| YouTube Channel

भारतवर्ष (bhAratavarSa)

 
Spoken Sanskrit
English
भारतवर्ष - bhAratavarSa -
n.
 - India
Monier Williams Cologne
English
भारत—वर्ष
n.
=
 तं वर्षम् above,
Shabdartha Kaustubha
Kannada
भारतवर्ष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಭಾರತವರ್ಷ/ಜಂಬೂದ್ವೀಪದೊಳಗಿರುವ ಒಂದು ದೇಶ/ಹಿಮಾಚಲಕ್ಕೆ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿರುವ ಭಾರತದೇಶ
व्युत्पत्तिः - > भारतं भरतसम्बन्धि वर्षम्
प्रयोगाः - > "भरतो ज्येष्ठः श्रेष्ठगुण आसीद्येनेदं वर्षं भारतमिति व्यपदिशन्ति"
उल्लेखाः - > भाग० ५-४-९
Mahabharata
English
Bhārata(ṃ)varsha(ṃ). § 574 (Jambūkh.): VI, 6, 201
9, 309, 312, 313
10, 385, 387.--§ 575 (Bhūmiparvan): VI, 12, 493.--Cf. Bhārata^20.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
भारतवर्षं,
क्ली,
 (भारतं भरतसम्बन्धि वर्षमिति ।)जम्बुद्वीपस्य नववर्षान्तर्गतवर्षविशेषः । यथा, --“हिमाह्वं दक्षिणं वर्षं भरताय ददौ पिता ।तस्माच्च भारतं वर्षं तस्य नाम्ना महात्मनः ॥
”तस्य नव भागा यथा, --“भारतस्यास्य वर्षस्य नवभेदान्निबोध मे ।समुद्रान्तरिता ज्ञेयास्ते त्वगम्याः परस्परम् ॥
इन्द्रद्वीपः कसेरुश्च ताम्रवर्णो गभस्तिमान् ।नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्व्वो वारुणस्तथा ॥
अयन्तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः ।योजनानां सहस्रं वै द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरात् ॥
पूर्व्वे किराता यस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्मृताः ।ब्राह्मणाः क्षत्त्रिया वैश्याः शूद्राश्चान्तःस्थिताद्विज ! ॥
इज्यायुद्धबणिज्याद्यैः कर्म्मभिः कृतपावनाः ।तेषां संव्यवहारश्च एभिः कर्म्मभिरिष्यते ॥
स्वर्गापवर्गप्राप्तिश्च पुण्यं पापञ्च वै तथा ।महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्व्वतः ॥
बिन्ध्यश्च पारिपात्रश्च सप्तैवात्र कुलाचलाः ।तेषां सहस्रशश्चान्ये भूधरा ये समीपगाः ॥
विस्तारोच्छ्रयिणो रम्या विपुलाश्चित्रसानवः ।कोलाहलः सवैभ्राजो मन्दरो दर्दुराचलः ॥
वातन्धमो वैद्युतश्च मैनाकः सुरसस्तथा ।तुङ्गप्रस्थो नामगिरिर्गोधनः पाण्डुराचलः ॥
पुष्पवीर्य्यजयन्तौ च रेवतोऽर्व्वुद एव च ।ऋष्यमूकः सगोमन्तः कूटशैलः कृतस्मरः ॥
श्रीपर्व्वतश्चकोरश्च शतशोऽन्येऽल्पपर्व्वताः ।तैर्विमिश्रा जनपदा म्लेच्छाश्चार्य्याश्च भागशः ।तैः पीयन्ते सरिच्छ्रेष्ठा यास्ताः सम्यङ्निबोध मे ॥
गङ्गा सरस्वती सिन्धुश्चन्द्रभागा तथापगा ।यमुना च शतद्रुश्च वितस्तैरावती कुहूः ॥
गोमती धूतपापा च बाहुदा च दृषद्वती ।विपाशा देविका वङ्क्षुर्विशाला गण्डकी तथा ।कौशिकी चापरा विप्र ! हिमवत्पादनिःसृताः ॥
वेदस्मृतिर्वेतसिनी रात्रिघ्नी सिन्धुरेव च ।वेण्वा च स्यन्दना चैव सवानीरा मही तथा ॥
पारा चर्म्मण्वती लूपी विदिशा वेत्रवत्यपि ।सिप्रा ह्यवन्ती च तथा पारिपात्राश्रयाःस्मृताः ॥
शोणो महानदश्चैव नर्म्मदा सुरसा क्रिया ।मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथापगा ॥
चित्रोत्पलाथ तमसा करतोया पिशाचिका ।तथान्या पिप्पला श्रोणी विपाशा वञ्जुला नदी ॥
सरोरुजा शुक्तिमती मङ्गुली त्रिदिवा क्रतुः ।ऋक्षपादप्रसूता वै तथान्या वेगवाहिनी ॥
शिप्रा पयोष्णी निर्बिन्ध्या तापी च निषधावती ।वेणा वैतरणी चैव शिनीवाली कुमुद्बती ॥
तोया चैव महागौरी दुर्गा चान्तःशिवा तथा ।बिन्ध्यपादप्रसूतास्ता नद्यः पुण्यजलाः शुभाः ॥
गोदावरी भीमरथी कृष्णवर्णा तथापगा ।तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा वाह्या कावेय्यथापगा ।सह्यपादविनिष्क्रान्ता इमास्ताः सरिदुत्तमाः ॥
कृतमाला ताम्रपर्णी पुष्यजात्युत्पलावती ।मलयाद्रिसमुद्भूता नद्यः शीतजलास्त्विमाः ॥
पितृसोमर्षिकुल्या च इक्षला त्रिदिवालया ।लाङ्गूलिनी वंशकरा महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः ॥
ऋषिका च कुमारी च मन्दगा मन्दवासिनी ।कृशा पलाशिनी चैव शुक्तिमत्प्रभवाः स्मृताः ॥
सर्व्वाः पुण्याः सरस्वत्यः सर्व्वा गङ्गाः समु-द्रगाः ।विश्वस्य मातरः सर्व्वाः सर्व्वाः पापहराःस्मृताः ॥
अन्याः सहस्रशश्चोक्ताः क्षुद्रनद्यो द्विजोत्तम ! ।प्रावृट्कालवहाः सन्ति सर्व्वकालवहाश्च याः ॥
मत्स्याः कुशूलाः कुल्याश्च कुन्तलाः काशिको-शलाः ॥
अर्व्वुदाश्च पुलिङ्गाश्च समकाश्च वृकैः सह ।मध्यदेशे जनपदाः प्रायशोऽमी प्रकीर्त्तिताः ॥
सह्यस्य चोत्तरेणैव यत्र गोदावरी नदी ।पृथिव्यामपि कृत्स्नायां स प्रदेशो मनोरमः ॥
गोवर्द्धनपुरं रम्यं भार्गवस्य महात्मनः ।वाह्लीका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः ॥
अपरान्ताश्च शूद्राश्च पह्नवाश्चर्म्मखण्डिकाः ।गान्धारा यवनाश्चैव सिन्धुसौवीरमद्रकाः ॥
शतह्रदा ललित्थाश्च पारदाहारमूषिकाः ।माठरा रक्षहतकाः कैकया दशमानिकाः ॥
क्षत्त्रियोपनिवेशाश्च वैश्यशूद्रकुलानि च ।काम्बोजा दरदाश्चैव वर्व्वरा ह्यङ्गलौकिकाः ॥
नीचाश्चैव तुषाराश्च पह्नवा वाह्यतोदराः ।आत्रेयाः सभरद्वाजाः प्रस्थलाश्च दशेरकाः ॥
लम्पकाः सूनकाराश्च चूलिका जाह्नवैः सह ।अपधाश्चालिमद्राश्च किरातानाञ्च जातयः ॥
तामसा हंसमार्गाश्च काश्मीरास्तङ्गनास्तथा ।चूलिका हुडुकाश्चैव ऊर्णा दार्व्वास्तथैव च ॥
* ॥
एते देशा ह्युदीच्यास्तु प्राच्यान् देशान्निबोध मे ।अन्ध्रवाका मुद्गरका अन्तर्गिरिबहिर्गिराः ॥
तथा प्लवङ्गा वङ्गेया मलदा मलवर्त्तिकाः ।ब्रह्मोत्तराः प्रविजया भार्गवाङ्गेयमर्द्दकाः ॥
प्राग्ज्योतिषाश्च मद्राञ्च विदेहास्ताम्रलिप्तकाः ।मल्वा मगधगोमेदाः प्राच्या जनपदाः स्मृताः ॥
अथापरे जनपदा दक्षिणापथवासिनः ।पाण्ड्याश्च केरलाश्चैव चोलाः कुल्यास्तथैव च ॥
सेतुका मूषिकाश्चैव कुमारा वानवासिकाः ।महाराष्ट्रा माहिषिकाः कलिङ्गाच्चैव सर्व्वशः ॥
आभीराः सह चैषीका आटव्याः शवराश्च ये ।पुलिन्दा बिन्ध्यमालेया वैदर्भा दण्डकैः सह ॥
पौरिका मौलिकाश्चैव अश्मका भोगवर्द्धनाः ।तैलिकाः कुन्तला ह्यन्धा उद्भिदा नाल-कारकाः ॥
* ॥
दाक्षिणात्यास्त्विमे देशा अपरान्तान्निबोध मे ।सौर्पारकाः कालनदा दुल्लास्तालीयकैः सह ॥
कारस्करा लोहजङ्घा वानेया राजभद्रकाः ।तोसलाः कोशलाश्चैव त्रैपुरा विदिशास्तथा ॥
तुषारास्तुम्बराश्चैव पाटवो नैषधैः सह ।पुलिन्दाश्च सुशीलाश्च रूपपास्तामसैः सह ॥
तथा कुरुमिणश्चैव सर्व्वे चैव करस्कराः ।नासिकाख्याश्च ये चान्ये ये चैवान्तरनर्म्मदाः ।मारुकच्छाः समाहेयाः सर्व्वे सारस्वतैः सह ।कच्छीयाश्च सुराष्ट्राश्च आवन्त्याश्चार्व्वुदैः सह ॥
इत्येते ह्यपरान्ताश्च शृणु बिन्ध्यनिवासिनः ।मलजाश्च करूषाश्च मेकलाश्चोत्कलैः सह ॥
उत्तमर्णा दशार्णाश्च भोजाः किस्किन्धकैः सह ।अनूपास्तुण्डिकेराश्च वीरहोत्रा ह्यवन्तयः ॥
एते जनपदाः सर्व्वे बिन्ध्यपृष्ठनिवासिनः ॥
अतो देशान् प्रवक्ष्यामि पर्व्वताश्रयिणश्च ये ॥
* ॥
निर्हारा हंसमार्गाश्च कुपथास्तङ्गनाः खसाः ।कुत्साः प्रावरणाश्चैव ऊर्णा दर्व्वाः सहूहुकाः ॥
त्रिगर्त्ता मालवाश्चैव किरातास्तामसैः सह ।कृतत्रेतादिकश्चात्र चतुर्युगकृतो विधिः ॥
* ॥
एतत्तु भारतं वर्षं चतुःसंस्थानसंस्थितम् ॥
दक्षिणे परतो ह्यस्य पूर्व्वेण च महोदधिः ।हिमवानुत्तरेणास्य कार्मुकस्य यथा गुणः ॥
तदेतद्भारतं वर्षं सर्व्वबीजं द्विजोत्तम ! ।देवत्वममरेशत्वं देवत्वं मर्त्यतां तथा ॥
मृगपश्वम्बरचरा योनीस्तद्वत् सरीसृपाः ।स्थावराणाञ्च सर्व्वेषामतो ब्रह्मन् ! शुभाशुभैः ॥
प्रयान्ति कर्म्मभूर्ब्रह्मन्नान्यलोकेषु विद्यते ।देवानामपि विप्रर्षे ! सदैवैष मनोरथः ॥
अपि मानुषमाप्स्यामो देवत्वात् प्रच्युताःक्षितौ ।मनुष्याः कुरुते तत्तु यन्न शक्यं सुरासुरैः ॥
स्वकर्म्मनिगडग्रस्तैः स्वकर्म्मक्षपणोत्सुकैः ।न किञ्चित् क्रियते कर्म्म सुखलेशोपबृंहितैः ॥
”इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे भारतखण्डवर्णन-नामाध्यायः ॥
५७ ॥
* ॥
अपि च ।“भारतेऽप्यस्मिन् वर्षे सरिच्छैलाः सन्ति बहवः ।मलयो मङ्गलप्रस्थो मैनाकस्त्रिकूट ऋषभःकूटकः कोण्वः सह्यो देवगिरिरृष्यमूकःश्रीशैलो वेङ्कटो महेन्द्रो वारिधारो बिन्ध्यःशुक्तिमानृक्षगिरिः पारिपात्रो द्रोणश्चित्रकूटोगोवर्द्धनो रैवतकः ककुभो नीलो गोकामुखःइन्द्रकीलः कामगिरिरिति चान्ये शतसहस्रशःशैलास्तेषां नितम्बप्रभवा नदा नद्यश्च सन्त्यसं-ख्याताः । एतासामपो भारत्यः प्रजा नामभिरेवपुनन्तीनामात्मना चोपस्पृशन्ति चन्द्रवशाताम्रपर्णी अवटोदा कृतमाला वैहायसीकावेरी वेण्वा पयस्विनी शर्करावर्त्ता तुङ्गभद्राकृष्णवेण्वा भीमरथी गोदावरी निर्बिन्ध्यापयोष्णो तापी रेवा सुरसा नर्म्मदा चर्म्मण्वतीअन्धः शोणश्च नदौ महानदी वेदस्मृतिरृषि-कुल्या त्रिसामा कौशिकी मन्दाकिनी यमुनासरस्वती दृशद्वती गोमती सरयूरोघवती षष्ठ-वती सप्तवती सुषोमा शतद्रुश्चन्द्रभागा मरुद्-वृधा वितस्ता असिक्नी विश्वेति महानद्यः ।अस्मिन्नेव वर्षे पुरुषैर्लब्धजन्मभिः शुक्ललोहित-कृष्णवर्णेन स्वारब्धेन कर्म्मणा दिव्यमानुषनारक-गतयो बह्व्य आत्मन आनुपूर्व्व्येण सर्व्वा ह्येवसर्व्वेषां विधीयन्ते । यथावर्णविधानमपवर्ग-श्चापि भवति । योऽसौ भगवति सर्व्वभूतात्मनिअनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयने परमात्मनि वासुदेवेअनन्यनिमित्तभक्तियोगलक्षणो नानागति-निमित्ताविद्याग्रन्थिबन्धनद्वारेण यदा हि महा-पुरुषपूरुषप्रसङ्गः । एतदेव हि देवा गायन्ति ।“अहो वतैषां किमकारि शोभनंप्रसन्न एषां स्विदुत स्वयं हरिः ।यैर्जन्म लब्धं नृषु भारताजिरेमुकुन्दसेवौपयिकस्पृहा हि नः ॥
किं दुष्करैर्न्नः क्रतुभिस्तषोव्रतै-र्दानादिभिर्वा द्युजयेन फल्गुना ।न यत्र नारायणपादपङ्कज-स्मृतिः प्रमुष्टातिशयेन्द्रियोत्सवात् ॥
कल्पायुषां स्थानजयात् पुनर्भवात्क्षणायुषां भारतभूजयो वरः ।क्षणेन मर्त्येन कृतं मनस्विनःसंन्यस्य संयान्त्यभयं पदं हरेः ॥
न यत्र वैकुण्ठकथा सुधापगान साधवो भागवतास्तदाश्रयाः ।न यत्र यज्ञेशमखा महोत्सवाःसुरेशलोकोऽपि न वै स सेव्यताम् ॥
प्राप्ता नृजातिन्त्विह ये च जन्तवोज्ञानक्रियाद्रव्यकलापसम्भृताम् ।न चेद्यतेरन्न पुनर्मृतायतेभूयो वनौका इव यान्ति बन्धनम् ।यैः श्रद्धया वर्हिषि भागशो हवि-र्निरुप्तमिष्टं विधिमन्त्रवस्तुतः ।एकः पृथङ्नामभिराहुतो मुदागृह्णाति पूर्णः स्वयमाशिषां प्रभुः ॥
सत्यं दिशत्यर्थितमर्थितो नृणांनैवार्थदो यत् पुनरर्थिता यतः ।म्वयं विधत्ते भजतामनिच्छता-मिच्छापिधानं निजपादपल्लवम् ॥
यद्यत्र नः स्वर्गसुखावशेषितंस्विष्टस्य सूक्तस्य कृतस्य शोभनम् ।तेनाजनाभे स्मृतिमज्जन्मनः स्या-द्वर्षे हरिर्यद्भजतां शं तनोति ॥
”श्रीशुक उवाच । जम्बूद्वीपस्य च राजन्नुपद्बीपा-नष्टौ हैक उपदिशन्ति सागरात्मजैरश्वान्वेषणइमां महीं परितो निखनद्भिरुपकल्पितान् ।तद्यथा । स्वर्णप्रस्थश्चन्द्रशुक्ल आवर्त्तनो रमणकोनन्दहरिणः पाञ्चजन्यः सिंहलो लङ्केति । एवंतव भारतोत्तमजम्बुद्वीपवर्षविभागो यथोप-देशमुपवर्णितः ।” इति श्रीभागवते महापुराणे५ स्कन्धे द्वीपवर्षवर्णनं नाम १९ अध्यायः ॥
(विष्णुपुराणे च । २ अंशे ३ अध्याये ।“उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम् ।वर्षं तत् भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः ॥
१ ॥
नवयोजनसाहस्रो विस्तारोऽस्य महामुने ! ।कर्म्मभूमिरियं स्वर्गमपवर्गञ्च गच्छताम् ॥
” २ ॥
अपरञ्च ।“अतः संप्राप्यते स्वर्गो मुक्तिमस्मात् प्रयान्ति वै ।तिर्य्यक्त्वं नरकञ्चापि यान्त्यतः पुरुषा मुने ! ॥
४ ॥
इतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यमन्तश्च गम्यते ।नखल्वन्यत्र मर्त्त्यानां कर्म्मभूमौ विधीयते ॥
” ५ ॥
अपि च ।“चत्वारि भारते वर्षे युगान्यत्र महामुने ! ।कृतं त्रेता द्वापरञ्च कलिश्चान्यत्र न क्वचित् ॥
१९ ॥
तपस्तप्यन्ति मुनयो जुह्वते चात्र यज्विनः ।दानानि चात्र दीयन्ते परलोकार्थमादरात् ॥
” २० ॥
“अत्रापि भारतं श्रेष्ठं जम्बुद्वीपे महामुने ! ।यतो हि कर्म्मभूरेषा ततोऽन्या भोगभूमयः ॥
२२ ॥
अत्र जन्म सहस्राणां सहस्रैरपि सत्तम ! ।कदाचिल्लभते जन्तुर्मानुष्यं पुण्यसञ्चयात् ॥
२३ ॥
गायन्ति देवाः किल गीतकानिधन्यास्तु ते भारतभूमिभागे ।स्वर्गापवर्गास्पदमार्गभूतेभवन्ति भूयः पुरुषाः सुरत्वात् ॥
२४ ॥
कर्म्माण्यसङ्कल्पिततत्फलानिसंन्यस्य विष्णौ परमात्मभूते ।अवाप्य तां कर्म्म महीमनन्तेतस्मिल्लयं येत्वमलाः प्रयान्ति ॥
२५ ॥
जानीम नैतत् क्व वयं विलीनेस्वर्गप्रदे कर्म्मणि देहबन्धम् ।प्राप्स्याम धन्याः खलु ते मनुष्याये भारते नेन्द्रियविप्रहीनाः ॥
” २६ ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
भारतवर्ष पुंन० जम्बुद्वीपान्तर्गते वर्षभेदे जम्बुद्वीपशब्दो३०४६ पृ० दृश्यम् ।