| YouTube Channel

भगोलः (bhagolaH)

 
Apte Hindi
Hindi
भगोलः
पुं*
 भः+गोलः -
तारामंडल
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
भगोलः,
पुं,
 (भानां नक्षत्राणां गोलः । नक्षत्र-समूहेन विरचितः गोलाकारः पदार्थ इत्यर्थः ।)भपञ्जरम् । नक्षत्रचक्रम् । यथा । इदानींभगोलमाह ।“याम्योत्तरक्षितिजवत् सुदृढं विदध्या-दाधारवृत्तयुगलं ध्रुवयष्टिबद्धम् ।षष्ट्यङ्कमत्र सममण्डलवत्तृतीयंनाड्याह्वयञ्च विषुवद्बलयं तदेव ॥
”यथा खगोले क्षितिजं याम्योत्तरञ्च तदाकार-मपरमाधारवृत्तद्वयं ध्रुवयष्टिस्थं कृत्वा तदुपरिअन्यत्तृतीयं सममण्डलाकारं घटीषष्ट्या चाङ्कितंकार्य्यं तन्नाडीवृत्तं विषुवत् वृत्तसंज्ञम् ॥
* ॥
इदानीं क्रान्तिवृत्तमाह ।“क्रान्तिवृत्तं गृहाङ्कं विधेयं भ्रम-त्यत्र भानुश्चं भार्द्धे कुभा भानुतः ।क्रान्तिपातः प्रतीपं तथा प्रस्फुटाक्षेपपातश्च तत्स्थानकान्यङ्कयेत् ॥
अथान्यत्तत्प्रमाणमेव वृत्तं कृत्वा तत्रमेषादीन् प्रकल्प्य द्बादशराशयोऽङ्क्याः ॥
”तत्क्रान्तिवृत्तसंज्ञम् । तस्मिन् वृत्ते रविर्भ्रमतितथा रवेर्भार्द्धान्तरे भूभा च । तथा तत्रक्रान्तिपातो मेषादिर्विलोमं भ्रमति । तथाग्रहाणां विक्षेपपाताः प्रस्फुटा विलोमं भ्रमन्ति ।अतः क्रान्तिपातादीनि स्थानानि तत्राङ्क्यानि ॥
इदानीं क्रान्तिवृत्तनिवेशमाह ।“क्रान्तिपाते च पाताद्भषट्कान्तरेनाडिकावृत्तलग्नं विदध्यादिदम् ।पाततः प्राक् त्रिभे सिद्धभागैरुदग्दक्षिणे तैश्च भागैर्विभागेऽपरे ॥
”क्रान्तिपातचिह्नात् षड्भेऽन्तरेऽन्यच्चिह्नं कार्य्यम् ।ते चिह्रे नाडीवृत्तेन संसक्ते कृत्वा पातचिह्रा-दग्रतः त्रिभेऽन्तरे नाडीवृत्ताद्भागचतुर्विंशत्याउत्तरतो यथा भवति । अपरभागे त्रिभेऽन्तरेदक्षिणतश्च तैर्मार्गैर्यथा भवति तथा बध्नी-यात् ॥
* ॥
इदानीं विमण्डलमाह ।“नाडिकामण्डले क्रान्तिवृत्तं यथाक्रान्तिवृत्ते तथा क्षेपवृत्तं न्यसेत् ।क्षेपवृत्तन्तु राश्यङ्कितं तत्र चक्षेपपातेषु चिह्नानि कृत्तोक्तषत् ॥
क्रान्तिवृत्तस्य विक्षेपवृत्तस्य चक्षेपपाते सषड्भे च कृत्वा युतिम् ।क्षेपपाताग्रतः पृष्ठतश्च त्रिभेक्षेपभागैः स्फुटैः सौम्ययाम्ये न्यसेत् ॥
शीघ्रकर्णेन भक्तास्त्रिभज्या गुणाःस्युः परक्षेपभागा ग्रहाणां स्फुटाः ।क्षेपवृत्तानि षण्णां विदध्यात् पृथक्स्वस्ववृत्ते भ्रमन्तीन्दुपूर्व्वा ग्रहाः ॥
”अस्य श्लोकस्य समग्रस्य व्याख्यानम् । यथाक्रान्तिवृत्तं पृथक् कृतं एवं विमण्डलमपिराश्यङ्कं पृथक् पृथक् कृत्वा तत्र मेषादेर्व्यस्तंस्फुटक्षेपपातं दत्त्वाग्रे चिह्नं कार्य्यम् । अथक्रान्तिवृत्तस्य बिमण्डलस्य च क्षेपपातचिह्नयोःसम्पातं कृत्वा तस्मात् षड्भेऽन्तरे अन्यञ्चसम्पातं कृत्वा क्षेपपाताग्रतस्त्रिभेऽन्तरे क्रान्ति-वृत्तादुत्तरतः स्फुटैः क्षेपभागैः पृष्ठतश्च त्रिभे-ऽन्तरे तैरेव भागैर्दक्षिणतः स्थिरं कृत्वा विम-ण्डलं निवेशनीयम् । अथ पठिता ये विक्षेप-भागास्ते त्रिज्या गुणाः शीघ्रकर्णेन भक्ताःस्फु टा ज्ञेयाः ॥
* ॥
अथानुपातः । यदि कर्णाग्रंएतावदन्तरं तर्हि त्रिज्याग्रे कियदिति । यतोभगोले त्रिज्यैव व्यासार्द्धम् । एवं चन्द्रादीनां षट्विमण्डलानि कार्य्याणि । स्वस्वविमण्डले ग्रहाभ्रमयन्ति ॥
इदानीं क्रान्तिं विक्षेपञ्चाह ।“नाडिका मण्डला तिर्य्यगत्रापमःक्रान्तिवृत्तावधिः क्रान्तिवृत्ताच्छरः ।क्षेपवृत्तावधितिर्य्यगेव स्फुटोनाडिकावृत्तखेटान्तरालेऽपमः ।क्रान्तिवृत्ते स्फु टग्रहस्थानं तस्यनाडीवृत्ताद्यत्तिर्य्यगन्तरं सा क्रान्तिः ॥
”अथ विमण्डले च यद्ग्रहस्थानं तस्य क्रान्ति-वृत्तात् यत्तिर्य्यगन्तरं स विक्षेपः । अथ विम-ण्डलस्थग्रहस्य नाडीवृत्ताद्यत्तिर्य्यगन्तरं सास्फु टा क्रान्तिः ॥
* ॥
इदानीं क्रान्तिपातमाह ।विषुवत्क्रान्तिवलययोः संपातः क्रान्तिपातःस्यात् । तद्भगणाः सौरोक्ता व्यस्ता अयुतत्रयंकल्पे ॥
अयनचलनं यदुक्तं मुञ्जालाद्यैः सएवायम् । तत्पक्षे तद्भगणाः कल्पे गोऽङ्गर्त्तु-नन्दगोचन्द्राः १९९६६९ ॥
तत् सञ्जातं पातंक्षिप्त्वा खेटेऽपमः साध्यः । क्रान्तिवशात्तच्चर-मुदयाश्चरदललग्नापमे ततः क्षेप्याः । क्रान्त्यर्थ-पातः क्रान्तिपातः । पातो नामसन्यातः कयोःविषुवत्क्रान्तिबलययोः । नहि तयोर्मेषादावेवसम्पातः । किन्तु तस्यापि चलनमस्ति । येअयनचलबभागाः प्रसिद्धास्त एव विलोमगस्यक्रान्तिपातस्य भागाः । मेषादेः पृष्ठतस्ता-बद्भागान्तरे क्रान्तिवृत्ते विषुवद्वृत्तं लग्न-मित्यर्थः । नहि क्रान्तिपातोऽस्तीति वक्तुं नशक्यते । प्रत्वक्षेण तस्योपलब्धत्वात् । उप-लब्धिप्रकारमग्रे वक्ष्यति । स कथं ब्रह्मगुप्ता-दिभिर्निपुणैरपि नोक्त इति चेत् । तदास्वल्पत्वात्तैर्नोपलब्धः । इदानीं बहुत्वात्साम्प्रतैरुपलब्धः । अतएव तस्य गतिरस्तीत्यव-गतम् । यद्येवमप्यनुपलब्धोऽपि सौरसिद्धा-न्तोक्तत्वादागमप्रामाण्येन भगणपरिध्यादिवत्कथं तैर्नोक्तः । सत्यम् । अत्र गणितस्कन्धेउपपत्तिमानेवागमः प्रमाणम् । तर्हि मन्दोच्च-पातभगणा आगमप्रामाण्येनैव कथं तैरुक्ताइति न वक्तव्यम् । यतो ग्रहाणां मन्दफला-भावस्थानानि प्रत्यक्षेणैवोपलभ्यन्ते तान्येवमन्दोच्चस्थानानि यान्येव विक्षेपाभावस्थानितान्येव पातस्थानानि किन्तु तेषां गतिरस्तिनास्ति वेति सन्दिग्धम् । तत्र मन्दोच्चपातानांगतिरस्ति । चन्द्रमन्दोच्चपातवदित्यनुमानेनसिद्धा । सा च कियती तदुच्यते । यैर्भगणैरुप-लब्धिस्थानानि तानि गणितेनागच्छन्ति । तद्भ-गणसम्भवा वार्षिकी दैनन्दिनी वा गतिर्ज्ञेया ।नैवम् । यदन्यैरपि भगणैस्तान्येवस्थानानि आग-च्छन्ति । तदा कतरस्यागतेः प्रामाण्यम् । सत्यम्तर्हि साम्प्रतीपलब्ध्यनुसारिणी कापि गतिरङ्गी-कर्त्तव्या । यदा पुनर्महता कालेन महदन्तरंभविष्यति तदा महामतिमन्तो ब्रह्मगुप्तादीनांसमानधर्म्मिण एव उत्पत्स्यन्ते । तदुपलब्ध्यनु-सारिणीं गतिमुररीकृत्य शास्त्राणि व्याकरि-ष्यन्ति । अतएवायं गणितस्कन्धो महामति-मद्भिर्दृष्टः सन् अनाद्यनन्ते कालेऽपि खिलत्वंन याति । अतोऽस्य क्रान्तिपातस्य भगणाःकल्पेऽयुतत्रयं तावत् सूर्य्यसिद्धान्तोक्ताः । तथामुञ्जालाद्यैर्यदयनचलनमुक्तं स एव क्रान्ति-पातः । ते गोऽङ्गर्त्तुनन्दगोचन्द्रा उत्पद्यन्ते ।अथ च ते वा ये वा भगणा भवन्तु । यदायेऽंशा निपुणैरुपलभ्यन्ते तदा स एव क्रान्ति-पात इत्यर्थः । तं विलोमं क्रान्तिपातं ग्रहेप्रक्षिप्य क्रान्तिः सान्या । इदानीं विक्षेप-पातानाह । एवं क्रान्तिविमण्डलसम्पाताःक्षेपपाताः स्युः । चन्द्रादीनां व्यस्ताः क्षेपानयनेतु ते योज्याः ।“मन्दस्फुटो द्राक् प्रतिमण्डले स्वेग्रहो भ्रमत्यत्र च तस्य पातः ।पातेन युक्ता गणितागतेनमन्दस्फुटात् खेचरतः शरोऽस्मात् ॥
पातेऽथवा शीघ्रफलं विलोमंकृत्वा स्फुटान्तेन युताच्छरोऽतः ।चन्द्रस्य कक्षाबलये हि पातःस्फुटाद्बिधोर्मध्यमपातयुक्तात् ॥
”तथा क्रान्तिवृत्तविमण्डलयोः सम्पातः क्षेप-पातः । तं ग्रहे प्रक्षिप्य क्षेपः साध्यः । एत-दुक्तं भवति क्रातिपातः प्रसिद्धः । यथा तंग्रहे प्रक्षिप्य क्रान्तिः साध्यत एव क्षेपपातंग्रहे प्रक्षिप्य क्षेपः साध्य इत्यर्थः । अथविक्षेपपातो मन्दस्फुटे यत् प्रक्षिप्यते तत्कारण-माह । मन्दस्फुटो द्राक् प्रतिमण्डल इत्यादि ।यतः शीघ्रप्रतिमण्डले मण्डलस्फुटगत्या ग्रहोभ्रमति तत्र च वृत्ते पातः । अतो गणितागत-पातं मन्दस्फुटे प्रक्षिप्य क्षेपः साध्यते । शेषंस्पष्टार्थम् ॥
* ॥
इदानीं ज्ञशुक्रयोर्विशेषमाह ।“ये चात्र पातभगणाः कथिता ज्ञभृग्वोस्ते शीघ्रकेन्द्रभगणैरधिका यतः स्युः ।स्वल्पाः सुखार्थमुदिताश्चलकेन्द्रयुक्तौपातौ तथोः पठितचक्रभवौ विधेथौ ॥
चलाद्विशोध्यः किल केन्द्रसिद्ध्यैकेन्द्रे सपाते द्युचरस्तु योज्यः ।अतश्चलात् पातयुताद् ज्ञभृग्वोःसुधीभिराद्यैः शरसिद्धिरुक्ता ॥
”“स्फुटोनशीघ्रोच्चयुतौ स्फुटौ तयोःपातौ भगोले स्फुट एव पातः ॥
”ननु ज्ञशुक्रयोः शीघ्रोच्चपातयुतिं केन्द्रं कृत्वा योविक्षेप आनीतः स शीघ्रोच्चस्थान एव भवितु-मर्हति न ग्रहस्थाने । यतो ग्रहोऽन्यत्र वर्त्तते ।अत इदमनुपपन्नमिव प्रतिभाति । तथा ब्रह्म-सिद्धान्तभाष्ये । ज्ञशुक्रयोः शीघ्रोच्चस्थानेयावान् विक्षेपस्तावानेव यत्रतत्रस्थस्यापिग्रहस्य भवत्यत्रोपलब्धिरेव वासना । नान्यत्कारणं वक्तुं शक्यत इति चतुर्व्वेदे नाप्यनध्य-वसायोऽत्र कृतः । अत्रोच्यते । येऽत्र ज्ञशु-क्रयोः पातभगणाः पठितास्ते शीघ्रकेन्द्रभगणै-र्युताः सन्तस्तद्भगणा भवन्ति । तथा च माध-वीये सिद्धान्तचूडामणौ पठिताः । अतोऽल्प-भगणभवः पातः स्वशीघ्रकेन्द्रेण युतः कार्य्यः ।शीघ्रोच्चाद्ग्रहे शोधिते शीघ्रकेन्द्रं तस्मिन् सपाते क्षेपकेन्द्रकरणार्थं ग्रहः क्षेप्यः । अतस्तुल्य-शोध्यक्षेपकयोः नाशे कृते शीघ्रोच्चपातयोगएवावशिष्यत इत्युपपन्नम् । किञ्च । मन्दस्फु-दोनं शीघोच्चं प्रतिमण्डले चलकेन्द्रं तत्पातेक्षेप्तुं युज्यते । एवं कृते सति क्षेपकेन्द्रं मन्द-फलेनान्तरितं स्यात् । तदङ्गीकृतम् । इतर-केन्द्रस्यानुपपत्तेः । अतो मन्दफलं पाते व्यस्तंदेयम् । यतोऽनुपातसिद्धं चलकेन्द्रं मध्योनंशीघ्रोच्चं भवति । यत्तु भगोले क्रान्तिवृत्तं तत्कक्षावृत्तं तत्र यद्विमण्डलं तत्र स्फुटग्रहः ।तत्स्फुटपातयोगो हि विक्षेपकेन्द्रं अतः स्फुट-पातस्थाने सम्पातं कृत्वा ततस्त्रिभेऽन्तरे स्फुटी-कृतैः परमक्षेपांशैः प्राग्वदुत्तरे दक्षिणे चविन्यस्यम् । तथा न्यस्ते विमण्डले स्फुटग्रह-स्थाने विक्षेपः स्फुटविक्षेपेण गणितागतेन तुल्योदृश्यते नान्यथेत्यर्थः ॥
* ॥
इदानीं ग्रहगोलेविशेषमाह ।“ग्रहस्य गोले कथितापमण्डलंप्रकल्प्य कक्षाबलयं यथोदितम् ।निबध्य शीघ्रप्रतिवृत्तमस्मिन्विमण्डलं तत् पठितैः शरांशैः ॥
मध्योऽत्र पातो द्युषदां ज्ञभृग्वोःस्वशीघ्रकेन्द्रेण युतौ तु योज्याः ॥
”भगोल एव तावद्ग्रहगोलः कल्प्यः तत्र एफुटएव पातः । अथ यदि तदन्तर्ग्रहगोलोऽन्योनिबध्यते तदा तत्र यथोक्तविषुवद्वृत्तं क्रान्ति-वृत्तञ्च बद्ध्वा कक्षामण्डलं प्रकल्प्य तत्र छेद्यकोक्त-विधिना शीघ्रप्रतिमण्डलं बद्ध्वा तत्र प्रतिमण्डलेगणितागतपातं मेषादेर्विलोमं गणयित्वा तत्रचिह्रं कार्य्यम् । अथ त्रिज्या व्यासार्द्धमेवान्यद्वृत्तंराश्यङ्कं विमण्डलाख्यं कृत्वा तत्रापि मेषादेर्व्यस्तंपाताग्रे चिह्नं कृत्वा प्रतिमण्डलविमण्डलयोःसम्पातचिह्रे प्रथमं सम्पातम् । ततो भार्द्धान्तरेद्बितीयं कृत्वा पातादग्रतः पृष्ठतश्च त्रिभेऽन्तरेपरमविक्षेपांशैः पठितैः प्रतिवृत्तादुत्तरे दक्षिणेच विमण्डलं न्यस्यम् । तत्र मन्दस्फुटगत्यापारमार्थिको ग्रहो भ्रमति । अतो मेषादेरनु-लोममन्दण्फुटो विमण्डले देयः । स तत्रस्थःप्रतिमण्डलात् यावतान्तरेण विक्षिप्तस्तावान्तत्प्रदेशे विक्षेपः । यतो वृत्तसंपातस्थे ग्रहेविक्षेपाभावः त्रिभेऽन्तरे परमो विक्षेपो मध्ये-ऽनुपातेन । अतो वृत्तसम्पातग्रहयोरन्तरंज्ञेयम् । तदन्तरं पातग्रहयोगे कृते भवति ।पातस्य विलोमगत्वात् । संयोगः शरार्थंकेन्द्रम् । यदि त्रिज्यातुल्यया केन्द्रज्यया परम-शरस्तदाभीष्टयानया क इति फलं प्रतिमण्डल-विमण्डलयोस्तिर्य्यगन्तरं स्यात् । विमण्डलस्थ-ग्रहाद्भूमध्यगं सूत्रं तद्भूमध्यग्रहान्तरं स चशीघ्रकर्णः । यदि भूमध्यात् कर्णाग्रे एतावान्विक्षेपस्तदा त्रिज्याग्रे कियानिति द्वितीयत्रैरा-शिकम् । आद्ये त्रिज्या हरो द्वितीये गुणः ।तयोर्नाशे कृते केन्द्रज्यायाः परमशरगुणायाःकर्णो हरः फलं कक्षावृत्तसूत्रयोस्तिर्य्यगन्तरंस्फुटशरः ॥
* ॥
इदानीमहोरात्रवृत्तमाह ।ईप्सितक्रान्तितुल्येऽन्तरे सर्व्वतो नाडिकाख्या-दहोरात्रवृत्ताह्वयं तत्र बद्ध्वा । घटीनाञ्च षष्ट्या-ङ्कयेदस्य विष्कर्म्मखण्डं द्युजीवा मता । नाडी-वृत्तादुत्तरतो दक्षिणतो वा सर्व्वत्रेष्टक्रान्ति-तुल्यान्तरे यद्वृत्तं निबध्यते तदहोरात्रवृत्तंतेन वृत्तेन तस्मिन् दिने रविर्भ्रमतीत्यर्थः ।तस्य वृत्तस्य व्यासार्द्धं द्युज्या ॥
* ॥
इदानी-मन्यदाह । अथ कल्प्या मेषाद्या ह्यनुलोमंक्रान्तिपाताङ्कात् एषा मेषादीनां द्युरात्र-वृत्तानि बध्नीयात् । नाडीवृत्तोभयतस्त्रीणित्रीणि क्रमोत्क्रमात्तानि । क्रान्तिपातादारभ्यत्रिंशत्त्रिंशद्भिर्भागैरन्यान् मेषादीन् प्रकल्प्यतदग्रेषूक्तवदहोरात्रवृत्तानि बध्नीयात् । तानिच नाडीवृत्तोभयतस्त्रीणि त्रीणि भवन्तितान्येव क्रमोत्क्रमतः सायनांशार्कस्य द्वादश-राशीनाञ्च ॥
* ॥
इदानीमस्योपसंहारः । एषभगोलः कथितः खेचरगोलोऽयमेव विज्ञेयः ।इति सिद्धान्तशिरोमणिः ॥