भक्त (bhakta)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 भक्त mfn.
   (-क्तः-क्ता-क्तं)
	 1. Attached or attentive to,  devoted to,  engrossed
by.
	 2. Served,  worshipped.
	 3. Dressed,  cooked.
	 4. Distributed.
5. Divided.
	 6. Loyal.
	 n.
  (-क्तं)
	 1. Boiled-rice.
	 2. Food.
	 3. Any
edible grain boiled with water.
	 4. A share.
	 m.
  (-क्तः) A follower, 
a votary.
 E.
  भज् to serve,  &c. aff.
   क्त ।

Capeller Eng

English

 भक्त॑ a.
  distributed,  divided
 attached or devoted to, 
faithful,  m.
  a worshipper or adorer (loc. ,  gen.
  ,  acc.
 ,  or —°)
 n.
  food, 
nourishment,  meal.

Yates

English

 भक्त (क्तः-क्ता-क्तं)
p. Devoted to
 serv-
ed
 cooked.
n.
  Boiled rice
 food.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

भक्त 	-	 bhakta 	-	 adj.
  	-	 faithful
भक्ति 	-	 bhakti 	-	 m.
  	-	 faithfulness
यत्र भक्तः तत्र भगवान् 	-	 yatrabhaktaHtatrabhagavAn 	-	 sent.
  	-	 Wherethereisfaithful, thereisGod.
आप्न 	-	  Apna 	-	 adj.
  	-	 faithful
श्रद्धालु 	-	  zraddhAlu 	-	 adj.
  	-	 faithful
स्थायिन् 	-	  sthAyin 	-	 adj.
  	-	 faithful
श्रद्ध 	-	  zraddha 	-	 adj.
  	-	 faithful
स्थिर 	-	  sthira 	-	 adj.
  	-	 faithful
अनुशयिन् 	-	  anuzayin 	-	 adj.
  	-	 faithful
अविकारिन् 	-	  avikArin 	-	 adj.
  	-	 faithful
अव्यभिचरिन् 	-	  avyabhicarin 	-	 adj.
  	-	 faithful
आत्मभूत 	-	  AtmabhUta 	-	 adj.
  	-	 faithful
आस्तिक 	-	  Astika 	-	 adj.
  	-	 faithful
ऊर्जिन् 	-	  Urjin 	-	 adj.
  	-	 faithful
ऋतावन् 	-	  RtAvan 	-	 adj.
  	-	 faithful
ऋतावसु 	-	  RtAvasu 	-	 adj.
  	-	 faithful
एकभक्त 	-	  ekabhakta 	-	 adj.
  	-	 faithful
दृढभक्ति 	-	  dRDhabhakti 	-	 adj.
  	-	 faithful
धृतव्रत 	-	  dhRtavrata 	-	 adj.
  	-	 faithful
निभृत 	-	  nibhRta 	-	 adj.
  	-	 faithful

भक्त 	-	 bhakta 	-	 adj.
  	-	 faithful
भक्त 	-	 bhakta 	-	 adj.
  	-	  occupied with
भक्त 	-	 bhakta 	-	 adj.
  	-	  forming part of
भक्त 	-	 bhakta 	-	 adj.
  	-	  serving
भक्त 	-	 bhakta 	-	 adj.
  	-	  worshipped
भक्त 	-	 bhakta 	-	 adj.
  	-	  distributed
भक्त 	-	 bhakta 	-	 adj.
  	-	  attached or devoted to
भक्त 	-	 bhakta 	-	 adj.
  	-	  belonging to
भक्त 	-	 bhakta 	-	 adj.
  	-	  dressed
भक्त 	-	 bhakta 	-	 adj.
  	-	  assigned
भक्त 	-	 bhakta 	-	 adj.
  	-	  loyal
भक्त 	-	 bhakta 	-	 adj.
  	-	  loved
भक्त 	-	 bhakta 	-	 adj.
  	-	  devoted
भक्त 	-	 bhakta 	-	 adj.
  	-	  cooked
भक्त 	-	 bhakta 	-	 adj.
  	-	  allotted
भक्त 	-	 bhakta 	-	 adj.
  	-	  devote
भक्त 	-	 bhakta 	-	 adj.
  	-	  honouring
भक्त 	-	 bhakta 	-	 adj.
  	-	  liked
भक्त 	-	 bhakta 	-	 adj.
  	-	  engaged in
भक्त 	-	 bhakta 	-	 adj.
  	-	  divided
भक्त 	-	 bhakta 	-	 adj.
  	-	  worshipping
भक्त 	-	 bhakta 	-	 adj.
  	-	  served
भक्त 	-	 bhakta 	-	 m.
  	-	  devotee
भक्त 	-	 bhakta 	-	 m.
  	-	  worshipper
भक्त 	-	 bhakta 	-	 m.
  	-	  votary
भक्त 	-	 bhakta 	-	 n.
  	-	  vessel
भक्त 	-	 bhakta 	-	 n.
  	-	  share
भक्त 	-	 bhakta 	-	 n.
  	-	  portion
भक्त 	-	 bhakta 	-	 n.
  	-	  cooked food
भक्त 	-	 bhakta 	-	 n.
  	-	  food or a meal
भक्त 	-	 bhakta 	-	 n.
  	-	  boiled rice
भक्त 	-	 bhakta 	-	 n.
  	-	  any eatable grain boiled with water
भक्त 	-	 bhakta 	-	 ppp. 	-	  devoted to

Wilson

English

 भक्त
mfn.
   (-क्तः-क्ता-क्तं)
1 Attached or attentive to,  devoted to,  engrossed by.
2 Served,  worshipped.
3 Dressed,  cooked.
n.
  (-क्तं)
1 Boiled rice.
2 Food.
3 Any edible grain boiled with water.
m.
  (-क्तः) A follower,  a votary.
E.
  भज to serve,  &c. aff.
   क्त.

Apte

English

भक्त [bhakta],  p. p.  [भज्-क्त]

Distributed,  allotted,  assigned
 वामहस्ताहृतं चान्नं भक्तं पर्युषितं च यत् Mb.
 *  12.36.31.

Divided.

Served,  worshipped.

Engaged in,  attentive to.

Attached or devoted to,  loyal,  faithful
 मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु Bg.*
  9.34.

Dressed,  cooked (as food).

Forming a part of,  belonging to.

Loved,  liked (at the end of comp.
 ).-क्तः A worshipper,  adorer,  devotee,  votary,  faithful attendant
 भक्तो$सि मे सखा चेति Bg.*
  4.3
7.23
9.31
 भक्तानां त्रिविधानां च लक्षणं श्रूयतामिति । तृणशय्यारतो भक्तो मन्नाम- गुणकीर्तिषु । मनो निवेशयेत् त्यक्त्वा संसारसुखकारणम् ॥ Brav. P.
 

क्तम् A share,  portion. 

Food
 वन्यं सुविहितं नित्यं भक्तमश्नाति पञ्चमम् Rām.*
  5.36.41
 भक्तं भुक्तं ततः किम् Bh.*
  3. 74
 also meal
 तथैव सप्तमे भक्ते भक्तानि षडनश्नता Ms.*
  11.16
 चतुर्थभक्तक्षपणं वैश्ये शूद्रे विधीयते Mb.
 *  13.16.

Boiled rice
 गन्धेन स्फुरता मनागनुसृतो भक्तस्य सर्पिष्मतः U.*
  4.1.

Any eatable grain boiled with water.

Adoration,  worship.

The grain
 यस्य त्रैवार्षिकं भक्तं पर्याप्तं भृत्यवृत्तये Ms.*
  11.7
 Mb.
 *  12.165.5 (भक्तं एकाहपर्याप्तं धान्यम् Nīlakaṇṭha).

The wages,  remuneration (वेतन)
 Mb.
 *  13.23.7. Comp.
   -अग्रः,  -ग्रम् a refectory
 Buddh.-अभिलाषः desire of food,  appetite. -उद्भवः gruel

Apte 1890

English

 भक्त p. p. [भज्-क्त] 1 Distributed,  allotted,  assigned. 
2 Divided. 
3 Served,  worshipped. 
4 Engaged in,  attentive to. 
5 Attached or devoted to,  loyal,  faithful
 Bg. 9. 34. 
6 Dressed,  cooked (as food). 
7 Forming a part of,  belonging to. 
8 Loved,  liked (at the end of comp.). 
क्तः A worshipper,  adorer,  devotee,  votary,  faithful attendant
 भक्तोसि मे सखा चेति Bg. 4. 3
 9. 31
 7. 23. 
क्तं 1 A share,  portion. 
2 Food
 Bh. 3. 74. 
3 Boiled rice
 U. 4. 1. 
4 Any eatable grain boiled with water 
5 Adoration,  worship. 
Comp. 
अभिलाषः desire of food,  appetite. 
उपसाधकः a cook. 
कंसः a dish of food. 
करः incense prepared from various fragrant resins and perfumes. 
कारः a cook. 
छंदं appetite. 
जा nectar. 
तूर्यं a musical instrument played during meals. 
द,  
दातृ,  
दायक a. supporter,  maintainer. 
दासः a slave who agrees to serve another for maintenance,  or who receives his meals as a return for his services
 Ms. 8. 415. 
द्बेषः dislike of food,  loss of appetite. 
पुलाकः a mouthful of rice kneaded into a lump or ball. 
मंडः the scum of boiled rice. 
रुचिः f. appetite. 
रोचन a. stimulating appetite. 
वत्सल a. kind to worshippers or devotees. (
लः) N. of Viṣṇu. 
शाला {1} an audience chamber (to admit petitioners and hear them). {2} a dining-hall. 
सिक्थं = भक्तमंड q. v. 

Monier Williams Cologne

English

 भक्त a भक्ति &c.
   See p.
  743.

 भक्त॑ b mfn.
   distributed,  assigned,  allotted,  RV.
   &c.
   &c.
  

 divided,  Sūryas.
 

 (ifc. ) forming part of,  belonging to,  Pāṇ.
 ,  Sch.

 (ifc. ) loved,  liked,  Pāṇ.
  iv,  2,  54

 served,  worshipped,  W.
 

 dressed,  cooked,  ib.

 engaged in,  occupied with,  attached or devoted to,  loyal,  faithful,  honouring,  worshipping,  serving (loc.   gen.
   acc.
   or comp. ),  MBh.
  
 Kāv.
  &c.
  

 भक्त॑ m.
  a worshipper,  votary (esp.   as N.
  of a division of the Śāktas),  IW.
   523 n.
  1

 भक्त॑ n.
  food or a meal,  Mn.
  
 MBh.
   &c.
  

 boiled rice,  Uttarar.
 

 any eatable grain boiled with water

 a vessel,  L.
 

 a share,  portion,  MW.
  

Monier Williams 1872

English

 भक्त भक्त,  भक्ति। See p. 695,  col. 2.

 भक्त,  अस्,  आ,  अम्,  assigned,  allotted,  appor-
tioned,  distributed [cf. देव-भ्°,  भग-भ्°]
 di-
vided
 forming a part of,  belonging to
 served, 
worshipped
 loved,  beloved,  liked,  (when compounded
in this sense with nouns denoting places especially
preferred by particular plants or particular families, 
भक्त is regarded as an affix,  according to
Pāṇ. IV. 2,  54)
 occupied with,  engaged in,  en-
grossed by,  attentive to
 attached to,  devoted to, 
faithfully adhering to,  loyal,  faithful,  respecting, 
honouring (with loc. or acc. of the object)
 dressed, 
cooked
 (अस्),  m. a worshipper,  adorer
 a faithful
attendant,  follower,  votary
 (आस्),  m. pl. epithet of
a Śaiva sect (‘the devoted’)
 epithet of a Vaiṣṇava
sect
 (अम्),  n. a share,  portion
 a share of food, 
food,  nourishment
 a meal,  regular meal [cf. अधो-
भ्°,  चतुर्थ-भ्°]
 boiled rice
 any eatable grain
boiled with water.
—भक्त-कंस,  अस्,  m. a dish
of food.
—भक्त-कर,  अस्,  m. artificially prepared
incense,  incense prepared from various fragrant resins
and perfumes.
—भक्त-कार,  अस्,  m. ‘food-pre-
parer, ’ a cook.
—भक्त-च्छन्द,  अम्,  n. (च्छन्द
for छन्द),  desire of food,  appetite.
—भक्त-जा, 
f. nectar.
—भक्त-ता,  f. or भक्त-त्व,  अम्,  n. the
being a part of anything,  belonging to (e. g. धातु-
भक्तत्व,  the belonging to the root)
 devotedness, 
faith in,  attachment to.
—भक्त-तूर्य,  अम्,  n.
music played during a meal.
—भक्त-द,  अस्,  or
भक्त-दातृ,  ता,  or भक्त-दायक,  अस्,  or
भक्त-दायिन्,  ई,  m. a giver of meals,  supporter, 
maintainer.
—भक्त-दास,  अस्,  m. ‘food-slave, ’ a
servant or slave who receives his meals as a com-
pensation for his services,  (according to Rāghavā-
nanda on Manu VIII. 415 = भक्तादि-लोभेन
दासत्वं गतः।)
—भक्त-द्वेष,  अस्,  m. aver-
sion from food,  loss of appetite.
—भक्त-द्वेषिन्, 
ई,  इणी,  इ,  feeling an aversion from food,  one who
has lost his appetite.
—भक्त-पुलाक,  a mouthful
of rice kneaded into a ball.
—भक्त-मण्ड,  the
scum of boiled rice.
—भक्तमय-स्तोत्र,  अम्,  n., 
N. of a work.
—भक्त-माला,  f.,  N. of a work by
Nārāyaṇa-dāsa.
—भक्त-रुचि,  इस्,  f. desire of food, 
appetite.
—भक्त-रोचन,  अस्,  ई,  अम्,  exciting
appetite,  appetizing.
—भक्त-वत्सल,  अस्,  आ,  अम्, 
kind to worshippers or faithful attendants.
—भक्त-
शरण,  अम्,  n.,  Ved. a receptacle for food,  store-
room.
—भक्त-शाला,  f. (probably) a room for the
reception of petitioners,  audience-chamber
 a din-
ing-hall (?)
 a store-room (?)
 an alms-house (?).
—भक्त-सिक्थ or भक्तसिक्थक = भक्त-
पुलाक,  q. v.
—भक्ताभिलाष (°त-अभ्°),  अस्, 
m. desire of food,  appetite.
—भक्तामर-स्तोत्र
(°त-अम्°),  अम्,  n.,  N. of a work.
—भक्तोद्देशक
(°त-उद्°),  अस्,  m. ‘food-prescriber, ’ a particular
official in a Buddhist monastery.
—भक्तोपसा-
धक (°त-उप्°),  अस्,  m. ‘food-dresser, ’ a cook.

Macdonell

English

 भक्त bhak-tá,  pp. (√ bhaj) devoted,  etc.
 🞄m.  worshipper
 n.
  food
 meal: -kara,  m.
  preparer 🞄of food,  cook
 -cchanda,  n.
  appetite
 🞄-tva,  n.
  being a part of or belonging to (—°)
 🞄-da,  -dāyaka,  a.
  presenting food to (g.)
 -dāsa,  m.
  one who serves in return for his daily 🞄food
 -dveṣa,  m.
  aversion to food,  lack of 🞄appetite
 -dveṣin,  a.
  disliking food,  lacking 🞄appetite
 -pātra,  n.
  dish of food
 -ruci,  f.
  🞄appetite
 -rocana,  a.
  stimulating appetite
 🞄-śaraṇa,  n.
  kitchen
 -śālā,  f.
  dining-hall
 🞄-ākāṅkṣā,  f.
  appetite
 -abhilāṣa,  m.
  id.
 🞄-abhisāra,  m.
  dining-room
 -aruci,  f.
  aversion 🞄for food.

Benfey

English

 भक्त भक्त,  i. e. ptcple. pf.  pass. of
भज् (in the signification To cook,  cf. 
also भक्ष्),  n.
 
 1. Food,  Man.  9,  271.
 2. Boiled rice.
 3. A meal,  Man.  11, 
16.
 -- Comp.
 
एक-,  n.
  eating only once
a day,  MBh. 13,  5146.
चतुर्थ-,  n.
 
eating only the fourth meal (leaving
out three),  i. e. eating only every second
day,  MBh. 13,  5145
 cf.  भज्।

Hindi

भक्त

Apte Hindi

Hindi

भक्त
भू*क*कृ* - भज्+क्त
"विभक्त,  नियतीकृत,  निर्दिष्ट"

भक्त
भू*क*कृ* - भज्+क्त
विभाजित

भक्त
भू*क*कृ* - भज्+क्त
"सेवित,  पूजित"

भक्त
भू*क*कृ* - भज्+क्त
"व्यस्त,  दत्तचित्त"

भक्त
भू*क*कृ* - भज्+क्त
"अनुरक्त,  संलग्न,  श्रद्धालु,  निष्ठावान्"

भक्त
भू*क*कृ* - भज्+क्त
"प्रसाधित,  पक्व"

भक्तः
पुं*
  - भज्+क्त
"पूजक,  आराधक,  उपासक,  पुजारी या दास,  स्वामिभक्त नौकर"

भक्तम्
नपुं*
   - भज्+क्त
"हिस्सा,  भाग"

भक्तम्
नपुं*
   - भज्+क्त
भोजन

भक्तम्
नपुं*
   - भज्+क्त
"उबाला हुआ चावल,  भात"

भक्तम्
नपुं*
   - भज्+क्त
पानी में डाल कर पकाया हुआ कोई भी अन्न

भक्तम्
नपुं*
   - भज्+क्त
"भाग,  अंश"

भक्तम्
नपुं*
   - भज्+क्त
आहार

भक्तम्
नपुं*
   - भज्+क्त
"भात,  उबले हुए चावल"

भक्तम्
नपुं*
   - भज्+क्त
अनाज

भक्तम्
नपुं*
   - भज्+क्त
पानी में उबाला हुआ अन्न

भक्तम्
नपुं*
   - भज्+क्त
"पूजा,  अर्चना"

भक्तम्
नपुं*
   - भज्+क्त
"वेतन,  पारिश्रमिक"

भक्तम्
नपुं*
   - भज्+क्त
एक दिन का भोजन

Shabdartha Kaustubha

Kannada

भक्त
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅನ್ನ
निष्पत्तिः - > भज (सेवायाम्) "क्तः" (३-२-१०२)
व्युत्पत्तिः - > भज्यते
प्रयोगाः - > "गन्धेन स्फुरता मनागनुसृतो भक्तस्य सर्पिष्मतः कर्कन्धूफलमिश्रशाकपचनामोदः परिस्तीर्यते"
उल्लेखाः - > उ०रा० ४-१
भक्त
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆಹಾರ/ಧಾನ್ಯ
प्रयोगाः - > "यस्य त्रैवार्षिकं भक्तं पर्याप्तं भृत्यवृत्तये | अधिकं वापि विद्येत स सोमं पातुमर्हति||"
उल्लेखाः - > मनु० ११-७
भक्त
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಪೂಜೆ ಮಾಡುವವನು/ಆರಾಧಿಸುವವನು/ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವನು
भक्त
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ನಿಷ್ಠೆಯುಳ್ಳವನು (ದೇವರು ಗುರುಹಿರಿಯರಲ್ಲಿ) ಪ್ರೀತಿಯುಳ್ಳವನು
प्रयोगाः - > "भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम्",  "पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यान्यपि च जाह्नवि| मद्भक्तानां शरीरेषु सन्ति पूतेषु सन्ततम्| मद्भक्तपादरजसा सद्यः पूता वसुन्धरा| मन्मन्त्रोपासका विप्रा ये मदुच्छिष्टभोजिनः| मामेव नित्यं ध्यायन्ते ते मत्प्राणाधिकाः प्रियाः| कलेर्दशसहस्राणि मद्भक्ताः सन्ति भूतले|एकवर्णा भविष्यन्ति मद्भतेषु गतेषु च|"
उल्लेखाः - > गीता ४-३,  ब्रह्मवै०
विस्तारः - > ಭಗವದ್ಭಕ್ತರು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠರು. ಸಕಲ ಪುಣ್ಯತೀರ್ಥಗಳೂ ಅವರ ಶರೀರದಲ್ಲಿವೆ.
भक्त
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಭಾಗ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವ
निष्पत्तिः - > भज (सेवायाम्) कर्त० "क्तः" (३-४-७२)
भक्त
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಭಾಗಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ
निष्पत्तिः - > भज (सेवायाम्) कर्म० "क्तः" (३-२-१०२)

L R Vaidya

English

 Bakta {% (I) a. (f. क्ता) %} 1. Allotted,  distributed
divided
served,  worshipped
occupied with
attached to,  devoted to,  loyal,  faithful,  Bg.ix.34
dressed,  cooked,  (pp. of भज् q.v.).

 Bakta {% (II) m. %} A worshipper,  a faithful attendant,  a votary,  Bg.iv.3,  vii.23,  ix.31.

 Bakta {% (III) n. %} 1. A share,  a portion
 2. food,  nourishment
 3. boiled rice,  any eatable grain boiled with water.

Bopp

Latin

 भक्त v. भज्.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

सौवर्च
पु
सौवर्च,  भक्त,  रक्त
तेजःपुरीषयोर्वर्चः सौवर्चो भक्तरक्तयोः ॥ ३ ॥
verse 3.1.1.3
page 0013

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 bhakta,  nt. (Skt.) food,  is occasionally used instead of bhojya of specifically soft food,  in contrast with khādya or khajja,  hard food
 so in Mv 〔iii.39.4〕 bhakta-khajjam,  see khajja
 and more clearly 〔iii.15.9〕 (tasya prabhūtaṃ [Page404-1b] khādya-bhojyaṃ) dinnaṃ,  mahantaṃ gopiṭakaṃ khajjakasya,  mahatī ca alindā bhaktasya …,  which is resumed below,  l. 12,  by taṃ khajjakasya gopiṭakaṃ ekadukāye sarvam khāditaṃ,  sā ca odanasya mahatī alindā … Here [Page405-a] it is obvious that bhakta is not only contrasted with khajjaka but identified with odana,  which is regularly the food put in an alindā or °da,  q.v.

Kridanta Forms

Sanskrit

भज् (भ॒जँ॑ सेवायाम् - भ्वादिः - अनिट्)
ल्युट् =  भजनम्
अनीयर् =  भजनीयः - भजनीया
ण्वुल् =  भाजकः - भाजिका
तुमुँन् =  भक्तुम्
तव्य =  भक्तव्यः - भक्तव्या
तृच् =  भक्ता - भक्त्री
क्त्वा =  भक्त्वा
ल्यप् =  प्रभज्य
क्तवतुँ =  भक्तवान् - भक्तवती
क्त =  भक्तः - भक्ता
शतृँ =  भजन् - भजन्ती
शानच् =  भजमानः - भजमाना

Abhyankara Grammar

English

भक्त  forming a part or portion (of something in connection with which it has been prescribed as an augment) cf. तद्भक्तस्तद्ग्रहणेन गृह्यते Vyadi Pari. 17
 cf. also अामः सुडयं भक्त: अाङ्ग्रहणेन ग्राहृष्यते M. Bh. on P. VII. 1.33.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

bkur sti
१) चित्रीकरणता २) परिचर्या ३) भक्त ४) भक्ति ५) मान ६) मान्य ७) सत्कार ८) सत्कृत्य ९) सेवा

kha zas
१) अन्न २) अशन ३) आहार ४) उपभजन ५) जेमन ६) भक्त ७) भोजन ८) सुभोजन

dga' ba
१) अभिरत २) ३) आनन्द ४) आमोद ५) आराम ६) उदग्र ७) उद्विग्नप्राप्त ८) कान्त ९) कौतुक १०) चित्तोल्लास ११) तुष्ट १२) तुष्टि १३) तृष्णा १४) तोष १५) तोषण १६) धृति १७) नन्द १८) १९) नन्दन २०) नन्दिन् २१) प्रणय २२) प्रमद २३) प्रमुदिता २४) प्रमोद २५) प्रसाद २६) प्रामोद्य २७) प्रिय २८) प्रीति २९) प्रेमन् ३०) भक्त ३१) मदन ३२) मुदित ३३) मुदिता ३४) मोद ३५) रत ३६) रति ३७) रभस ३८) रमण ३९) रमति ४०) रम्य ४१) रस ४२) रसिक ४३) रहस् ४४) रामता ४५) रुचि ४६) शौण्ड ४७) संतुष्ट ४८) संतोष ४९) संभोग ५०) सुख ५१) स्पृहा ५२) हर्ष ५३) हृष्ट ५४) हृष्टि ५५)

cha
१) अंश २) कण ३) कला ४) खण्ड ५) गण्ड / गण्डक ६) भक्त ७) भाग ८) भागीय ९) युग १०) लेश ११)

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
भक्तमन्नं कूरमन्धो भित्सा दीदिविरोदनः ।
अशनं जीवनकं च याजो वाजः प्रसादनम् ॥ ३९५ ॥
-wordlist-
 
भक्त (क्ली),  अन्न (क्ली),  कूर (क्ली),  अन्धस् (क्ली),  भित्सा (स्त्री),  दीदिवि (पुं),  ओदन (पुं),  अशन (क्ली),  जीवनक (क्ली),  याज (पुं),  वाज (पुं),  प्रसादन (क्ली)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

अन्धस्
अन्धस्,  कूर,  भक्त,  दिदीवि,  अन्न,  ओदन,  भिस्सा
अन्धः कूरं भक्तं दिदीविरन्नं तथौदनो भिस्सा ।
verse 2.1.1.319
page 0038

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 भक्तं,  क्ली,
   (भज्यते स्मेति भजसेवायां + कर्म्मणिक्तः ।) अन्नम् । इत्यमरः । २ । ९ । ४८ ॥
अथ भक्तस्य नामानि साधनं गुणाश्च ।“भक्तमन्नं तथान्धश्च क्वचित् कूरञ्च कीर्त्तितम् ।ओदनोऽस्त्री स्त्रियां भिस्सा दीदिविः पुंसिभाषितः ॥
”सुधौतांस्तण्डुलान् स्फीतांस्तोये पञ्चगुणे पचेत् ।तद्भक्तं प्रसृतञ्चोष्णं विशदं गुणवन्मतम् ॥
भक्तं वह्निकरं पथ्यं तर्पणं रोचनं लघु ।अधौतमसृतं शीतं गुर्व्वरुच्यं कफप्रदम् ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
हरये निवेदितान्नस्य नित्यं भक्षणे फलं यथा, “ये विप्रा हरये दत्त्वा नित्यमन्नञ्च भुञ्जते ।उच्छिष्टभोजनात्तेषां हरेर्दास्यं लभेन्नरः ॥
”हरये अदत्त्वा तद्भक्षणे दोषो यथा,  --“न दत्त्वा हरये भक्त्या भुञ्जते चेद्भ्रमादपि ।पुरीषसदृशं वस्तु जलं मूत्रसमं भवेत् ॥
 * ॥
शूद्रश्चेद्धरिभक्तश्च नैवेद्यभोजनोत्सुकः ।आमान्नं हरये दत्त्वा पाकं कृत्वा च खादति ॥
”अन्नदानफलं यथा,  --“अन्नञ्च सर्व्वजीविभ्यः पुण्यार्थं दातुमर्हति ।दत्त्वा विशिष्टजीविभ्यो विशिष्टं फलमाप्नुयात् ॥
अतो दत्त्वा मानुषेभ्यो लभतेऽष्टगुणं फलम् ।ततो विशिष्टशूद्रेभ्यो दत्त्वा तद्द्विगुणं फलम् ॥
दत्त्वान्नं घैश्यजातिभ्यस्ततश्चाष्टगुणं फलम् ।दत्त्वान्नं क्षत्त्रियेभ्योऽपि वैश्यानां द्विगुणं भवेत् ॥
क्षत्त्रियाणां शतगुणं विप्रेभ्योऽन्नं प्रदाय च ।घिप्राणाञ्च शतगुण शास्त्रज्ञे ब्राह्मणे फलम् ॥
शास्त्रज्ञानां शतगुणं भक्ते विप्रे लभेद्ध्रुवम् ।स चान्नं हरये दत्त्वा भुङ्क्ते भक्त्या चसादरम् ॥
विष्णवे भक्तविप्राथ दत्त्वा दातुश्च यत् फलम् ।तत् फलं लभते नूनं भक्तब्राह्मणभोजने ॥
भक्त तुष्टे हरिस्तुष्टो हरौ तुष्टे च देवताः ।भवन्ति सिक्ताः शाखाश्च यथा मूलनिषे-चनात् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे २१ अध्यायः ।तस्य एकादश्यां पापाश्रयत्वं भक्षणे दोषश्चयथा,  --“एकादश्यामागतायां पावयन्त्यां जगत्त्रयम् ।स्थातव्यमन्नमाश्रित्य भवता पापपूरुष ! ॥
अन्नमाश्रित्य तिष्ठन्तं भवन्तं पापपूरुषम् ।न हनिष्यति मन्मूर्त्तिरियमेकादशी तिथिः ॥
तस्मादन्नं न भोक्तव्यं कदाचिदपि सत्तमैः ।आत्मनो हितमिच्छद्भिः संप्राप्ते हरिवासरे ॥
संसारे यानि पापानि तान्येवैकादशीदिने ।अन्नमाश्रित्य तिष्ठन्ति पुण्डरीकेक्षणाज्ञया ॥
कुर्व्वतां सर्व्वपापानि नरकान्निष्कृतिर्भवेत् ।न निष्कृतिर्भवेन्नणां भुञ्जतां हरिवासरे ॥
मर्त्या भक्तानि यावन्ति भुञ्जते हरिवासरे ।प्रतिभक्ते ब्रह्महत्याकोटिजं पातकं लभेत् ॥
सर्व्वपापाश्रयं भक्तं त्यक्तव्यं हरिवासरे ।मोहाद्ये भुञ्जते वापि ते ज्ञेयाः पापिनांवराः ॥
”इति पाद्मे क्रियायोगसारे २१ अध्यायः ॥
वर्जनीयान्नं यथा,  --“नाद्यात् शूद्रस्य विप्रोऽन्नं मोहाद्बा यदि-वान्यतः ।स शूद्रयोनिं व्रजति यस्तु भुङ्क्ते ह्यनापदि ॥
षण्मासान् यो द्बिजो भुङ्क्ते शूद्रस्यान्नं विग-र्हितम् ।जीवन्नेव भवेत् शूद्रो मृतः श्वा चाभिजायते ॥
ब्राह्मणक्षत्त्रियविशां शूद्रस्य च मुनीश्वराः ।यस्यान्नेनोदरस्थेन मृतस्तद्योनिमाप्नुयात् ॥
राजान्नं नर्त्तकान्नञ्च तक्षणोऽन्नञ्चक्रकारिणः ।गणान्नं गणिकान्नञ्च षण्डान्नञ्चैव वर्जयेत् ॥
चक्रोपजीविरजकतस्करध्वजिनां तथा ।गान्धर्व्वलोहकारान्नं सूतकान्नं विवर्जयेत् ॥
कुलालचित्रकर्म्मान्नं वार्द्धुषेः पतितस्य च ।पौनर्भवच्छात्रिकयोरभिशस्तस्य चैव हि ॥
सुवर्णकारशैलूषव्याधितस्यातुरस्य च ।चिकित्सकस्य चैवान्नं पुंश्चल्या दाण्डिकस्य च ॥
स्तेननास्तिकयोरन्नं देवतानिन्दकस्य च ।सोमविक्रयिणश्चान्नं श्वपाकस्य विशेषतः ॥
भार्य्याजितस्य चैवान्नं यस्य चोपपतिर्गृहे ।उत्सृष्टस्य कदर्य्यस्य तथैवोच्छिष्टभोजनः ॥
अपङ्क्त्यन्नञ्च संघान्नं शस्त्राजीवस्य चैव हि ।क्लीवस्यान्त्यासिनश्चान्नं मत्तोन्मत्तस्य चैव हि ॥
भीतस्य रुदितस्यान्नं अवक्रुष्टं परिक्षतम् ।ब्रह्मद्विषः पापरुचेः श्राद्धान्नं सूतकस्य च ॥
वृथापाकस्य चैवान्नं शावान्नं श्वशुरस्य च ।अप्रजानान्तु नारीणां कृतघ्नस्य तथैव हि ॥
कन्दुकान्नं विशेषेण शस्त्रविक्रायणस्तथा ।शौण्डान्नं नालिकान्नञ्च भिषजामन्नमेव च ।विद्धप्रजननस्यान्नं परिवित्त्यन्नमेव च ॥
पुनर्भुवो विशेषेण तथैव दिधिषूपतेः ।अवज्ञातञ्चावधूतं सरोषं विस्मयान्वितम् ।गुरावपि न भोक्तव्यमन्नं सत्कारवर्जितम् ॥
दुग्कुतं हि मनुष्यस्य सर्व्वमन्नेष्वनुष्ठितम् ।यो यस्यान्नेन जीवेत स तस्याश्नाति किल्विषम् ॥
”“आभीरः कुलमित्रञ्च गोपालो दासनापितौ ।एते शूद्रेषु भोज्यान्ना यश्चात्मानं निवेदयेत् ॥
कुशीलवः कुम्भकारः क्षेत्रकर्म्मक एव च ।एते शूद्रेषु भोज्यान्ना दत्त्वा स्वल्पं पणं बुधैः ॥
”इति कौर्म्मे उपविभागे १६ अध्यायः ॥
तस्य मुख्यत्वं पारिभाषिकत्वञ्च यथा,  --“तण्डुलोऽम्ब्वग्निसंयोगाल्लवणयोगेन पिष्टकम् ।फलं त्रितयसंयोगादन्नं भवति तत्क्षणात् ॥
”इति रामार्च्चनचन्द्रिकाधृतवचनमिति केचित् ॥
(धनम् । यथा,  मनौ । ११ । ७ ।“यस्य त्रैवार्षिकं भक्तं पर्य्याप्तं भृत्यवृत्तये ।अधिकं वापि विद्येत स सोमं पातुमर्हति ॥
”“भक्तं धनम् ।” इति तद्भाष्ये मेधातिथिः ।)

 भक्तः,  त्रि,  (भजते स्मेति । भजसेवायां + क्तः ।)तत्परः । इति हेमचन्द्रः ॥
 (यथा,  महा-भारते । १ । १७३ । १४ ।“न त्वां दृष्ट्वा पुनरन्यां द्रष्टुं कल्याणि ! रोचये ।प्रसीद वशगोऽहन्ते भक्तं मां भज भाविनि ! ॥
”पूज्यविषयकानुरागो भक्तिस्तद्वांश्च ।) अथश्रीभगवद्भक्तलक्षणानि । लिङ्गपुराणे ।“व्रतकर्म्मगुणज्ञानभोगजन्मादिमत्स्वपि ।शैवेष्वपि च कृष्णस्य भक्ताः सन्ति तथा तथा ॥
श्रीभागवते एकादशस्कन्धे । उत्तमभक्ता यथा, “ज्ञात्वाज्ञात्वाथ ये वै मां यावान् यश्चास्मियादृशः ।भजन्त्यनेन भावेन ते मे भक्ततमा मताः ॥
”मध्यमभक्तो यथा,  --“ईश्वरे तदधीने वा वालिशेषु द्बिषत्सु च ।प्रेममैत्रीकृपोपेक्षा यः करोति स मध्यमः ॥
”प्राकृतभक्तो यथा,  --“अर्च्चायामेव हरये पूजां यः श्रद्धयेहते ।न तद्भक्तेषु चान्येषु स भक्तः प्राकृतः स्मृतः ॥
”इति श्रीहरिभक्तिविलासः ॥
अपि च ।“भक्तानां लक्षणं ब्रूहि भक्तानुग्रहकातर ! ।येषां स्पर्शनसन्दर्शात् सद्यः पूतो नराधमः ॥
हरिभक्तिविहीनाश्च महाहङ्कारसंयुताः ।स्वप्रशंसारता धूर्त्ताः शठाश्च साधुनिन्दकाः ॥
पुनन्ति सर्व्वतीर्थानि येषां स्नानावगाहनात् ।येषाञ्च पादरजसा पूता पादोदकान्मही ॥
येषां सन्दर्शनं स्पर्शं देवा वाञ्छन्ति भारते ।सर्व्वेषां परमो लाभो वैष्णवानां समागमः ॥
न ह्यग्नयानि तीर्थानि न देवा मृच्छिलामयाः ।ते पुनन्त्युरुकालेन विष्णुभक्तः क्षणादहो ! ॥
सौतिरुवाच ।महालक्ष्मीवचः श्रुत्वा लक्ष्मीकान्तश्च सस्मितः ।निगूढतत्त्वं कथितुमृषिश्रेष्ठोपचक्रमे ॥
श्रीनारायण उवाच ।भक्तानां लक्षणं लक्ष्मि ! गूढं श्रुतिपुराणयोः ।पुण्यस्वरूपं पापघ्नं सुखदं भक्तिमुक्तिदम् ।सारभूतं गोपनीयं न वक्तव्यं खलेषु च ॥
गुरुवक्त्राद्विष्णुमन्त्रो यस्य कर्णे प्रविश्यति ।वेदान्तवेदवेदाङ्गास्तं पवित्रं वदन्ति हि ॥
पुरुषाणां शतं प्रूर्ब्बं पूतं तज्जन्ममात्रतः ।स्वर्गस्थं नरकस्थं वा मुक्तिमाप्नोति तत्क्षणात् ॥
यैः कैश्चिद्यत्र वा जन्म लब्धं येषु च जन्तुषु ।जीवन्मुक्तास्ते च पूता यान्ति काले हरेः पदम् ॥
मद्भक्तियुक्तो मत्पूजानियुक्तो मद्गुणान्वितः ।मदगुणश्लाघनीयश्च मन्निविष्टश्च सन्ततम् ॥
सगद्गदः साश्रुनेत्रः स्वात्मविश्रुत एव च ।न वाञ्छन्ति सुखं मुक्तिं सालोक्यादिचतुष्टयीम् ॥
ब्रह्मत्वममरत्वं वा तद्वाञ्छा मम सेवने ।इन्द्रत्वञ्च मनुत्वञ्च देवत्वञ्च सुदुर्लभम् ॥
स्वर्गराज्यादिभोगञ्च स्वप्ने च नहि वाञ्छति ।ब्रह्माण्डानि विनश्यन्ति देवा ब्रह्मादयस्तथा ।कल्याणभक्तियुक्तश्च मद्भक्तो न प्रणश्यति ।भ्रमन्ति भारते भक्ता लब्ध्वा जन्म सुदुर्लभम् ॥
तेऽपि यान्ति महीं पूत्वा नवं तीथ ममालयम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ५ अध्यायः ॥
अपि च ।“रतिः कृष्णकथयाञ्च यस्याश्रुपुलकोद्गमः ।मनो निमग्नं यस्यैव स भक्तः कथिता बुधैः ॥
पुत्त्रदारादिकं सर्व्वं जानाति श्रीहरेरपि ।आत्मना मनसा वाचा स भक्तः कथितो बुधैः ॥
दयास्ति सर्व्वभूतेषु सर्व्वं कृष्णमयं जगत् ।यो जानाति महाज्ञानी स भक्तो वैष्णवोत्तमः ॥
इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे १ अध्यायः ॥
भगवद्भक्ता यथा,  तत्रैव ३ अध्याये ।मद्भक्ताश्चैव निःशङ्का कर्म्मनिर्मूलकारकाः ।नाहं शक्तश्च भक्तानां संहारे नित्यदेहिनाम् ॥
भक्ता ममानुगा नित्यं मत्पादानततत्पराः ।अहं भक्तान्तिके नित्यं तेषां रक्षणहेतवे ॥
सर्व्वे नश्यन्ति ब्रह्माण्डे प्रभवन्ति पुनः पुनः ।न भे भक्ताः प्रणश्यन्ति निःशङ्काश्च निरापदः ॥
हरिभक्तिमाहात्म्यं यथा,  --द्विजानां हरिभक्तानां प्रभावो दुर्लभः श्रुतौ ।येषां पादाब्जरजसा सद्यः पूता वसुन्धरा ॥
तेषाञ्च पादचिह्नं यत्तीर्थं तत् परिकीर्त्तितम् ।तेषाञ्च स्पर्शमात्रेण तीर्थपापं प्रणश्यति ॥
आलिङ्गनात् सदालापात्तेषामुच्छिष्टभोजनात् ।दर्शनात् स्पर्शनाच्चैव सर्व्वपापात् प्रमुच्यते ॥
भ्रमणे सर्व्वतीर्थानां यत् पुण्यं स्रानतो भवेत् ।हरिदासस्य विप्रस्य तत् पुण्यं दर्शनाल्लभेत् ॥
इति तत्रैव २१ अध्यायः ॥
त्रिविधभक्तलक्षणं यथा,  --भक्तानां त्रिविधानाञ्च लक्षणं श्रूयतामिति ।तृणशय्यारतो भक्तो मन्नामगुणकीर्त्तिषु ॥
मनो निवेशयेत्त्यक्त्वा संसारसुखकारणम् ।दास्यं विना न हीच्छन्ति सालोक्यादिचतुष्टयम् ॥
नैव निर्व्वाणमुक्तिञ्च सुधापानमभीप्सितम् ।ध्यायते मत्पदाब्जञ्च पूजयेद्भक्तिभावतः ॥
श्रीहेतुः किं तस्य देवः सङ्कल्परहितस्य च ।सर्व्वसिद्धिं न वाञ्छन्ति तेऽणिमादिकमीप्सितम् ॥
ब्रह्मत्वममरत्वं वा सुरत्वं सुखकारणम् ।वाञ्छन्ति निश्चलां भक्तिं मदीयामतुलामपि ॥
स्त्रीपुंविभेदो नास्त्येवं सर्व्वजीवेषु भिन्नता ।तेषां सिद्धेश्वराणाञ्च प्रवराणां व्रजेश्वर ! ॥
क्षुत्पिपासादिकां निद्रां लोभमोहादिकं रिपुम् ।त्यक्त्वा दिवानिशं माञ्च ध्यायते च दिगम्बरः ॥
स मद्भक्तोत्तमो नन्द ! श्रूयतां मध्यमादिकम् ॥
”“नासक्तः कर्म्मसु गृही पूर्व्वप्राक्तनतः शुचिः ॥
करोति सततञ्चैव पूर्व्वकर्म्मनिकृन्तनम् ।न करोत्यपरं यत्नात् सङ्कल्परहितश्च यः ॥
सर्व्वं कृष्णस्य यत्किञ्चिन्नाहं कर्त्ता च कर्म्मणः ।कर्म्मणा मनसा वाचा सततं चिन्तयेदिति ॥
न्यूनभक्तश्च तन्न्यूनः स च प्राकृतिकः श्रूतौ ।यमं वा यमदूतं वा स्वप्नेन च न पश्यति ॥
पुरुषाणां सहस्रञ्च पूर्व्वं भक्तः समुद्धरेत् ।पुंसां शतं मध्यमश्च तच्चतुर्थञ्च प्राकृतः ॥
भक्तश्च त्रिविधस्तात ! कथितश्च तवाज्ञया ॥
”इति तत्रैव ८४ अध्यायः ॥
कृष्णभक्तशरीरें तीर्थादीनि यथा,  --“पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यान्यपि चजाह्नवि ! ।मद्भक्तानां शरीरेषु सन्ति पूतेषु सन्ततम् ॥
मद्भक्तपादरजसा सद्यः पूता वसुन्धरा ।सद्यः पूतानि तीर्थानि सद्यः पूतं जगत्तथा ॥
मन्मन्त्रोपासका विप्रा ये मदुच्छिष्टभोजिनः ।मामेव नित्यं ध्यायन्ते ते मत्प्राणाधिकाःप्रियाः ।तदुपस्पर्शमात्रेण पूतो वायुश्च पावकः ।कलेर्दशसहस्राणि मद्भक्ताः सन्ति भूतले ॥
एकवर्णा भविष्यन्ति मद्भक्तेषु गतेषु च ।मद्भक्तशून्या पृथिवी कलिग्रस्ता भविष्यति ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे १२८ अः ॥
भगवद्भक्तमाहात्म्यं यथा,  --“संस्मृतः कीर्त्तितो वापि दृष्टः स्पृष्टोऽपि वाप्रिये ! ।पुनाति भगवद्भक्तश्चाण्डालोऽपि यदृच्छया ॥
”इति वाराहे उपविभागे प्रबोधिनीमाहा-त्म्यम् ॥
 हरिभक्तकर्त्तव्यानि यथा,  --“हरेश्चरितमीशस्य सर्व्वलोकेषु कीर्त्तनम् ।वैष्णवेषु च कार्ष्णेषु भक्तः कुर्य्यादहर्निशम् ॥
दासीर्दासांश्च यत्किञ्चित् स्वकीयं वस्तु चात्मनः ।कृष्णभक्तस्य गार्हस्थ्यं सर्व्वं कृष्णे निवेदनम् ॥
”भक्तस्य लक्षणान्तरं यथा,  --“प्रेम्णा संजातया भक्त्या तनुमुत्पुलकाञ्जनः ।विभर्त्त्यलौकिकं भक्तो वदेद्ध्वसति नृत्यति ॥
परमानन्दयुक्तोऽसौ क्वचिद्गायति नन्दति ।क्रन्दत्यच्युतभावेन गद्गदेन पुनः पुनः ॥
अनुशीलयति भजेत् गोविन्दमनुमोदते ।तरेदेवं विष्णुमायां दुस्तरां मुनिमोहिनीम् ॥
सर्व्वत्रेश्वरबुद्ध्या यो भजेदीशं सनातनम् ।स तत्त्ववादी भक्तश्च सर्व्वभूतसुहृत्तमः ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे १०१ अध्यायः ॥
 * ॥
भक्तत्यागे दोषो यथा,  --“ब्रह्महत्या गुरोर्घातो गोवधः स्त्रीवधस्तथा ।तुल्यमेभिर्महापापं भक्तत्यागादुदाहृतम् ॥
भजन्तं भक्तमत्याज्यमदुष्टं त्यजतः मुखम् ।नेह नामुत्र पश्यामि तस्मात् शक्त ! दिवं व्रज ॥
”इति मार्कण्डेयपुराणे हरिश्चन्द्रोपाख्यानम् ॥
(कृतविभागः । यथा,  लीलावत्याम् ।“भक्तो हरः शुध्यति यद्गुणः स्यात् ॥
”)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 भक्त पुंन०  भज--क्त । १ अन्ने ओदने अमरः । २ भक्तियुक्ते३ तदात्मके ततपरे ४ विभक्ते कृतभागे च त्रि०
  “भक्तो हरःशुध्यति यद्गुणः स्यात्” लीला । अन्नपाकप्रकारस्त-द्गुणश्च मावप्र० उक्तो यथा“सुधोतांस्तण्डुलान् स्फीतांस्तोये पञ्चगुणे पचेद् ।तद्भक्तं प्रशृतञ्चोष्णं विशदं गुणवन्मतम् । भक्तं वह्नि-करं पथ्यं तर्पणं रोचनं लथु । अधौतमशृतं शीतंगुर्वरुच्यं कफप्रदम्” ।भक्तियुक्तलक्षणादिकं तद्भेदश्च मुक्ताफले उक्तं यथा“सकृन्मनः कृष्णपदारविन्दयोर्निवेशितं तद्गुणरागि यै-रिह” “ते भक्ताः इति लक्षणं स च नबधाहासादिनववि-धरसास्वादमूलकत्वेन नवविधत्वात्” । रसभेदे भक्तविशेषाःमुक्ताफले दर्शिताः यथा “तस्य तत् खेलनं दृष्ट्वा गोप्यःप्रेमपरिप्लुताः । व्रोडिताः प्रेक्ष्य चान्योऽन्यं जातहासान निर्ययुः” भाग० १० । १२ अ० तथाच हासे गोप्य सम्भोगशृ-ङ्गारे गोप्यादयस्तत्र दर्शिताः । विप्रलम्भशृङ्गारेऽपि गोप्यस्तत्र दर्शिताः । “अन्तर्गृहगताः काश्चिद्गोप्योऽलब्धविनि-र्गमाः । इत्यादितद्भावनायुक्ता दध्युर्मीलितलोचनाः । दुः-सहप्रेष्ठविरहतीव्रतापधुताशुभाः । ध्यानप्राप्ताच्युताश्लेष-निर्वृत्त्या क्षीणमङ्गलाः । तमेव यरमात्मान जार-बुद्ध्याऽपि सङ्गताः । जहुर्गुणमयं देहं सद्यः प्रक्षीण-बन्धनाः । अन्यानि रासपञ्चाध्यायीवाक्यानि तत्रोदा-हृतानि दृश्यानि । करुणरमेऽर्जुनादयः । बाक्यानितत्र दृश्यानि । रौद्ररसे हिरण्यकशिपुशिशुपालादयः ।भायानकरसे कंसादयः । वीभत्सरसे पुरूरवाः पिङ्गला-दयश्च । शान्तरसे नारदादयः । अद्भुतरसे श्रीदाम-ब्रह्मादयः । वीररसे बलिप्रभृतयः । तत्र दानवीरे बलिःधर्मवीरसे कविप्रभृतयः । युद्धवीरे शिशुपालादयः । ए-तेषां मूलवाक्यानि तत्र दृश्यानि । अधिकं भक्तिशब्दे दृश्यम्“भक्तानां लक्षणं लक्ष्मि! गूढं श्रुतिपुराणयोः । पुण्य-स्वरूपं पापघ्नं सुखदं भक्तिमुक्तिदम् । सारमूतं गोप-नीयं न वक्तव्यं खलेषु च । गुरुवक्त्राद्विष्णुमन्त्रो यस्यकर्णे विशत्यलम् । वेदवेदाङ्गवेदान्तास्तं पवित्रं वदन्तिहि । पुरुषाणां शतं पूर्वं पूतं तज्जन्ममात्रतः । स्वर्गस्थंनरकस्थ वा मुक्तिमाप्नोति तत्क्षणात् । यैः कैश्चिद् यत्रवा जन्म लब्धं येषु च जन्तुषु च । जीवन्मुक्तास्ते चपूता यान्ति काले हरेः पदम् । मद्भक्तियुक्तो मत्पूजा-नियुक्तो मद्गुणाश्रितः । मद्गुणश्लाघनीयश्च सन्निविष्टश्चसन्ततम् । सगद्गदः साश्रुनेत्रः स्वात्मविश्रुत एव च ।न वाञ्छति सुखं मुक्ति सालोक्यादिचतुष्टयम् । ब्रह्म-त्वममरत्वं वा तद्वाञ्छा मम सेवने । इन्द्रत्वञ्च मनुत्वञ्चदेवत्वञ्च सुदुर्लभम् । स्वर्गराज्यादिभोगांञ्च स्वप्ने च न हिवाञ्छ्रात । ब्रह्माण्डानि विनश्यन्ति देवा ब्रह्मादयस्तथा ।कल्याणभक्तियुक्तश्च मद्भक्तो न प्रणश्यति । भ्रमन्ति भारतेभक्ता लब्ध्वा जन्म सुदुर्लभम् । तेऽपि यान्ति महीं पूत्वापरं तीर्थं ममालयम्” ब्रह्मवै० प्र० ५ अ० । “रति कृष्ण-कथायाञ्च यस्याश्रु पुलकोद्गमः । मनो निमग्नं यस्यैव समक्तः कथितो बुधैः । पुत्रदारादिकं सर्वं जानाति श्री-हरेरपि । आत्मना मनसा वाचा स भक्तः कथितोबुधैः । दयास्ति सर्वभूतेषु सर्वं कृष्णमयं जगत् । योजानाति महाज्ञानी स भक्तो वैष्णवीत्तमः” ब्रह्मवै० जन्म०१ अ० । त्रिविधभक्तलक्षणं यथा “भक्तानां त्रिविधा-नाञ्च लक्षणं श्रूयतामिति । तृणशय्यारतो भक्तो मन्नामगुणकीर्त्तिषु । मनोनिवेशयेत् त्यक्त्वा संसारसुखकारणम् ।दास्यं विना नहीच्छेत्तु सालोक्यादिचतुष्टयम् । नैवनिर्वाणमुक्तिञ्च सुधापानमभोप्सितम् । ध्यायते मत्पदा-ब्जञ्च पूजयेद्भक्तिभावतः । श्रीहेतुकास्तस्य देवा सङ्कल्पर-हितस्य च । सर्वसिद्धिं न वाञ्छन्ति तेऽणिमादिकमीपसी-तम् । ब्रह्मत्वममरत्वञ्च सुरत्वं सुखकारणम् । वञ्छन्तिनिश्चलां भक्तिं मदीयामतुलामपि । स्त्रीपुंविभेदो ना-स्त्येव सर्वजीवेषु भिन्नता । तेषां सिद्धेश्वराणाञ्च पवराणांब्रजेश्वर! । क्षुत्पिपासादिकां निद्रां लोभमोहादिकंरिपुम् । त्यक्त्वा दिवानिशं माञ्च ध्यायते च दिगम्बरः ।स मद्भक्तोत्तमोनन्द! श्रूयतां मध्यमादिकम् । नासक्तःकर्मसु गृहो पूर्वप्राक्तनतः शुचिः । करोति सततञ्चैवपूर्वकर्मनिकृन्तनम् । न करोत्यपरं यत्नात् सङ्कल्परहि-तश्च सः । सर्वं कृष्णस्य यत्किञ्चिन्नाह कर्त्ता च कर्मणः ।कर्मणा मनसा वाचा सततं चिन्तयेदिति । न्यूनभक्तश्चतन्न्यूनः स च प्राकृतिकः स्मृतः । यमं वा यम-दूतं वा स्वप्नेन च न पश्यति । पुरुषाणां सहस्रञ्चपूर्वं भक्तः समुद्वरेत् । पुंसां शतं मध्यमञ्च तच्चतुर्थञ्चप्राकृतः । भक्तश्च त्रिविधस्तात! कथितश्च तवाग्रतः” इतितत्रैव ८४ च० । भावे क्त । ५ भजने न०
  ।

Capeller

German

 भक्त॑ (s. भज्) fromm (Bez. einiger Sekten)
n.
  Teil,  Portion,  Speise,  Nahrung.

Burnouf

French

 भक्त भक्त (pp. de भज्) dévot à,  ac.
		 dévoué, 
zélé.
		 Cuit. -- S. n.
  aliment préparé
 riz bouilli
 grain bouilli, 
en gén. 
भक्तकर m.
  (कृ) encens artificiel.
भक्तकार m.
  (कृ) cuisinier.
भक्ततूर्य n.
  musique exécutée dans les repas.
भक्तदातृ m.
  nourricier,  nourrisseur.
भक्तदास m.
  esclave,  serviteur que l'on nourrit.

Stchoupak

French

 भक्त-
 (भज्-) a. v. réparti,  distribué 
 occupé de,  dévoué, 
fidèle,  attaché à 
 qui honore,  qui révère,  qui sert qq'un (loc. gén. 
acc. ifc.) 
 m.
  pieux adorateur ou adepte 
 nt. nourriture,  repas,  not. riz
cuit.
°द- a. °दायक- ag. qui nourrit,  qui assure la subsistance.
°दास- a. esclave qui sert son maître pour être nourri.
भक्तोपसाधक- ag. cuisinier.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.