| YouTube Channel

भक्तः (bhaktaH)

 
Hindi
Hindi
भक्त
Apte Hindi
Hindi
भक्तः
पुं*
 - भज्+क्त
"पूजक, आराधक, उपासक, पुजारी या दास, स्वामिभक्त नौकर"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 उपासकः, भक्तः
adjective
यः उपासति
"उपासकानां सिद्ध्यर्थं ब्रह्मणो रूपकल्पना "
Synonyms:
 पूजकः, अर्चकः, उपासकः, भक्तः, आराधकः, सेवकः
noun
यः पूजयति।
"भगवतः यथार्थः पूजकः सांसारिकबन्धनात् मुक्तः भवति।"
Synonyms:
 भक्तः, उपासकः, पूजकः, आश्रितः
noun
यः ईश्वरं भजते।
"सः हनुमतः भक्तः अस्ति।"
Synonyms:
 भक्तः, व्रती, उज्झकः, यतिः, उपासकः
noun
यः कञ्चित् देवतुल्यं मत्वा तं भजते तस्य माहात्म्यं च जानाति।
"सः गान्धीमहोदयस्य भक्तः अस्ति।"
Tamil
Tamil
ப4க்த: : ஆராதிப்பவன், பூஜிப்பவன், தொண்டன், பக்தன்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
भक्तः, त्रि, (भजते स्मेति । भजसेवायां + क्तः ।)तत्परः । इति हेमचन्द्रः ॥
(यथा, महा-भारते । १ । १७३ । १४ ।“न त्वां दृष्ट्वा पुनरन्यां द्रष्टुं कल्याणि ! रोचये ।प्रसीद वशगोऽहन्ते भक्तं मां भज भाविनि ! ॥
”पूज्यविषयकानुरागो भक्तिस्तद्वांश्च ।) अथश्रीभगवद्भक्तलक्षणानि । लिङ्गपुराणे ।“व्रतकर्म्मगुणज्ञानभोगजन्मादिमत्स्वपि ।शैवेष्वपि च कृष्णस्य भक्ताः सन्ति तथा तथा ॥
श्रीभागवते एकादशस्कन्धे । उत्तमभक्ता यथा, “ज्ञात्वाज्ञात्वाथ ये वै मां यावान् यश्चास्मियादृशः ।भजन्त्यनेन भावेन ते मे भक्ततमा मताः ॥
”मध्यमभक्तो यथा, --“ईश्वरे तदधीने वा वालिशेषु द्बिषत्सु च ।प्रेममैत्रीकृपोपेक्षा यः करोति स मध्यमः ॥
”प्राकृतभक्तो यथा, --“अर्च्चायामेव हरये पूजां यः श्रद्धयेहते ।न तद्भक्तेषु चान्येषु स भक्तः प्राकृतः स्मृतः ॥
”इति श्रीहरिभक्तिविलासः ॥
अपि च ।“भक्तानां लक्षणं ब्रूहि भक्तानुग्रहकातर ! ।येषां स्पर्शनसन्दर्शात् सद्यः पूतो नराधमः ॥
हरिभक्तिविहीनाश्च महाहङ्कारसंयुताः ।स्वप्रशंसारता धूर्त्ताः शठाश्च साधुनिन्दकाः ॥
पुनन्ति सर्व्वतीर्थानि येषां स्नानावगाहनात् ।येषाञ्च पादरजसा पूता पादोदकान्मही ॥
येषां सन्दर्शनं स्पर्शं देवा वाञ्छन्ति भारते ।सर्व्वेषां परमो लाभो वैष्णवानां समागमः ॥
न ह्यग्नयानि तीर्थानि न देवा मृच्छिलामयाः ।ते पुनन्त्युरुकालेन विष्णुभक्तः क्षणादहो ! ॥
सौतिरुवाच ।महालक्ष्मीवचः श्रुत्वा लक्ष्मीकान्तश्च सस्मितः ।निगूढतत्त्वं कथितुमृषिश्रेष्ठोपचक्रमे ॥
श्रीनारायण उवाच ।भक्तानां लक्षणं लक्ष्मि ! गूढं श्रुतिपुराणयोः ।पुण्यस्वरूपं पापघ्नं सुखदं भक्तिमुक्तिदम् ।सारभूतं गोपनीयं न वक्तव्यं खलेषु च ॥
गुरुवक्त्राद्विष्णुमन्त्रो यस्य कर्णे प्रविश्यति ।वेदान्तवेदवेदाङ्गास्तं पवित्रं वदन्ति हि ॥
पुरुषाणां शतं प्रूर्ब्बं पूतं तज्जन्ममात्रतः ।स्वर्गस्थं नरकस्थं वा मुक्तिमाप्नोति तत्क्षणात् ॥
यैः कैश्चिद्यत्र वा जन्म लब्धं येषु च जन्तुषु ।जीवन्मुक्तास्ते च पूता यान्ति काले हरेः पदम् ॥
मद्भक्तियुक्तो मत्पूजानियुक्तो मद्गुणान्वितः ।मदगुणश्लाघनीयश्च मन्निविष्टश्च सन्ततम् ॥
सगद्गदः साश्रुनेत्रः स्वात्मविश्रुत एव च ।न वाञ्छन्ति सुखं मुक्तिं सालोक्यादिचतुष्टयीम् ॥
ब्रह्मत्वममरत्वं वा तद्वाञ्छा मम सेवने ।इन्द्रत्वञ्च मनुत्वञ्च देवत्वञ्च सुदुर्लभम् ॥
स्वर्गराज्यादिभोगञ्च स्वप्ने च नहि वाञ्छति ।ब्रह्माण्डानि विनश्यन्ति देवा ब्रह्मादयस्तथा ।कल्याणभक्तियुक्तश्च मद्भक्तो न प्रणश्यति ।भ्रमन्ति भारते भक्ता लब्ध्वा जन्म सुदुर्लभम् ॥
तेऽपि यान्ति महीं पूत्वा नवं तीथ ममालयम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ५ अध्यायः ॥
अपि च ।“रतिः कृष्णकथयाञ्च यस्याश्रुपुलकोद्गमः ।मनो निमग्नं यस्यैव स भक्तः कथिता बुधैः ॥
पुत्त्रदारादिकं सर्व्वं जानाति श्रीहरेरपि ।आत्मना मनसा वाचा स भक्तः कथितो बुधैः ॥
दयास्ति सर्व्वभूतेषु सर्व्वं कृष्णमयं जगत् ।यो जानाति महाज्ञानी स भक्तो वैष्णवोत्तमः ॥
इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे १ अध्यायः ॥
भगवद्भक्ता यथा, तत्रैव ३ अध्याये ।मद्भक्ताश्चैव निःशङ्का कर्म्मनिर्मूलकारकाः ।नाहं शक्तश्च भक्तानां संहारे नित्यदेहिनाम् ॥
भक्ता ममानुगा नित्यं मत्पादानततत्पराः ।अहं भक्तान्तिके नित्यं तेषां रक्षणहेतवे ॥
सर्व्वे नश्यन्ति ब्रह्माण्डे प्रभवन्ति पुनः पुनः ।न भे भक्ताः प्रणश्यन्ति निःशङ्काश्च निरापदः ॥
हरिभक्तिमाहात्म्यं यथा, --द्विजानां हरिभक्तानां प्रभावो दुर्लभः श्रुतौ ।येषां पादाब्जरजसा सद्यः पूता वसुन्धरा ॥
तेषाञ्च पादचिह्नं यत्तीर्थं तत् परिकीर्त्तितम् ।तेषाञ्च स्पर्शमात्रेण तीर्थपापं प्रणश्यति ॥
आलिङ्गनात् सदालापात्तेषामुच्छिष्टभोजनात् ।दर्शनात् स्पर्शनाच्चैव सर्व्वपापात् प्रमुच्यते ॥
भ्रमणे सर्व्वतीर्थानां यत् पुण्यं स्रानतो भवेत् ।हरिदासस्य विप्रस्य तत् पुण्यं दर्शनाल्लभेत् ॥
इति तत्रैव २१ अध्यायः ॥
त्रिविधभक्तलक्षणं यथा, --भक्तानां त्रिविधानाञ्च लक्षणं श्रूयतामिति ।तृणशय्यारतो भक्तो मन्नामगुणकीर्त्तिषु ॥
मनो निवेशयेत्त्यक्त्वा संसारसुखकारणम् ।दास्यं विना न हीच्छन्ति सालोक्यादिचतुष्टयम् ॥
नैव निर्व्वाणमुक्तिञ्च सुधापानमभीप्सितम् ।ध्यायते मत्पदाब्जञ्च पूजयेद्भक्तिभावतः ॥
श्रीहेतुः किं तस्य देवः सङ्कल्परहितस्य च ।सर्व्वसिद्धिं न वाञ्छन्ति तेऽणिमादिकमीप्सितम् ॥
ब्रह्मत्वममरत्वं वा सुरत्वं सुखकारणम् ।वाञ्छन्ति निश्चलां भक्तिं मदीयामतुलामपि ॥
स्त्रीपुंविभेदो नास्त्येवं सर्व्वजीवेषु भिन्नता ।तेषां सिद्धेश्वराणाञ्च प्रवराणां व्रजेश्वर ! ॥
क्षुत्पिपासादिकां निद्रां लोभमोहादिकं रिपुम् ।त्यक्त्वा दिवानिशं माञ्च ध्यायते च दिगम्बरः ॥
स मद्भक्तोत्तमो नन्द ! श्रूयतां मध्यमादिकम् ॥
”“नासक्तः कर्म्मसु गृही पूर्व्वप्राक्तनतः शुचिः ॥
करोति सततञ्चैव पूर्व्वकर्म्मनिकृन्तनम् ।न करोत्यपरं यत्नात् सङ्कल्परहितश्च यः ॥
सर्व्वं कृष्णस्य यत्किञ्चिन्नाहं कर्त्ता च कर्म्मणः ।कर्म्मणा मनसा वाचा सततं चिन्तयेदिति ॥
न्यूनभक्तश्च तन्न्यूनः स च प्राकृतिकः श्रूतौ ।यमं वा यमदूतं वा स्वप्नेन च न पश्यति ॥
पुरुषाणां सहस्रञ्च पूर्व्वं भक्तः समुद्धरेत् ।पुंसां शतं मध्यमश्च तच्चतुर्थञ्च प्राकृतः ॥
भक्तश्च त्रिविधस्तात ! कथितश्च तवाज्ञया ॥
”इति तत्रैव ८४ अध्यायः ॥
कृष्णभक्तशरीरें तीर्थादीनि यथा, --“पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यान्यपि चजाह्नवि ! ।मद्भक्तानां शरीरेषु सन्ति पूतेषु सन्ततम् ॥
मद्भक्तपादरजसा सद्यः पूता वसुन्धरा ।सद्यः पूतानि तीर्थानि सद्यः पूतं जगत्तथा ॥
मन्मन्त्रोपासका विप्रा ये मदुच्छिष्टभोजिनः ।मामेव नित्यं ध्यायन्ते ते मत्प्राणाधिकाःप्रियाः ।तदुपस्पर्शमात्रेण पूतो वायुश्च पावकः ।कलेर्दशसहस्राणि मद्भक्ताः सन्ति भूतले ॥
एकवर्णा भविष्यन्ति मद्भक्तेषु गतेषु च ।मद्भक्तशून्या पृथिवी कलिग्रस्ता भविष्यति ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे १२८ अः ॥
भगवद्भक्तमाहात्म्यं यथा, --“संस्मृतः कीर्त्तितो वापि दृष्टः स्पृष्टोऽपि वाप्रिये ! ।पुनाति भगवद्भक्तश्चाण्डालोऽपि यदृच्छया ॥
”इति वाराहे उपविभागे प्रबोधिनीमाहा-त्म्यम् ॥
हरिभक्तकर्त्तव्यानि यथा, --“हरेश्चरितमीशस्य सर्व्वलोकेषु कीर्त्तनम् ।वैष्णवेषु च कार्ष्णेषु भक्तः कुर्य्यादहर्निशम् ॥
दासीर्दासांश्च यत्किञ्चित् स्वकीयं वस्तु चात्मनः ।कृष्णभक्तस्य गार्हस्थ्यं सर्व्वं कृष्णे निवेदनम् ॥
”भक्तस्य लक्षणान्तरं यथा, --“प्रेम्णा संजातया भक्त्या तनुमुत्पुलकाञ्जनः ।विभर्त्त्यलौकिकं भक्तो वदेद्ध्वसति नृत्यति ॥
परमानन्दयुक्तोऽसौ क्वचिद्गायति नन्दति ।क्रन्दत्यच्युतभावेन गद्गदेन पुनः पुनः ॥
अनुशीलयति भजेत् गोविन्दमनुमोदते ।तरेदेवं विष्णुमायां दुस्तरां मुनिमोहिनीम् ॥
सर्व्वत्रेश्वरबुद्ध्या यो भजेदीशं सनातनम् ।स तत्त्ववादी भक्तश्च सर्व्वभूतसुहृत्तमः ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे १०१ अध्यायः ॥
* ॥
भक्तत्यागे दोषो यथा, --“ब्रह्महत्या गुरोर्घातो गोवधः स्त्रीवधस्तथा ।तुल्यमेभिर्महापापं भक्तत्यागादुदाहृतम् ॥
भजन्तं भक्तमत्याज्यमदुष्टं त्यजतः मुखम् ।नेह नामुत्र पश्यामि तस्मात् शक्त ! दिवं व्रज ॥
”इति मार्कण्डेयपुराणे हरिश्चन्द्रोपाख्यानम् ॥
(कृतविभागः । यथा, लीलावत्याम् ।“भक्तो हरः शुध्यति यद्गुणः स्यात् ॥
”)