| YouTube Channel

भाद्रः (bhAdraH)

 
Apte
English
भाद्रः [bhādrḥ] भाद्रपदः [bhādrapadḥ], भाद्रपदः [भद्राभिर्युक्ता पौर्णमासी भाद्री सा यस्मिन् मासे अण्]
N.
 of a lunar month (corresponding to AugustSeptember)
भाद्रद्वये सागरे Jyotiṣam. -दाः (f.
pl.
 )
N.
 of the 25th and 26th lunar mansions (पूर्वाभाद्रपदा and उत्तराभाद्रपदा).
Apte 1890
English
भाद्रः, भाद्रपदः [भद्रामिर्युक्ता पौर्णमासी याद्री सा यस्मिन् मासे अण्] N. of a lunar month (corresponding to AugustSeptember).
दाः (f. pl.) N. of the 25th and 26th lunar mansions (पूर्वाभाद्रपदा and उत्तराभाद्रपदा).
Apte Hindi
Hindi
भाद्रः
पुं*
 - भाद्रपदी वा पौर्णमासी अस्मिन् मासे भाद्री+अण्
चान्द्रवर्ष के एक मास का नाम
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
भाद्रः,
पुं,
 (भाद्री पौर्णमास्यस्मिन्निति । भाद्री +“सास्मिन् पौर्णमासीति ।” ४ । २ । २१ ।इत्यण् ।) भाद्रपदनक्षत्रयुक्ता पौर्णमासी यस्मिन्मासे सः । वैशाखादिद्वादशमासान्तर्गतपञ्चम-मासः । तत्पर्य्यायः । नभस्यः २ प्रौष्ठपदः ३ भाद्र-पदः ४ । इत्यमरः । १ । ४ । १७ ॥
स च द्विविधः ।सिंहस्थरविकालः सौरः । १ । सिंहस्थरव्या-रब्धशुक्लप्रतिपदादिदर्शान्तो मुख्यचान्द्रः । कृष्ण-प्रतिपदादिपौर्णमास्यन्तो गौणचान्द्रः । २ । इतिमलमासतत्त्वम् ॥
* ॥
तत्र जातफलम् ।“नभस्यमासे खलु जन्म यस्यधीरो मनोज्ञश्च वराङ्गनानाम् ।रिपुप्रमाथी कुटिलोऽतिमर्म्माप्रपन्नभर्त्ता स भवेत् सहासः ॥
”इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
* ॥
तत्र गोः प्रसवे नारदः ।“भानौ सिंहगते चैव यस्य गौः सम्प्रसूयते ।मरणं तस्य निर्द्दिष्टं षड्भिर्मासैर्न संशयः ॥
तत्र शान्तिं प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते शुभम् ।प्रसूतां तत्क्षणादेव तां गां विप्राय दापयेत् ॥
ततो होमं प्रकुर्व्वीत घृताक्तै राजसर्षपैः ।आहुतीनां घृताक्तानामयुतं जुहुयात्ततः ॥
”व्याहृतिभिश्चायं होमः ।“सोपवासः प्रयत्नेन दद्याद्बिप्राय दक्षिणाम् ॥
”इति ॥
तथा ।“सिंहराशौ गते सूर्य्ये गोः प्रसूतिर्यदा भवेत् ।पौषे च महिषी सूते दिवैवाश्वतरी तथा ।तदानिष्टं भवेत् किञ्चित् तच्छान्त्यै शान्तिकंचरेत् ॥
अस्य वामेतिसूक्तेन तद्विष्णोरिति मन्त्रतः ।जुहुयाच्च तिलाज्येन शतमष्टोत्तराधिकम् ॥
मृत्युञ्जयविधानेन जुहुयाच्च तथायुतम् ।श्रीसूक्तेन ततः स्नायात् शान्तिसूक्तेन वा पुनः ॥
मध्यरात्रौ निशीथे वा यदा गौः क्रन्दते तदा ।ग्रामे वास्य गृहे वापि शान्तिकं पूर्व्ववद्दिशेत् ॥
”संक्रमणोत्तरषोडशदण्डात्मकपुण्यकालाभ्यन्तरेगोः प्रसवे विप्रसम्प्रदानकगोप्रदानपूर्व्वकशान्तिःकार्य्या इति विशेषः । तदतिरिक्तसिंहस्थरवौगोः प्रसवे शान्तिमात्रं कर्त्तव्यं न गोः प्रदानम् ।निर्णयसिन्धुधृताद्भुतसागरग्रन्थीयवचनजात-मीमांसानुसारादिति ॥
* ॥
अथ भाद्रकृत्यम् ।तत्र जन्माष्टमीव्रतप्रमाणन्तिथितत्त्वेऽनुसन्धेयम् ।श्रावणपौर्णमास्यनन्तरितभाद्रकृष्णाष्टम्यां रात्रि-मध्ये मुहूर्त्ताष्टमीरोहिणीयोगरूपजयन्तीलाभेतत्रैवोपवासः । उभयदिने चेत्तदा परदिने ।जयन्त्यलाभे तु रोहिणीयुक्ताष्टम्यां उभयदिनेरोहिणीयुताष्टमीलाभे परदिने । रोहिण्यलाभेतु निशीथसम्बन्धिन्यामष्टम्याम् । उभयदिनेनिशीथसम्बन्धे तदसम्बन्धे वा परदिने इति ।तत्र प्रयोगः पूर्व्वदिने संयमं विधाय तद्दिनेकृतप्रातःस्नानादिराचान्तः । ओँ सूर्य्यः सोमइति पठित्वा ओँ तद्विष्णोः परमं पदमित्यादि-मन्त्रेण नारायणं संस्मृत्य ओँ तत् सत् इत्युच्चार्य्यउदङ्मुखो दर्भहस्तस्ताम्रपात्रे कुशतिलजला-न्यादाय ओँ अद्य भाद्रे मासि कृष्णे पक्षे अष्टम्यांतिथौ अमुकगोत्रः श्रीअमुकदेवशर्म्मा विष्णु-लोकप्राप्तिकामः श्रीविष्णुप्रीतिकामो वा श्रीकृष्ण-जन्माष्टमीव्रतमहं करिष्ये इति संकल्पयेत् ।यद्युपवासदिने प्रातः सप्तमी तदाष्टम्यां तिथौइत्यत्र सप्तम्यां तिथावारभ्य इति वक्तव्यम् ।ततः सामगस्तु ओँ देवो वो द्रविणोदा पूर्णांविवष्टासिचं उद्वासिञ्चद्धमुपवा प्रणुद्धमादिदिवोदेव ओहते । इति पठेत् । ओँ धर्म्माय धर्म्मे-श्वराय धर्म्मपतये धर्म्मसम्भवाय गोविन्दायनमो नमः । इत्युच्चार्य्य“ओँ वासुदेवं समुदिश्य सर्व्वपापप्रशान्तये ।उपवासं करिष्यामि कृष्णाष्टम्यां नभस्यहम् ॥
अद्य कृष्णाष्टमीं देवीं नभश्चन्द्रसरोहिणीम् ।अर्च्चयित्वोपवासेन भोक्ष्येऽहमपरेऽहनि ॥
एनसो मोक्षकामोऽस्मि यद्गोविन्द त्रियोनिजम् ।तन्मे मुञ्चतु मां त्राहि पतितं शोकसागरे ॥
आजन्ममरणं यावद्यन्मया दुष्कृतं कृतम् ।तत् प्रणाशय गोविन्द ! प्रसीद पुरुषोत्तम ! ॥
”इति पठेत् ।तत आह्निकं समाप्यार्द्धरात्रे तत्तत्प्रतिमासुपटादिषु वा आवाहनविसर्ज्जनसहितं शाल-ग्रामे घटादिस्थजले वा आवाहनविसर्ज्जन-रहितं पूजयेत् । ततो ध्यानम् ।“माञ्चापि बालकं सुप्तं पर्य्यङ्के स्तनपायिनम् ।श्रीवत्सवक्षःपूर्णाङ्गं नीलोत्पलदलच्छविम् ॥
”इति ध्यात्वा श्रीकृष्ण स्वागतं इति पृच्छेत् ।इदमासनं ओँ कृष्णाय नमः । इत्यासनं दत्त्वाएतत् पाद्यम् ओँ श्रीकृष्णाय नमः ओँ यज्ञाययज्ञेश्वराय यज्ञपतये यज्ञसम्भवाय गोविन्दायनमो नमः । इत्युच्चार्य्य इदमर्घ्यम् ओँ श्रीकृष्णायनमः । इदमाचमनीयम् ओँ श्रीकृष्णाय नमः ।इदमाचमनीयम् ओँ श्रीकृष्णाय नमः । ततोदधिमधुघृतात्मकं मधुपर्कमानीय एष मधुपर्कःओँ श्रीकृष्णाय नमः । इदमाचमनीयम् ओँश्रीकृष्णाय नमः । लौकिकषष्ट्यधिकशतत्रय-तोलकपरिमितान्यूनं जलमानीय ओँ योगाययोगेश्वराय योगपतये योगसम्भवाय गोविन्दायनमो नमः । इदं स्नानीयजलम् ओँ श्रीकृष्णायनमः । इदं वस्त्रं इदमाभरणम् एष गन्धः इदंपुष्पम् एष धूपः एष दीपः इदं नैवेद्यम् ओँविश्वाय विश्वेश्वराय विश्वपतये विश्वसम्भवायगोविन्दाय नमो नमः । इत्यनेन नैवेद्यं दद्यात्स्वापयेच्च । ततो नमो देव्यै श्रियै नमः ।इति मन्त्रेण श्रियं पूजयेत् । ततः स्वगृह्योक्त-विधिनाग्निं संस्थाप्य घृततिलाभ्याम् । ओँधर्स्माय धर्म्मेश्वराय धर्म्मपतये धर्म्मसम्भवायगोविन्दाय नमो नमः स्वाहा । इत्यन्तेनाष्टो-त्तरशतमष्टाविंशतिमष्टौ वा जुहुयात् । ततोगुडघृतेन वसोर्धारां भित्तौ दद्यात् । ततोनाडीच्छेदं भावयेत् । ओँ षष्ठ्यै नम इति षर्ष्ठांपूजयेत् । ततो भगवतः श्रीकृष्णस्य नामकरणान्न-प्राशनचूडाकरणोपनयनोद्वाहसंस्कारान् भाव-येत् । ततः प्रणवादिनमोऽन्तेन तत्तन्नामभिःपूजयेत् । ओँ देवक्यै नमः एवं वसुदेवाय यशो-दायै नन्दाय रोहिण्यै चण्डिकायै बलदेवायदक्षाय गर्गाय चतुर्म्मुस्वाय इत्यनेन यथाशक्तिपञ्चोपचारैः पूजयेत् । ततः शङ्खेन कुशपुष्प-चन्दनजलान्यादाय भूमौ जानुनी पातयित्वा, ओँ क्षीरोदार्णवसंभूत अत्रिनेत्रसमुद्भव ! ।गृहाणार्ध्यं शशाङ्केदं रोहिण्या सहितो मम ॥
ओँ सोमाय सोमेश्वराय सोमपतये सोमसम्भवायगोविन्दाय नमो नमः । इत्यर्ध्यं दद्यात् । ततःप्रणाममन्त्रौ ।“ओँ ज्योत्स्नायाः पतये तुभ्यं ज्योतिषां पतयेनमः ।नमस्ते रोहिणीकान्त ! सुधावास नमोऽस्तु ते ॥
नभोमण्डलदीपाय शिरोरत्नाय धूर्ज्जटेः ।कलाभिर्वर्द्धमानाय नमश्चन्द्राय चारवे ॥
”ततश्च ।“अनघं वामनं शौरिं वैकुण्ठं पुरुषोत्तमम् ।वासुदेवं हृषीकेशं माधवं मधुसूदनम् ॥
वराहं पुण्डरीकाक्षं नृसिंहं दैत्यसूदनम् ।दामोदरं पद्मनाभं केशवं गरुडध्वजम् ॥
गोविन्दमच्युतं देवमनन्तमपराजितम् ।अधोक्षजं जगद्बीजं स्वर्गस्थित्यन्तकारिणम् ॥
अनादिनिधनं विष्णुं त्रिलोकेशं त्रिविक्रमम् ।नारायणं चतुर्ब्बाहुं शङ्खचक्रगदाधरम् ॥
पीताम्बरधरं नित्यं वनमालाविभूषितम् ।श्रीवत्साङ्कं जगत्सेतुं श्रीकृष्णं श्रीधरं हरिम् ।प्रपद्येऽहं सदा देवं सर्व्वकामप्रसिद्धये ॥
”इति स्तवः ॥
ततः प्रणमेत् ।“प्रणमामि सदा देवं वासुदेवं जगत्पतिम् ।त्राहि मां सर्व्वदेवेश हरे ! संसारसागरात् ॥
”ततः प्रार्थयेत् ।“ओँ त्राहि मां सर्व्वपापघ्न दुःखशोकार्णवाद्धरे ! ।सर्व्वलोकेश्वर त्राहि पतितं मां भवार्णवे ॥
देवकीनन्दन श्रीश हरे संसारसागरात् ।त्राहि मां सर्व्वदुःखघ्न रोगशोकार्णवाद्धरे ! ॥
दुर्गतांस्त्रायसे विष्णो ये स्मरन्ति सकृत् सकृत् ।सोऽहं देवातिदुर्व्वृत्तस्त्राहि मां दुःखसागरात् ॥
पुष्कराक्ष निमग्नोऽहं मायाविज्ञानसागरे ।त्राहि मां देवदेयेश ! त्वत्तो नान्योऽस्तिरक्षिता ॥
”इति प्रार्थयेत् ॥
“यद्वाल्ये यच्च कौमारे वार्द्धके यच्च यौवने ।तत् पुण्यं वृद्धिमाप्नोतु पापं हर हलायुध ! ॥
”इति वदेत् ॥
ततो नृत्यगीतवादित्रस्तवैः कालं नयेत् । पर-दिने प्रातःस्नानादिकं कृत्वा भगवन्तं श्रीकृष्णंयथाविधि संपूज्य दुर्गायाश्च महोत्सवः कार्य्यः ।ततो ब्राह्मणान् भोजयेत् तेभ्यो दक्षिणां दद्यात्सुवर्णादि यत् किञ्चिदिष्टतमं श्रीकृष्णो मे प्रीयता-मिति ।“ओँ यं देवं देवकी देवी वसुदेवादजीजनत् ।भौमस्य ब्रह्मणो गुप्त्यै तस्मै ब्रह्मात्मने नमः ॥
सुब्रह्मवासुदेवाय गोब्राह्मणहिताय च ।शान्तिरस्तु शिवञ्चास्तु इत्युच्चार्य्य विसर्ज्जयेत् ॥
”ततश्चोपवासपरदिने तिथिनक्षत्रयोरवसानेपारणम् । यदा तु महानिशायाः पूर्व्वमेकतर-स्यावसानं अन्यतरस्य महानिशायां तदनन्तरंवा तदैकतरावसाने पारणम् । यदा तु महानि-शायामुभयस्थितिः तदा उत्सवान्ते पारणंकुर्य्यात् । तत्र मन्त्रः । ओँ सर्व्वाय सर्व्वेश्वरायसर्व्वपतये सर्व्वसम्भवाय गोविन्दाय नमो नमः ।पारणानन्तरन्तु समापनमन्त्रः । ओँ भूतायभूतेश्वराय भूतपतये भूतसम्भवाय गोविन्दायनमो नमः । इत्यनेन व्रतं समापयेत् ॥
* ॥
भाद्रशुक्लपञ्चमीमधिकृत्य भविष्योत्तरे ।“तथा भाद्रपदे मासि पञ्चम्यां श्रद्धयान्वितः ।यस्त्वालिख्य नरो भक्त्या कृष्णवर्णादिवर्णकैः ।पूजयेद्गन्धपुष्पैश्च सर्पिर्गुग्गुलुपायसैः ॥
तस्य तुष्टिं समायान्ति पन्नगास्तक्षकादयः ।आसप्तमात् कुलात्तस्य न भयं सर्पतो भवेत् ।तस्मात् सर्व्वप्रयत्नेन नागान् संपूजयेन्नरः ॥
इयमेवालेख्यनागपञ्चमीति वाचस्पतिमिश्राः ।आलेख्यनागाः कर्कोटकादयः पूर्व्वलिखिताःपूजा च श्रावणपञ्चमीविहितेति बोध्यम् ॥
* ॥
अथ हरेः पार्श्वपरिवर्त्तनम् । तत्र द्वादश्यांसन्धिसमये नक्षत्राणामसम्भवे । आभाका-सितपक्षेषु शयनावर्त्तनादिकमिति ब्रह्मपुरा-णात् ॥
भाद्रशुक्लद्वादश्यां श्रवणमध्ययुक्तायांसन्ध्यासमये द्वादश्यामृक्षाभावे एकादश्यादिषुपादयोगे तदभावेऽपि द्वादश्यां केवलायां वाकृताह्निकः सायं सन्ध्यायां देवं संपूज्य ।“ओँ वासुदेव जगन्नाथ प्राप्तेयं द्बादशी तव ।पार्श्वेन परिवर्त्तस्व सुखं स्वपिहि माधव ! ॥
”इति प्राञ्जलिः पठेत् ॥
“त्वयि सुप्ते जगन्नाथ ! जगत् सुप्तं भवेदिति ।प्रबुद्धे त्वयि बुध्येत जगत् सर्व्वं चराचरम् ॥
”इत्यनेन पूजयेत् ॥
* ॥
अथ सिंहार्के चतुर्थ्यां चन्द्रदर्शनप्रायश्चित्तम् ।सिंहार्कमधिकृत्य ब्रह्मपुराणम् ।“नारायणोऽभिशप्तस्तु निशाकरमरीचिषु ।स्थितश्चतुर्थ्यामद्यापि मनुष्यानापतेच्च सः ॥
अतश्चतुथ्यां चन्द्रन्तु प्रमादाद्वीक्ष्य मानवः ।पठेद्धात्रेयिकावाक्यं प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः ॥
”अभिशप्तो मिथ्यापरीवादविषयीभूतः । सोऽभि-शापः अद्यापि मनुष्यान् पतेत् । ततश्चप्राङ्मुख उदङ्मुखो वा कुशतिलजलान्यादायओँ अद्येत्यादि सिंहार्कचतुर्थीचन्द्रदर्शनजन्य-पापक्षयकामो धात्रेयीवाक्यमहं पठिष्ये । इतिसंकल्प्य ।“ओँ सिंहः प्रसेनमवधीत् सिंहो जाम्बवताहतः ।सुकुमारक ! मा रोदीस्तव ह्येष स्यमन्तकः ॥
”इति विष्णुपुराणोक्तं धात्रेयीवाक्यं पठेत् ॥
* ॥
अथानन्तव्रतम् । तत्र यद्दिने पूर्व्वाह्णलाभस्तद्दिनेव्रतम् । उभयदिने चेत् परदिने युग्मात् । व्रतानु-ष्ठानविधिस्तु पद्धतौ ज्ञेयः ॥
* ॥
अथागस्त्यार्घ्य-दानम् । प्रमाणन्तु तिथितत्त्वेऽनुसन्धेयम् ।सिंहस्थरविकर्त्तव्यत्वेन सौरमासादरः । कन्यार्क-संक्रान्तिपूर्व्वदिनत्रयाभ्यन्तरे कृतस्नानादिकृता-ह्निकस्तिलकुशजलान्यादाय ओँ तत् सदित्युच्चार्य्यओँअद्येत्यादि सर्व्वाभिलषितसिद्धिकामोऽगस्त्य-पूजनमहं करिष्ये इति संकल्प्य शालग्रामेजले वा दक्षिणामुखः एतत् पाद्यम् ओँ अग-स्त्याय नमः । सितपुष्पाक्षतयुक्तं जलं शङ्खेनगृहीत्वा इदमर्घ्यम् ।ओँ काशपुष्पप्रतीकाश अग्निमारुतसम्भव ।मित्रावरुणयोः पूत्त्र कुम्भयोने नमोऽस्तु ते ॥
ओँ अगस्त्याय नमः । एवमाचमनीयस्नानीय-गन्धपुष्पधूपदीपनैवेद्यादिकं दद्यात् ।ओँ आतापिर्भक्षितो येन वातापिच्च महासुरः ।समुद्रः शोषितो येन स मेऽगस्त्यः प्रसीदतु ॥
”इति प्रार्थयेत् ॥
इति कृत्यतत्त्वम् ॥