विदुः ॥
यस्मात्तस्मात् कुरुश्रेष्ठ ! धारा धार्य्याः स्वश-क्तितः ।तथैव विष्णोः शिरसि क्षीरधाराः प्रपातयेत् ॥
अरत्निमात्रं कुण्डञ्च कृत्वा तत्र त्रिमेखलम् ।योनिवक्त्रञ्च तं कृत्वा ब्राह्मणैर्यवसर्पिषी ॥
तिलांश्च विष्णुदैवत्यैर्मन्त्रैरेकाग्निवत्तदा ।कृत्वा च वैष्णवं सम्यक् चरुं गोक्षीरसंयुतम् ॥
निष्पावार्द्धप्रमाणां षै धारामाज्यस्य पातयेत् ॥
जलकुम्भान् महावीर ! स्थापयित्वा त्रयोदश ।भक्षैर्नानाषिधैर्युक्तान् सितवस्त्रैरलङ्कृतान् ।युतानौडुम्बरैः पात्रैः पञ्चरँत्नसमन्वितान् ॥
चतुर्भिर्बह्वृचैर्होमस्तत्र कार्य्य उदङसुखैः ।रुद्रजापश्चतुर्भिश्च यजुर्व्वेदपरायणैः ॥
वैष्णवानि च सामानि चतुरः सामवेदिनः ।अरिष्टवर्द्धसहितान्यभितः परिपाठयेत् ॥
एवं द्वादश तान् विप्रान् वस्त्रमाल्यानुलेपनैः ।पूजयेदङ्गुलीयैश्च कटकैर्हेमसूत्रकैः ॥
वासोभिः शयनीयैश्च वित्तशाट्यविवर्जितः ।एवं क्षपातिवाह्या वै गीतमङ्गलनिस्वनैः ।उपाध्यायस्य च पुनर्द्विगुणं सर्व्वमेव तु ॥
* ॥
ततः प्रभाते विमले समुत्थाय त्रयोदश ।गा वै दद्यात् कुरुश्रेष्ठ ! सौवर्णमुखसंयुताः ॥
पयस्विनीः शीलवतीः कांस्यदोहनसंयुताः ।रौप्यखुराः सवस्त्राश्च चन्दनेनाभिषेचिताः ॥
तांस्तु तेषां ततो भक्त्या भक्ष्यभोज्येन तर्पितान् ।कृत्वाथ ब्राह्मणान् सर्व्वानन्नैर्नानाविधैस्तथा ॥
भुक्त्वा चाक्षारलवणमात्मना च विसर्जयेत् ॥
अनुगम्य पदान्यष्टौ पुत्त्रभार्य्यासमन्वितः ।प्रीयतामत्र देवेशः केशवः क्लेशनाशनः ॥
शिवस्य हृदये विष्णुर्विष्णोश्च हृदये शिवः ।यथान्तरं न पश्यामि तथा मे स्वस्ति चायुषः ॥
एवमुच्चार्य्य तान् कुम्भान् गाश्चैव शयनानि च ।वासांसि चैव सर्व्वेषां गृहाणि प्रापयेद्बुधः ॥
अभावे बहुशय्यानामेकामपि मुसंस्कृताम् ।शय्यां दद्याद्गुरौ भीम ! सर्व्वोपस्करसंयुताम् ॥
इतिहासपुराणानि वाचयित्वातिवाहयेत् ।तद्दिनं नरशार्दूल ! य इच्छेद्बिपुलां श्रियम् ॥
तस्मात्त्वं सत्त्वमालम्ब्य भीमसेन ! विमत्सरः ।कुरु व्रतमिदं सम्यक् स्नेहाद्यद्वाक्यमीरितम् ।त्वया कृतमिदं वीर ! त्वन्नामाख्यं भविष्यति ।सा भीमद्वादशी ह्येषा सर्व्वपापहरा शुभा ।या तु कल्याणिनी नाम पुरा कल्पेषु पट्यते ॥
”त्वमादिकर्त्ता भव शौकरेऽस्मिन्कल्पे महावीरवरप्रधान ! ।यस्याः स्मरणकीर्त्तनमप्यशेषंविनष्टपापस्त्रिदशाधिपः स्यात् ॥
दृष्ट्वा च यामप्सरसामपीशा-वेश्याकृतामप्यभवान्तरेषु ।आभीरकन्येति कुतूहलेनसैवोर्व्वशी संप्रति नाकपृष्ठे ॥
जातापि सा वैश्यकुलोद्भवापिपुलोमकन्या पुरुहूतपत्नी ।तत्रापि तस्याः परिचारिकेयंमम प्रिया संप्रति सत्यभामा ॥
स्नातः पुरा मण्डलमेष तद्ब-त्तेजोमयं देवशरीरमाप ।अस्याञ्च कल्याणतिथौ विवस्वान्सहस्रधारेण सहस्ररश्मिः ॥
इदमेव कृतं महेन्द्रमुख्यै-र्वसुभिश्चैव पुरा सुरादिभिश्च ।फलमत्र न शक्यतेऽभिवक्तुंयदि जिह्वाकोटयो मुखे स्युः ॥
कलिकल्मषविदारिणीमनन्ता-मिति कथयिष्यति यादवेन्द्रसूनुः ।अपि नरकगतान् पितॄनशेषा-नलमुद्धर्त्तुमिहैव यः करोति ॥
य इदमनघं शृणोति चातिभक्त्यापरिपठतीह परोपकारहेतोः ।तिथिमिह सकलार्थभाङ्नरेन्द्र-स्तव चरणेन स साम्यतामुपैति ॥
कल्याणिनी नाम पुरा बभूवया द्वादशी माघदिनेऽभिपूज्या ।सा पाण्डुपुत्त्रेण कृता भविष्य-त्यनन्तपुण्यानघ ! भीमपूर्व्वा ॥
”इति मत्स्यपुराणे भविष्यद्व्रतोद्देशे भीम-द्वादशी नाम ६५ अध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
भीमैकादशी स्त्री भीमेनोपास्या एकादशी शाक० त० ।माघशुक्लैकादश्याम् । तत्कर्त्तव्यव्रतादिकं मत्स्यपु० ६५ अ०उक्तम् ।