| YouTube Channel

भरतः (bharataH)

 
Apte
English
भरतः [bharatḥ], [भरं तनोति तन्-ड]
N.
 of the son of Duṣyanta and Śakuntalā, who became a universal monarch (चक्रवर्तिन्), India being called Bharatavarṣa after him. He was one of the remote ancestors of the Kauravas and Pāṇḍavas
cf.
Ś.*
 7.33.
N.
 of a brother of Rāma, son of Kaikeyī, the youngest wife of Daśaratha. He was very pious and righteous, and was so much devoted to Rāma that when the latter prepared to go to the forest in accordance with the wicked demand of Kaikeyī, he was very much grieved to find that his own mother had sent his brother into exile, and refusing the sovereignty that was his own, ruled the kingdom in the name of Rāma (by bringing from him his two sandals and making them the 'regents' of the realm) till he returned after his fourteen years' exile. भरतो नाम कैकेय्यां जज्ञे सत्यपराक्रमः । साक्षाद्विष्णोश्चतुर्भागः सर्वैः समुदितो गुणैः ॥
Rām.*
 1.18.13.
N.
 of an ancient sage who is supposed to have been the founder of the science of music and dramaturgy.
An actor, a stage-player
तत्किमित्युदासते भरताः
Māl.
 1.
A hired soldier, mercenary.
A barbarian, mountaineer.
An epithet of Agni.
A weaver.
N.
 of the sage Jaḍabharata.
Comp.
 -अग्रजः 'the elder brother of Bharata', an epithet of Rāma
अस्त्येव मन्युर्भरताग्रजे मे
R.*
 14.73. -ऋषभः
N.
 of Viśvāmitra. ऋषभः, -शार्दूलः, -श्रेष्ठः the best or most distinguished of the descendants of Bharata. -खण़्डम्
N.
 of a part of India
भरतवर्षे भरतखण्डे जम्बुद्वीपे दण्डकारण्ये. -ज्ञ
a.
 knowing the science of Bharata or the dramatic science. -पुत्रः, -पुत्रकः an actor
a mime. -वर्षः 'the country of Bharata', i. e. India. -वाक्यम् the last verse or verses in a drama, a sort of benediction (said to be in honour of Bharata, the founder of the dramatic science)
तथापीदमस्तु भरत- वाक्यम् (occurring in every play)
cf.
 Nāg.5 (end.)-शास्त्रम्
=
 नाट्यशास्त्रम्.
Apte 1890
English
भरतः [भरं तनोति तण्-ड] 1 N. of the son of Duṣyanta and Śakuntalā, who became a universal monarch (चक्रवर्तिन्), India being called Bhāratavarṣa after him. He was one of the remote ancestors of the Kauravas and Pāṇḍavas
cf. Ś. 7. 33.
2 N. of a brother of Rāma, son of Kaikeyī, the youngest wife of Daśaratha. He was very pious and righteous, and was so much devoted to Rāma that when the latter prepared to go to the forest in accordance with the wicked demand of Kaikeyī, he was very much grieved to find that his own mother had sent his brother into exile, and refusing the sovereignty that was his own, ruled the kingdom in the name of Rāma (by bringing from him his two sandals and making them the ‘regents’ of the realm) till he returned after his fourteen years’ exile.
3 N. of an ancient sage who is supposed to have been the founder of the science of music and dramaturgy.
4 An actor, a stage-player
तत्क्रमित्मुदासते भरताः Māl. 1.
5 A hired soldier, mercenary.
6 A barbarian, mountaineer.
7 An epithet of Agni.
8 A weaver.
9 N. of the sage Jaḍabharata.
Comp.
अग्रजः ‘the elder brother of Bharata’, an epithet of Rāma
R. 14. 73.
ऋषभः,
शार्दूलः, श्रेष्ठः the best or most distinguished of the descendants of Bharata.
खंडं N. of a part of India.
ज्ञ a. knowing the science of Bharata or the dramatic science.
पुत्रकः an actor.
वर्षः ‘the country of Bharata’, i. e. India.
वाक्यं the last verse or verses in a drama, a sort of benediction (said to be in honour of Bharata, the founder of the dramatic science)
तथापीदमस्तु भरतवाक्य (occurring in every play).
Apte Hindi
Hindi
भरतः
पुं*
 - "भरं तनोति, तन्+ड"
शकुन्तला और दुष्यन्त का पुत्र जो चक्रवर्ती राजा था। इसीके नाम पर इस देश का नाम भारतवर्ष है। यह कौरव और पांडवों का दूरवर्ती पूर्वपुरुष था
भरतः
पुं*
 - -
दशरथ की सबसे छोटी पत्नी कैकेयी का बेटा
भरतः
पुं*
 - -
एक प्राचीन मुनि का नाम जो नाट्यकला तथा संगीतविद्या के प्रवर्तक माने जाते हैं
भरतः
पुं*
 - -
अभिनेता रंगमंच पर अभिनय करने वाला पात्र
भरतः
पुं*
 - -
"भाड़े का सैनिक, केवल धन के लिए काम करने वाला नौकर"
भरतः
पुं*
 - -
"जंगली, पहाड़ी"
भरतः
पुं*
 - -
अग्नि का विशेषण
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 भरतः
noun
इक्ष्वाकुवंशीयः राजा यः ध्रुवसन्धेः पुत्रः आसीत्।
"सगरः भरतस्य पौत्रः आसीत्।"
Synonyms:
 नर्तकः, नटः, पोटगलः, चारणः, केलकः, सर्ववेशः, लयालम्बः, तालरेचनकः, लष्वः, वीक्ष्यः, केकलः, वल्गकः, लास्यः, तालधारकः, वृषलः, कुशीलवः, शैलूषः, सुदन्तः, शैलाली, केलिकोशः, कलायनः, धर्षकः, भरतः, प्रहासः
noun
यः नृत्यति सः।
"बिरजूमहाराजः एकः प्रसिद्धः नर्तकः अस्ति।"
Synonyms:
 भरतः, भरतमुनिः
noun
नाट्यशास्त्रस्य प्रधानः आचार्यः।
"भरतः नाट्यशास्त्रस्य ज्ञाता आसीत्।"
Synonyms:
 भरतः, सर्वदमनः, शाकुन्तलेयः
noun
शकुन्तलायाः गर्भात् जातः राज्ञः दुष्यन्तस्य पुत्रः।
"भरतः बाल्यावस्थायां सिंहशिशुना सह अखेलत्।"
Synonyms:
 भरतः
noun
कैकेय्यः गर्भात् जातः राज्ञः दशरथस्य पुत्रः।
"भरतः रामस्य अनुजः आसीत्।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
भरतः,
पुं,
 (बिभर्त्ति स्वाङ्गमिति । बिभर्त्ति लोका-निति वा । भृ + “भृमृदृशियजीति ।” उणा०३ । ११० । इति अतच् ।) नाट्यशास्त्रम् ।मुनिविशेषः । स तु अलङ्कारादिशास्त्रस्य सूत्र-कर्त्ता । (भरतस्य शिष्यः । तस्येदमित्यण् ।अणो लुक् ।) नटः । रामानुजः । दौष्मन्तिः ।इति मेदिनी । ते, १३७-३८ ॥
शवरः । तन्तु-वायः । इति विश्वः ॥
क्षेत्रम् । भरतात्मजः ।इति हेमचन्द्रः ॥
दुष्मन्तराजपुत्त्रभरतस्यपर्य्यायः । शाकुन्तलेयः २ दौष्मन्तिः ३ सर्व्व-दमनः ४ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
यस्त्रयस्त्रिंश-च्छतमश्वमेधं कृतवान् । पञ्चाशद्राजसूयं एव-मन्यान् नानाविधान् यज्ञानकरोत् । सप्तविंशति-सहस्रवत्सरानेकच्छत्रं राज्यं कृतवान् । तस्योत्-पत्त्यादिर्यथा, --“दुष्मन्तो मृगयां यातः कण्वाश्रमपदं गतः ।तत्रासीनां स्वप्रभया मण्डयन्तीं रमामिव ॥
विलोक्य सद्यो मुमुहे देवमायामिव स्त्रियम् ।बभाषे तां वरारोहां भटैः कतिपयैर्वृतः ॥
तद्दर्शनप्रमुदितः संनिवृत्तपरिश्रमः ।पप्रच्छ कामसन्तप्तः प्रहसन् श्लक्ष्णया गिरा ॥
का त्वं कमलपत्राक्षि ! कस्यासि हृदयङ्गमे ! ।किं स्विच्चिकीर्षितं त्वत्र भवत्या निर्ज्जनेवने ॥
व्यक्तं राजन्यतनयां वेद्म्यहं त्वां सुमध्यमे ! ।न हि चेतः पौरवाणामधर्म्मे रमते क्वचित् ॥
श्रीशकुन्तलोवाच ।विश्वामित्रात्मजैवाहं त्यक्ता मेनकया वने ।वेदैतद्भगवान् कण्वो वीर ! किं करवाम ते ॥
आस्यतां ह्यरविन्दाक्ष ! गृह्यतामर्हणञ्च नः ।भुज्यन्तां सन्ति नीवारा उष्यतां यदि रोचते ॥
श्रीदुष्मन्त उवाच ।उपपन्नमिदं सुभ्रु ! जातायाः कुशिकान्वये ।स्वयं हि वृणुते राज्ञां कन्यका सदृशं वरम् ॥
ओमित्युक्ते यथाधर्म्ममुपयेमे शकुन्तलाम् ।गान्धर्व्वविधिना राजा देशकालविधानवित् ॥
अमोघवीर्य्यो राजर्षिर्महिष्यां वीर्य्यमादधे ।श्वोभूते स्वपुरं यातः कालेनासूत सा सुतम् ॥
कण्वः कुमारस्य वने चक्रे समुचिताः क्रियाः ।बद्धा मृगेन्द्रं तरसा क्रीडति स्म स बालकः ॥
तं दुरत्ययविक्रान्तमादाय प्रमदोत्तमा ।हरेरंशांशसम्भूतं भर्त्तुरन्तिकमागमत् ॥
यदा न जगृहे राजा भार्य्यापुत्त्रावनिन्दितौ ।शृण्वतां सर्व्वभूतानां खे वागाहाशरीरिणी ॥
माता भस्त्रा पितुः पुत्त्रो येन जातः स एव सः ।भरस्व पुत्त्रं दुष्मन्त ! मावमंस्थाः शकुन्तलाम् ॥
रेतोधाः पुत्त्रो नयति नरदेव ! यमक्षयात् ।त्वञ्चास्य धाता गर्भस्य सत्यमाह शकुन्तला ॥
पितर्य्युपरते सोऽपि चक्रवर्क्ती महायशाः ।महिमा गीयते तस्य हरेरं शभुवो भुवि ॥
चक्रं दक्षिणहस्तेऽस्य पद्मकोषोऽस्य पादयोः ।ईजे महाभिषेकेण सोऽभिषिक्तोऽधिराड्विभुः ॥
पञ्चपञ्चाशता मेध्यैर्गङ्गायामनु वाजिभिः ।मामतेयं पुरोधाय यमुनामनु च प्रभुः ॥
अष्टसप्ततिमेध्याश्वान् बबन्ध प्रददद्वसु ।भरतस्य हि दौष्मन्तेरग्निः साचीगुणे चितः ॥
सहस्रं बद्धशो यस्मिन् ब्राह्मणा गा विभेजिरे ।त्रयस्त्रिंशच्छतं ह्यश्वान् बद्ध्वा विस्मापयन् नृपान् ॥
दौष्मन्तिरत्यगान्मायां देवानां गुरुमाययौ ।मृगान् शुक्लदतः कृष्णान् हिरण्येन परीवृतान् ॥
अदात् कर्म्मणि मष्णारे नियुतानि चतुर्द्दश ।भरतस्य महत् कर्म्म न पूर्व्वे नापरे नृपाः ॥
नैवापूर्णैव प्राप्स्यन्ति बाहुभ्यां त्रिदिवं यथा ।किरातहूनान् यवनान् पौण्ड्रान् कङ्कान्खशाञ्छकान् ॥
अब्रह्मण्यनृपांश्चाहन् म्लेच्छान् दिग्विजयेऽखिलान् ।जित्वा पुरासुरा देवान् ये रसौकांसि भेजिरे ॥
देवस्त्रियो रसां नीताः प्राणिभिः पुनराहरत् ।सर्व्वान् कामान् दुदुहतुः प्रजानां तस्य रोदसी ॥
समास्त्रिनवसाहस्रीर्दिक्षु चक्रमवर्त्तयत् ।स सम्राट् लोकपालाख्यमैश्वर्य्यमधिराट्श्रियम् ॥
चक्रञ्चाख्खलितं प्राणान्मृषेत्युपरराम ह ।तस्यासन् नृप ! वैदर्भ्यः पत्न्यस्तिस्रः सुसम्मताः ॥
जघ्नुस्त्यागभयात् पुत्त्रान्नानुरूपा इतीरिते ॥
”इति श्रीभागवते ९ स्कन्धे १० अध्यायः ॥
* ॥
ऋषभदेवात् इन्द्रदत्तजयन्त्यां कन्यायां जातशत-पुत्त्रान्तर्गतज्येष्ठपुत्त्रः । यथा । “अथ ह भगवान्ऋषभदेवः स्वं वर्षं कर्म्मक्षेत्रमनुमन्यमानः प्रद-र्शितगुरुकुलवासो लब्धवरैर्गुरुभिरनुज्ञातो गृह-मेधिनां धर्म्माननुशिक्ष्यमाणो जयन्त्यामिन्द्र-दत्तायामुभयविधं कर्म्म समाम्नायमभियुञ्जन्नात्म-जानामात्मसमानानां शतं जनयामास । येषांखलु महायोगी भरतो ज्येष्ठः श्रेष्ठगुण आसीत्येनेदं वर्षं भारतमिति व्यपदिशन्ति ।” इतिश्रीभागवते ५ स्कन्धे ४ अध्यायः ॥
* ॥
पावक-पुत्त्रः । यथा, --“पावनो लौकिको ह्यग्निः प्रथमो ब्रह्मणः स्मृतः ।ब्रह्मौदनाग्निस्तत्पुत्त्रो भरतो नाम विश्रुतः ॥
”इति मात्स्ये अग्निवंशो नाम ४८ अध्यायः ॥
रामानुजभरतस्य जन्म यथा, --“भरतो नाम कैकेय्यां जज्ञे सत्यपराक्रमः ।साक्षाद्विष्णोश्चतुर्भागः सर्व्वैः समुदितो गुणैः ॥
”तस्यानुगतः शत्रुघ्नः । यथा, --“भरतस्यापि शत्रुघ्नो लक्ष्मणावरजो हि सः ।प्राणैः प्रियतरो नित्यं तस्य चासीत्तथा प्रियः ॥
”स कुशध्वजकन्यां माण्डवीं परिणीतवान् । यथा, “भ्राता यवीयान् धर्म्मज्ञ एष राजा कुशध्वजः ।अस्य धर्म्मात्मनो राजन् ! रूपेणाप्रतिमं भुवि ॥
सुताद्बयं नरश्रेष्ठ ! पत्न्यर्थं वरयामहे ।तमेवमुक्त्वा जनको भरतञ्चाभ्यभाषत ॥
गृहाण पाणिं माण्डव्याः पाणिना रघुनन्दन ! ॥
”स नन्दिग्रामे राज्यं कृतवान् । यथा, --“सबल्कलजटाधारी मुनिवेशधरः प्रभुः ।नन्दिग्रामेऽवसद्धीरः ससैन्यो भरतस्तदा ॥
सबालव्यजनं छत्रं धारयामास स स्वयम् ।भरतः शासनं सर्व्वं पादुकाभ्यां निवेदयन् ॥
ततस्तु भरतः श्रीमानभिषिच्यार्य्यपादुके ।तदधीनस्तदा राज्यं कारयामास सर्व्वदा ॥
”इति रामायणे बालकाण्डे । १८ । ७२ । ७३अध्यायाः । अयोध्याकाण्डे २४ अध्यायश्च ॥
तस्य द्वौ पुत्त्रौ । यथा, --“भरतस्यात्मजौ वीरौ तक्षः पुष्कल एव च ।मातुलेन सुगुप्तौ तु धर्म्मेण सुसमाहितौ ॥
भरतञ्चाग्रतः कृत्वा कुमारौ सबलानुगौ ।निहत्य गन्धर्व्वसुतान् द्वे पुरे विभजिष्यतः ॥
”इति रामायणे उत्तरकाण्डे १०१ अध्यायः ॥