ब्राह्मण (brAhmaNa)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
Englishब्राह्मण (-णः) A man of the first Hindu tribe, a Brāhman.
(-णं)
1.
An assemblage of Brāhmans, a council, a conclave.
2. A portion of
the Vedas, that which comprises the precepts that inculcate reli-
gious duties, the maxims which explain those precepts and the
arguments which relate to theology
it is, however, now often
blended with other portions.
(-णी)
1. The wife of a Brāhman,
or a woman of the Brāhminical tribe.
2. A kind of wasp.
3. A
small ant.
4. a potherb, (Ruta graveolens.)
5. A shrub, (Sipho-
nanthus Indica.)
5. A sort of grass, (Trigonella corniculata.)
ब्रह्मन् the Veda, &c. अण् and the final syllable of the ori-
ginal word retained.
Capeller Eng
EnglishYates
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishब्राह्मण - brAhmaNa - - relating to or given by a Brahman
ब्राह्मण - brAhmaNa - - Brahmanical
ब्राह्मण - brAhmaNa - - befitting or becoming a Brahman
ब्राह्मण - brAhmaNa - - one who has divine knowledge
ब्राह्मण - brAhmaNa - - Brahman
ब्राह्मण - brAhmaNa - - Brahman in the second stage
ब्राह्मण - brAhmaNa - - brahmin man
ब्राह्मण - brAhmaNa - - man belonging to the 1st of the 3 twice-born classes and of the 4 original divisions of the Hindu body
ब्राह्मण - brAhmaNa - - conclave
ब्राह्मण - brAhmaNa - - divine
ब्राह्मण - brAhmaNa - - sacred or divine power
ब्राह्मण - brAhmaNa - - brAhmaNa portion of the veda and consisting of a class of works called brAhmaNas
ब्राह्मण - brAhmaNa - - explanations of sacred knowledge or doctrine
ब्राह्मण - brAhmaNa - - society or assemblage of Brahmans
ब्राह्मण - brAhmaNa - - that which is divine
ब्राह्मण - brAhmaNa - - Brahmanical explanation
ब्राह्मण - brAhmaNa - - Brahmanical
ब्रह्मर्षि - brahmarSi - - Brahmanical sage
पञ्चवट - paJcavaTa - - Brahmanical cord
देवलक्ष्म - devalakSma - - Brahmanical cord
पवित्र - pavitra - - Brahmanical cord
ब्रह्मबल - brahmabala - - Brahmanical power
ब्राह्मण - brAhmaNa - - Brahmanical explanation
ब्राह्मणजाति - brAhmaNajAti - - Brahmanical caste or race
ब्राह्मणजात - brAhmaNajAta - - Brahmanical caste or race
ब्रह्मवृद्धि - brahmavRddhi - - increase of Brahmanical power
देवराजन् - devarAjan - - prince of a Brahmanical family
ब्रह्मसूत्रिन् - brahmasUtrin - - invested with the Brahmanical cord
मेखलिन् - mekhalin - - Brahmanical student or brahmacArin
ब्रह्मकर - brahmakara - - impost paid to the Brahmanical class
पवित्रारोपण - pavitrAropaNa - - investiture with the Brahmanical cord
मुञ्जबन्धन - muJjabandhana - - investiture with the Brahmanical girdle
मुञ्ज - muJja - - Brahmanical girdle formed of Munja grass [ Saccharum Munjia - Bot. ]
निवीत - nivIta - - having the Brahmanical thread round the neck
अवसञ्जन - avasaJjana - - Brahmanical thread hanging over the shoulder
ब्राह्मणादर्शन - brAhmaNAdarzana - - absence of Brahmanical instruction or guidance
अदीक्षित - adIkSita - - one who has not received Brahmanical consecration
निवीत - nivIta - - wearing the Brahmanical thread like a necklace round the neck
ब्राह्म - brAhma - - relating or belonging to the Brahmans or the sacerdotal class peculiar or favourable to or consisting of Brahmans Brahmanical
ब्राह्मण - brAhmaNa - - explanations of sacred knowledge or doctrine
Wilson
Englishब्राह्मण
(-णः) A man of the first Hindu tribe, a Brahman.
(-णं)
1 An assemblage of Brahmans, a council, a conclave.
2 A portion of the Vedas, that which comprises the precepts that
inculcate religious duties, the maxims which explain those precepts, and the
arguments which relate to theology
it is, however, now often blended with other
portions.
(-णी)
1 The wife of a Brahman, or a woman of the Brahmanical tribe.
2 A wasp.
3 A small ant.
4 A potherb, (Ruta graveolens.)
5 A shrub, (Siphonanthus Indica.)
6 A sort of grass, (Trigonella corniculata.)
ब्रह्मन् the Veda, &c. अण् , and the final syllable of the
original word retained.
Apte
Englishब्राह्मण [brāhmaṇa], (-णी ) [ब्रह्म वेदं शुद्धं चैतन्यं वा वेत्त्वधीते वा अण्]
Belonging to a Brāhmaṇa.
Befitting a Brāhmaṇa.
Given by a Brāhmaṇa.
Relating to religious worship.
One who knows Brahma.
णः A man belonging to the first of the four original castes of the Hindus, a Brāhmaṇa (born from the mouth of the puruṣa)
ब्राह्मणो$स्य मुखमासीत् 1.9. 12
1.31, 96
(जन्मना ब्राह्मणो ज्ञेयः संस्कारैर्द्विज उच्यते । विद्यया याति विप्रत्वं त्रिभिः श्रोत्रिय उच्यते ॥ or जात्या कुलेन वृत्तेन स्वाध्यायेन श्रुतेन च । एभिर्युक्तो हि यस्तिष्ठेन्नित्यं स द्विज उच्यते ॥).
A priest, theologian.
An epithet of Agni.
of the twentyeighth Nakṣatra.
णम् An assemblage or society of Brāhmaṇas.
That portion of the Veda which states rules for the employment of the hymns at the various sacrifices, their origin and detailed explanation, with sometimes lengthy illustrations in the shape of legends or stories. It is distinct from the Mantra portion of the Veda.
of that class of the Vedic works which contain the Brāhmaṇa portion (regarded as Śruti or part of the revelation like the hymns themselves). Each of the four Vedas has its own Brāhmaṇa or Brāhmaṇas: ऐतरेय or आश्व- लायन and कौषीतकी or सांख्यायन belonging to the Ṛigveda
शतपथ to the Yajurveda, पञ्चविंश and षड्विंश and six more to the Sāmaveda, and गोपथ to the Atharvaveda.
The Soma vessel of the Brahman priest. -अतिक्रमः offensive or disrespectful conduct towards Brāhmaṇas, insult to Brāhmaṇas
ब्राह्मणातिक्रमत्यागो भवता- मेव भूतये 2.1. -अगर्शनम् absence of Brahmanical instruction or guidance
वृषलत्वं गता लोके ब्राह्मणादर्शनेन च 1.43. -अपाश्रयः seeking shelter with Brāhma- ṇas. -अभ्युपपत्तिः protection or preservation of, or kindness shown to, a Brāhmaṇa
ब्राह्मणाभ्युपपत्तौ च शपथे नास्ति पातकम् 8.112. -आत्मक belonging to Brāhmaṇas. -घ्नः the slayer of a Brāhmaṇa
स्त्रीबाल- ब्राह्मणघ्नांश्च हन्याद् द्विट्सेविनस्तथा 9.232.
चाण्डालः a degraded or outcast Brāhmaṇa
यथा ब्राह्मणचाण्डालः पूर्व- दृष्टस्तथैव सः 9.87.
the son of a Śūdra father by a Brāhmaṇa woman. -जातम्, -जातिः the Brāhmaṇa caste. -जीविका the occupation or means of livelihood prescribed for a Brāhmaṇa
अध्यापनमध्ययनं यजनं याजनं तथा । दानं प्रतिग्रहश्चैव षट्कर्माण्यग्रजन्मनः ॥ षण्णां तु कर्मणामस्य त्रीणि कर्माणि जीविका । याजनाध्यापने चैव विशुद्धाच्च प्रतिग्रहः ॥. -द्रव्यम्, -स्वम् a Brāhmaṇa's property. -निन्दकः a blasphemer or reviler of Brāhmaṇas. -प्रसंगः the applicability of the term Brāhmaṇa. -प्रातिवेश्यः a neighbouring Brāhmaṇa
ब्राह्मणप्रातिवेश्यानामेतदेवानिमन्त्रणे 2.263. -प्रियः of Viṣṇu. -ब्रुवः one who pretends to be a Brāhmaṇa, one who is a Brāhmaṇa only in name and neglects the duties of his caste
बहवो ब्राह्मणब्रुवा निवसन्ति Dk.
सममब्राह्मणे दानं द्विगुणं ब्राह्मणब्रुवे 7.85
8.2. -भावः the rank or condition of a Brāhmaṇa. -भूयिष्ठ consisting for the most part of Brāhmaṇas. -यष्टिका, -यष्टी Clerodendrum Siphonantus (Mar. भारंग). -वधः the murder of a Brāhmaṇa, Brahmanicide. -वाचनम् the recitation of benedictions. -संतर्पणम् feeding or satisfying Brāhmaṇas.
Apte 1890
Englishब्राह्मण a. (णी f.) [ब्रह्म वेदं शुद्धं चैतन्यं वा वेत्त्यधीते वा अण्] 1 Belonging to a Brāhmaṇa.
2 Befitting a Brāhmaṇa.
3 Given by a Brāhmaṇa.
4 Relating to religious worship.
5 One who knows Brahma.
णः 1 A man belonging to the first of the four original castes of the Hindus, a Brāhmaṇa (born from the mouth of the Puruṣa)
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् Rv. 10. 90. 12
Ms. 1. 31, 96
(जन्मना ब्राह्मणो ज्ञेयः संस्कारैद्विज उच्यते । विद्यया याति विप्रत्वं त्रिभिः श्रोत्रिय उच्यते ॥ or जात्या कुलेन वृत्तेन स्वाध्यायेन श्रुतेन च । एभिर्युक्तो हि यस्तिष्ठेन्नित्यं स द्विज उच्यते ॥).
2 A priest, theologian.
3 An epithet of Agni.
4 N. of the twentyeighth Nakṣatra.
णं 1 An assemblage or society of Brāhmaṇas.
2 That portion of the Veda which states rules for the employment of the hymns at the various sacrifices, their origin and detailed explanation, with sometimes lengthy illustrations in the shape of legends or stories. It is distinct from the Mantra portion of the Veda.
3 N. of that class of the Vedic works which contain the Brāhmaṇa portion (regarded as Śruti or part of the revelation like the hymns themselves). Each of the four Vedas has its own Brāhmaṇa or Brāhmaṇas:
ऐतरेय or आश्वलायन and कौशीतकी or सांख्यायन belonging to the Ṛgveda
शतपथ to the Yajurveda
पंवविंश and षड्विंश and six more, to the Sāmaveda, and गोपथ to the Atharvaveda.
4 The Soma vessel of the Brahman priest.
Comp.
अतिक्रमः offensive or disrespectful conduct towards Brāhmaṇas, insult to Brāhmaṇas
ब्राह्मणातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये Mv. 2. 10.
अपाश्रयः seeking shelter with Brāhmaṇas.
अभ्युपपात्तिः f. protection or preservation of, or kindness shown to, a Brāhmaṇa.
आत्मक a. belonging to Brāhmaṇas.
घ्नः the slayer of a Brāhmaṇa.
चांडालः {1} a degraded or outcast Brāhmaṇa
Ms. 9. 87. {2} the son of a Śūdra father by a Brāhmaṇī woman.
जातं,
जातिः f. the Brāhmaṇa caste.
जीविका the occupation or means of livelihood prescribed for a Brāhmaṇa
अध्यापनमध्ययनं यजनं याजनं तथा । दानं प्रतिग्रहश्चैव षट्कर्माण्यग्रजन्मनः ॥ षण्णां तु कर्मणामस्य त्रीणि कर्माणि जीविका । याजनाध्यापने चैव विशुद्धाच्च प्रतिग्रहः ॥.
द्रव्यं,
स्वं a Brāhmaṇa's property.
निंदकः a blasphemer or reviler of Brāhmaṇas.
प्रियः N. of Viṣṇu.
ब्रुवः one who pretends to be a Brāhmaṇa, one who is a Brāhmaṇa only in name and neglects the duties of his caste
बहवो ब्राह्मणब्रुवा निवसंति Dk.
Ms. 7. 85
8. 20.
भूयिष्ठ a. consisting for the most part of Brāhmaṇas.
वधः the murder of a Brāhmaṇa, Brāhmanicide.
संतर्पणं feeding or satisfying Brāhmaṇas.
Monier Williams Cologne
Englishब्राह्मण॑ one who has divine knowledge (sometimes applied to Agni), a Brāhman, a man belonging to the 1st of the 3 twice-born classes and of the 4 original divisions of the Hindū body (generally a priest, but often in the present day a layman engaged in non-priestly occupations although the name is strictly only applicable to one who knows and repeats the Veda),
Brāhmanical explanation, explanations of sacred knowledge or doctrine (esp. for the use of the Brāhmans in their sacrifices),
the Brāhmaṇa portion of the Veda (as distinct from its Mantra and Upaniṣad portion) and consisting of a class of works called Brāhmaṇas (they contain rules for the employment of the Mantras or hymns at various sacrifices, with detailed explanations of their origin and meaning and numerous old legends
they are said by Sāyaṇa to contain two parts: 1. विधि, rules or directions for rites
2. अर्थ-वाद, explanatory remarks
each Veda has its own Brāhmaṇa, that of the is preserved in 2 works, viz. the Aitareya, sometimes called Āśvalāyana, and the Kauṣītaki or Śāṅkhāyana-Brāhmaṇa
the white Yajur-veda has the Śata-patha-Br°
the black Yajur-veda has the Taittirīya-Br° which differs little from the text of its Saṃhitā
the has 8 Br°s, the best known of which are the Prauḍha or Pañca-viṃśa and the Ṣaḍviṃśa
the has one Br° called Go-patha),
Monier Williams 1872
Englishब्राह्मण, अस्, ई, अम् (fr. ब्रह्मन्), belonging
or relating to a Brāhman, Brāhmanical, befitting or
becoming a Brāhman
given by a Brāhman
relating
to prayer or religious worship
(अस्), m. one who has
divine knowledge, a theologian, priest, a Brāhman
or man belonging to the first of the four original
divisions of the Hindū body
an epithet of Agni
N. of the twenty-eighth Nakṣatra
(ई), f. a Brāh-
maness, the wife of a Brāhman
a woman of the
Brāhmanical caste
the shrub Clerodendrum Sipho-
nanthus
a species of grass, Trigonella Corniculata
(= पृक्का)
a kind of vegetable, Ruta Graveolens
a kind of wasp (= वरटी)
a kind of large-headed
ant
a kind of lizard with a red tail [cf. ब्राह्म-
णिका]
N. of a river, = ब्रह्माणी
(according
to Nīla-kaṇṭha on Mahā-bh. Āśvamedhika-parva
924) = बुद्धि
(अम्), n. = ब्रह्म, that which is
divine, the divine (Ved.)
sacred or divine power
(Ved.)
that portion of the Veda, as distinct from
the Mantra portion, which was composed by and for
Brāhmans and contains rules for the employment of
the Mantras or hymns at various sacrifices, detailed
explanations of these sacrifices, their origin and
meaning, with tedious illustrations in the way of
legends and old stories
(this Brāhmaṇa portion of
the Veda is a kind of Hindū Talmud, but like the
Mantra portion it was श्रुत, i. e. heard by the sages to
whom it was revealed and is therefore regarded as an
integral part of श्रुति or revelation
it is said by
Sāyaṇa to contain two parts, 1. विधि, rules or direc-
tions for rites
2. अर्थ-वाद, explanatory remarks)
N. of a well-known class of Vedic works in prose
which contain the Brāhmaṇa portion of the Veda as
explained above, (each of the four Vedas has its own
Brāhmaṇa appended to it
the Brāhmaṇa of the
Bahvṛcas or priests of the Ṛg-veda is still preserved
in two works, viz. the Aitareya, sometimes called
Āśvalāyana, consisting of eight Pañcikās or pentads
of Adhyāyas, subdivided into 285 sections or Khaṇḍas,
and the Kauṣītaki-Brāhmaṇa, sometimes called Śāṅ-
khāyana, which two Brāhmaṇas do not follow the order
of the hymns of the Ṛg-veda, but quote them as
they are required for the Hotṛ priest, part of the
Aitareya being also a kind of commentary on the
commencement of the Ṛg-veda, and the latter
portion giving an elaborate description of the Abhi-
sheka ceremony or inauguration of kings
the white
Yajur-veda has the Śatapatha-Brāhmaṇa, which is per-
haps the most modern and interesting of all these
compositions
and the black Yajur-veda has the Brāh-
maṇa of the Taittirīyas, which though distinct from
its Saṃhitā differs little from it
the Sāma-veda has
eight Brāhmaṇas, the best known of which are the
Prauḍha or Pañca-viṃśa and the Ṣaḍ-viṃśa
the
Atharva-veda has one Brāhmaṇa called Go-patha)
the Soma vessel of the Brahman priest
a society or
assemblage of Brāhmans, a conclave.
—ब्राह्मण-
कल्प, आस्, m. pl. the Brāhmaṇas and Kalpas (two
kinds of Vedic works closely connected, see ब्राह्-
मण, कल्प)
(अस्, आ, अम्), Ved. like a Brāhman.
—ब्राह्मण-घ्न, अस्, m. the killer or slayer of
a Brāhman.
—ब्राह्मण-चाण्डाल, अस्, m. ‘a Cāṇ-
ḍāla among Brāhmans, ’ a degraded or outcast Brāh-
man (who being married to more than one wife,
allows a wife of a lower caste to wait upon him, see
Manu IX. 87)
the son of a Śūdra father by a
Brāhmaṇī mother.
—ब्राह्मण-ज, अम्, n. or
ब्राह्मण-जात, अम्, n., Ved. or ब्राह्मण-जाति,
इस्, f. the Brāhmanical caste, sacerdotal class.
—ब्राह्-
मण-जातीय, अस्, आ, अम्, belonging to the Brāh-
manical caste.
—ब्राह्मण-जीविका, f. the occupation
of a Brāhman, means of subsistence for a man of
the sacerdotal class.
—ब्राह्मण-ता, f. or ब्राह्म-
ण-त्व, अम्, n. the state or condition of a Brāhman
the rank or dignity of a Brāhman.
—ब्राह्मण-
त्रा, ind. among the Brāhmans.
—ब्राह्मण-दा-
रिका, f. a Brāhmaṇī girl.
—ब्राह्मण-द्रव्य,
अम्, n. the property of a Brāhman.
—ब्राह्मण-
द्वेषिन्, ई, इणी, इ, hating Brāhmans
[cf. ब्रह्म-
द्विष्।]
—ब्राह्मण-निन्दक, अस्, m. a reviler of
Brāhmans.
—ब्राह्मण-पथ, Ved. (probably) N.
of particular Brāhmaṇas (of which eight are enume-
rated).
—ब्राह्मण-पाल, अस्, m., N. of a prince.
—ब्राह्मण-बध, see ब्राह्मण-वध।
—ब्राह्मण-ब्रुव, अस्, m. calling one's self a
Brāhman, professing or pretending to be a Brāhman,
a Brāhman only in name, a Brāhman who disgraces
his caste, a Brāhman by birth but not by attention to
his duties, one engaged in business or who subsists by
avocations properly limited to the other castes
[cf.
द्विज-ब्रुव, ब्रह्म-ब्रुवाण, ब्रुव।]
—ब्राह्-
मण-भूयिष्ठ, अस्, आ, अम्, principally consisting
of or containing Brāhmans.
—ब्राह्मण-भोजन,
अम्, n. the feeding of Brāhmans (as a religious act).
—ब्राह्मण-यज्ञ, अस्, m., Ved. a sacrifice in-
tended for Brāhmans.
—ब्राह्मण-यष्टिका or
ब्राह्मण-यष्टी, f. the shrub Clerodendrum Sipho-
nanthus.
—ब्राह्मण-रूप-भृत्, m. bearing the
form of a Brāhman.
—ब्राह्मण-वत्, आन्, अती, अत्,
Ved. connected with a Brāhman
possessed of or fur-
nished with a Brāhmaṇa, q. v.
according to a Brāh-
maṇa.
—ब्राह्मण-वध, अस्, m. killing a Brāhman,
the murder of a Brāhman.
—ब्राह्मण-वर, अस्,
m., N. of a prince.
—ब्राह्मण-वर्चस, अम्, n.,
Ved. the splendor or dignity of a Brāhman.
—ब्राह्-
मण-विलाप, अस्, m. ‘the Brāhman's Lament, ’ N.
of an episode of the Mahā-bhārata (Ādi-parva 6104),
more usually called Baka-vadha-parva or Vaka-badha-
p°.
—ब्राह्मण-श्रमण-न्यायात्, ind. according
to the phrase ‘a Brāhman Śramaṇa’ (which in-
volves a contradiction).
—ब्राह्मण-संस्थ, अस्,
आ, अम्, belonging to or abiding with a Brāhman.
—ब्राह्मण-सत्तम, अस्, m. the best of Brāhmans.
—ब्राह्मण-सन्तर्पण, अम्, n. = ब्राह्मण-
भोजन, q. v.
—ब्राह्मण-सर्वस्व, अम्, n., N.
of a work mentioned in Raghu-nandana's Saṃskāra-
tattva.
—ब्राह्मण-सात्, ind. in the possession
of the Brāhmans
ब्राह्मणसात् कृ, to put into
the possession of the Brāhmans, present to the
Brāhmans
ब्राह्मणसाद् अस्, to be in the posses-
sion of the Brāhmans, belong to the Brāhmans.
—ब्राह्मण-स्तुति, इस्, f., N. of a portion of the
Purāṇa-sarvasva.
—ब्राह्मण-स्व, अम्, n. the pro-
perty of a Brāhman.
—ब्राह्मण-हित, अस्, आ, अम्,
suitable to or fit for a Brāhman.
—ब्राह्मणाच्-
छंसिन्, ई, m. (fr. ब्राह्मणात् + शंसिन्), a par-
ticular priest, the assistant of the Brahman at the
Soma sacrifice.
—ब्राह्मणाच्छंसि-प्रयोग, अस्,
m., N. of a work.
—ब्राह्मणाच्छंसीय, अम्, आ,
n. f., Ved. the office of a Brāhmaṇāc-chaṃsin.
—ब्राह्मणाच्छंस्य, अस्, आ, अम्, Ved. relating
to the Brāhmaṇāc-chaṃsin
(आ), f. the office of a
Brāhmaṇāc-chaṃsin.
—ब्राह्मणातिक्रम (°ण-
अत्°), अस्, m. disrespect towards Brāhmans.
—ब्राह्-
मणात्मक (°ण-आत्°), अस्, आ, अम्, belonging or
referring to Brāhmans
containing an account of the
Brāhmans.
—ब्राह्मणादर्शन (°ण-अद्°), अम्,
n. absence of Brāhmanical instruction or guidance.
—ब्राह्मणापाश्रय (°ण-अप्°), अस्, आ, अम्, seek-
ing refuge in Brāhmans.
—ब्राह्मणाभाषण
(°ण-आभ्°), अम्, n., N. of a kind of artificial com-
position (contained in the Kavi-kalpa-latā, a compen-
dium of versification by Devendra or Deveśvara).
—ब्राह्मणाभ्युपपत्ति (°ण-अभ्°), इस्, f. pro-
tection or preservation of a Brāhman.
—ब्राह्मणी-
गामिन्, ई, m. the paramour of a Brāhmaṇī woman
or of a Brāhman's wife.
—ब्राह्मणी-त्व, अम्, n.
the being a Brāhmaṇī woman.
—ब्राह्मणी-सत्-
तमा, f. the best of Brāhmaṇī women.
Macdonell
Englishब्राह्मण 1. brāhmaṇá, (having to do with 🞄Brahman or divine knowledge), one learned 🞄in the Veda, theologian, priest, Brāhman, man 🞄of the first of the four castes
ep. of Agni.
ब्राह्मण 2. brā́hmaṇa, (ī) belonging to a 🞄Brāhman, Brāhmanic
ī, woman of the 🞄priestly caste
kind of red-tailed lizard
🞄Brahman (n. ), the divine (V.)
divine (V.)
divine power
🞄dictum of a Brahman or priest, theological 🞄exegesis relating to matters of faith and 🞄cult
N. of a class of works containining such 🞄disquisitions, a Brāhmaṇa
passage in a 🞄Brāhmaṇa
Soma-vessel of the Brahman 🞄priest: -ka, wretched or merely nominal 🞄Brāhman
-kalpa, resembling a Brāhman
🞄-kumāra, Brāhman boy
-kula, house 🞄of a Brāhman
-gṛha, house of a Brāhman
🞄-ghna, slayer of a Brāhman
-cāṇḍāla, (cāṇḍāla of a =) contemptible Brāhman
🞄-jātá, Brāhman race
-juṣṭa, pp. 🞄pleasing to Brāhmans
-tā, rank or condition 🞄of a Brāhman
-tva, id.
-dārikā, 🞄f. Brāhman girl
-patha, Brāhmaṇa text
🞄-putra-ka, Brāhman boy
-prasaṅga, 🞄applicability of the term Brāhmaṇa, notion 🞄of Brāhman
-prātiveśya, neighbouring 🞄Brāhman
-priya, friend of Brāhmans
🞄-bruva, calling himself a Brāhman, Brāhman 🞄only in name
-bhāva, condition or 🞄rank of a Brāhman
-bhojana, feeding of 🞄Brāhmans
-yajñá, sacrifice meant for or 🞄offered by Brāhmans
-vacana, statement 🞄of a Brāhmaṇa text
-vadha, murder of a 🞄Brāhman.
Benfey
Englishब्राह्मण ब्राह्मण, i. e. ब्रह्मन् + अ,
I. , णी, Relating to, becoming a
Brāhmaṇa, brahmanical, Johns. Sel.
38, 27.
II. A Brāhmaṇa, a man of
the first caste, Pañc. 220, 24.
III.
णी।
1. A woman of the brahmanical
tribe.
2. The wife of a Brāhmaṇa,
Pañc. 118, 25.
IV.
1. An assem-
blage of Brāhmaṇas.
2. The theo-
logical portion of the Vedas, Pāṇ. 2,
3, 60, Sch.
--
अ-, 1. one who
is not a Brāhmaṇa, Man. 2, 241.
2. without Brāhmaṇas.
गो-, a
cow and a Brāhmaṇa, Man. 5, 95.
Hindi
Hindiब्राह्मण, पुजारी, ब्रह्मा के ज्ञाता (brahmaM jaanaati आईटीआई)
Apte Hindi
Hindiब्राह्मण
वि* - ब्रह्म वेदं शुद्धं चैतन्यं वा वेत्त्यधीते वा-अण्
ब्राह्मण का
ब्राह्मण
वि* - ब्रह्म वेदं शुद्धं चैतन्यं वा वेत्त्यधीते वा-अण्
ब्राह्मण के योग्य
ब्राह्मण
वि* - ब्रह्म वेदं शुद्धं चैतन्यं वा वेत्त्यधीते वा-अण्
ब्राह्मण द्वारा दिया गया
ब्राह्मणः
- -
हिंदू धर्म के माने हुए चार वर्णों में सर्वप्रथम वर्ण का
ब्राह्मणः
- -
"पुरोहित, ब्रह्मज्ञानी या धर्मशास्त्री"
ब्राह्मणः
- -
अग्नि का विशेषण
ब्राह्मणः
- -
"वेद का वह भाग जो विविध यज्ञों के विषय में मन्त्रों के विनियोग तथा विवरणात्मक व्याख्या को तत्संबधी निदर्शनों के साथ जो उपाख्यानों के रूप में विद्यमान हैं, प्रस्तुत करता है
वेद के मन्त्रभाग से यह बिल्कुल पृथक् है"
ब्राह्मणः
- -
वैदिक रचनाओं का समूह जिसमें ब्राह्मण भाग सम्मिलित है
ब्राह्मण
वि* - ब्रह्म वेत्त्यधीते वा ब्रह्मा+अण्
ब्राह्मण विषयक
ब्राह्मण
वि* - ब्रह्म वेत्त्यधीते वा ब्रह्मा+अण्
ब्राह्मण के योग्य
ब्राह्मण
वि* - ब्रह्म वेत्त्यधीते वा ब्रह्मा+अण्
ब्राह्मण द्वारा दिया गया
ब्राह्मण
वि* - ब्रह्म वेत्त्यधीते वा ब्रह्मा+अण्
धर्मपूजा विषयक
ब्राह्मण
वि* - ब्रह्म वेत्त्यधीते वा ब्रह्मा+अण्
ब्रह्मा को जानने वाला
ब्राह्मणः
- ब्रह्मा+अण्
चारों वर्णो में से पहले वर्णों से संबद्ध
ब्राह्मणः
- ब्रह्मा+अण्
ब्राह्मण
ब्राह्मणः
- ब्रह्मा+अण्
पुरोहित
ब्राह्मणः
- ब्रह्मा+अण्
अग्नि का विशेषण
ब्राह्मणः
- ब्रह्मा+अण्
अट्ठाइसवाँ नक्षत्र
ब्राह्मणम्
- ब्रह्मा+अण्
ब्राह्मण समाज
ब्राह्मणम्
- ब्रह्मा+अण्
"वेद का वह भाग जिसमें विभिन्न यज्ञों के अवसर पर सूक्तों के प्रयोगों का विधान विहित हैं, यह मन्त्रभाग से बिल्कुल पृथक् हैं"
Shabdartha Kaustubha
Kannadaब्राह्मण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯ ವರ್ಣದವನು
निष्पत्तिः - > "अण्" (४-१-९२)
व्युत्पत्तिः - > ब्रह्मणोऽपत्यम्
प्रयोगाः - > "ब्राह्मणातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये। जामदग्न्यश्च वो मित्रमन्यथा दुर्मनायते"
उल्लेखाः - > म० वी० २-१०
ब्राह्मण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದವನು
निष्पत्तिः - > "अण्" (४-२-५९)
व्युत्पत्तिः - > ब्रह्माधीते
ब्राह्मण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪರಬ್ರಹ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರಿತವನು/ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದವನು
निष्पत्तिः - > "अण्" (४-१-९२)
व्युत्पत्तिः - > ब्रह्म जानाति
ब्राह्मण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವೇದದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವೆಂಬ ಒಂದು ಭಾಗ
ब्राह्मण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸಮೂಹ
निष्पत्तिः - > अण् (४-२-३७)
व्युत्पत्तिः - > ब्राह्मणानां समूहः
विस्तारः - > "ब्राह्मणं ब्रह्मसङ्घाते वेदभागे नपुंसकम्। भूमिदेवे तु पुंलिङ्गः" मेदि०
L R Vaidya
EnglishbrAhmaRa {% (II) m. %} 1. A member of the first of the four primary castes of the Hindus, a Brāhmaṇa (जन्मना जायते शूद्रः सम्स्कारैर्द्विज उच्यते । कर्मणा याति विप्रत्वं ब्रह्म जानाति ब्राह्मणः) M.i.31, v.95
2. an epithet of Agni.
brAhmaRa {% (III) n. %} 1. A society of Brāhmaṇas
2. that portion of the Veda which contains rules for the employment of the Mantras, explanations of sacrifices and illustrations in the way of old stories
(the Veda consists of Mantra and Brāhmaṇa)
3. name of that class of Vedic works which contain the Brāhmaṇa portion of the Veda
(there are extant several Brāhmaṇas: to the Ṛigveda are attached the ऐतरेय and कौशीतकि
to the Yajurveda belongs the शतपथ
पंचविंश and षड्विंश Brāhmaṇas belong to the Sāmaveda and the गोपथ to the Atharvaveda).
Aufrecht Catalogus Catalogorum
EnglishEdgerton Buddhist Hybrid
EnglishLanman
EnglishSanskrit Tibetan
Tibetansngags rigs
ब्राह्मण
sngon skyes
अग्रज / पूर्वज / ब्राह्मण
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritअवदानं कर्म शुद्धं ब्राह्मणस्तु त्रयीमुखः ॥ ८११ ॥
भूदेवो वाडवो विप्रो द्व्यग्राभ्यां जातिजन्मजाः ।
वर्णज्येष्ठः सूत्रकण्ठः षट्कर्मा मुखसंभवः ॥ ८१२ ॥
वेदगर्भः शमीगर्भः सावित्रो मैत्त्र एतसः ।
अवदान (क्ली), शुद्धकर्मन् (क्ली), ब्राह्मण (पुं), त्रयीमुख (पुं), भूदेव (पुं), वाडव (पुं), विप्र (पुं), द्विजाति (पुं), द्विजन्मन् (पुं), द्विज (पुं), अग्रजाति (पुं), अग्रजन्मन् (पुं), अग्रज (पुं), वर्णज्येष्ठ (पुं), सूत्रकण्ठ (पुं), षट्कर्मन् (पुं), मुखसम्भव (पुं), वेदगर्भ (पुं), शमीगर्भ (पुं), सावित्र (पुं), मैत्त्र (पुं), एतस (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritब्राह्मण
ब्राह्मण, वाडव, विप्र, भूमिदेव, द्विजोत्तम, अग्रजन्मन्, द्विजन्मन्, षट्कर्मन्, सोमपा, द्विज
ब्राह्मणो वाडवो विप्रो भूमिदेवो द्विजोत्तमः ।
अग्रजन्मा द्विजन्मा च षट्कर्मा सोमपा द्विजः ॥ ३९१ ॥
verse 2.1.1.391
page 0046
द्विजाति
द्विजाति, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातयः ।
verse 2.1.1.392
page 0046
Mahabharata
EnglishBrāhmaṇa^1 = Śiva (1000 names^2). Do.^2 = Vishṇu (1000 names).
Brāhmaṇa^3 (adi.). § 520 (Mudgala): III, 261, 15458 (lokāḥ).
पुराणम्
Englishब्राह्मण / BRĀHMAṆA. (BRĀHMIN).(1) Origin. Brāhmaṇas, Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras are the caturvarṇas or the four castes. The Purāṇas say that the four castes originated from different parts of the body of brahmā. See manusmṛti, Chapter 1, Stanza 87“Sarvasyāsya tu sargasya
Guptyarthaṁ sa mahādyutiḥ
Mukhabāhūrūpajjānāṁ
Pṛthakkarmāṇyakalpayat.
(With a view to sustain the world, brahmā ordered activities, for the four castes (brāhmaṇa kṣatriya, vaiśya, and śūdra) who were born from his face, arms, thighs and feet). From this statement it is seen that the Brāhmaṇas were born from the face, Kṣatriyas from the arms, Vaiśyas from the thighs and Sūdras from the feet of brahmā.2) The activities of a brāhmaṇa. The duties of a brāhmaṇa are, performing sacrifice, and encouraging others to perform sacrifice, learning Vedas and teaching Vedas, giving gifts and getting remuneration. A brāhmaṇa has two births in one life. Till the time of investiture with the sacred string is one birth and from that period onwards is the second birth. So a brāhmaṇa is called ‘dvija’ or twice-born.
The Brāhmaṇas were allowed to do the works of agriculture, keeping cows, trade and commerce and kusīda (money-lending). Living on the interest of money giving out as loan is kusīda. But they should not trade on products from cow, jaggery, salt, lac and flesh. The suffix ‘Śarmā’ should be added to the name of brāhmaṇa. A brāhmaṇa can have four wives.
ब्राह्मणम् / BRĀHMAṆA(M). See veda.
Vedic Reference
English1. Brāhmaṇa, ‘descendant of a Brahman’ (i.e., of a priest), is
found only a few times in the Rigveda, ^1 and mostly in its latest
parts. In the Atharvaveda^2 and later^3 it is a very common
word denoting ‘priest, ’ and it appears in the quadruple division
of the castes in the Puruṣa-sūkta (‘hymn of man’) of the
Rigveda.^4
It seems certain that in the Rigveda this Brāhmaṇa, or
Brahmin, is already a separate caste, differing from the warrior
and agricultural castes.^5 The texts regularly claim for them a
superiority to the Kṣatriya caste, ^6 and the Brahmin is able by
his spells or manipulation of the rite to embroil the people and
the warriors^7 or the different sections of the warriors.^8 If it
is necessary to recognize, as is sometimes done, that the
Brahmin does pay homage to the king at the Rājasūya, ^9
nevertheless the unusual fact is carefully explained away so
as to leave the priority of the Brahmin unaffected. But it
is expressly recognized that the union of the Kṣatriya and
the Brāhmaṇa is essential for complete prosperity.^10 It is
admitted^11 that the king or the nobles might at times oppress
the Brahmins, but it is indicated that ruin is then certain
swiftly to follow.
The Brahmins are gods on earth, ^12 like the gods in heaven,
but this claim is hardly found in the Rigveda.^13
In the Aitareya Brāhmaṇa^14 the Brahmin is said to be the
‘recipient of gifts’ (ādāyī) and the ‘drinker of the offering’
(āpāyī). The other two epithets applied, āvasāyī and yathā-
kāma-prayāpya, are more obscure
the former denotes either
‘dwelling everywhere’^15 or ‘seeking food’
^16 the latter is usually
taken as ‘moving at pleasure, ’ but it must rather allude to the
power of the king to assign a place of residence to the Brahmin.
In the Śatapatha Brāhmaṇa^17 the prerogatives of the Brah-
min are summed up as (1) Arcā, ‘honour’
(2) Dāna, ‘gifts’
(3) Ajyeyatā, ‘freedom from oppression’
and (4) Avadhyatā,
‘freedom from being killed.’ On the other hand, his duties
are summed up as (5) Brāhmaṇya, ‘purity of descent’
(6) Pratirūpa-caryā, ‘devotion of the duties of his caste’
and
(7) Loka-pakti, ‘the perfecting of people’ (by teaching).
1. Respect paid to Brahmins. — The texts are full^18 of references
to the civilities to be paid to the Brahmin. He is styled
bhagavant, ^19 and is provided with good food^20 and entertain-
ment wherever he goes. Indeed, his sanctity exempts him
from any close inquiry into his real claim to Brahminhood
according to the Pañcaviṃśa Brāhmaṇa.^21
2. Gifts to Brahmins. — The Dānastuti (‘Praise of gifts’) is a
recognized feature of the Rigveda, and the greed of the poets
for Dakṣiṇās, or sacrificial fees, is notorious. Vedic texts^22
themselves recognize that the literature thence resulting (Nārā-
śaṃsī) was often false to please the donors. It was, however,
a rule^23 that Brahmins should not accept what had been
refused by others
this indicates a keen sense of the danger of
cheapening their wares. So exclusively theirs was the right to
receive gifts that the Pañcaviṃśa Brāhmaṇa^24 has to explain
how Taranta and Purumīḷha became able to accept gifts by
composing a Rigvedic hymn.^25 The exaggerations in the
celebration of the gifts bestowed on the priests has the curious
result of giving us a series of numerals of some interest (Daśan).
In some passages^26 certain gifts — those of a horse or sheep — are
forbidden, but this rule was not, it is clear, generally observed.
3. Immunities of Brahmins. — The Brahmin claimed to be
exempt from the ordinary exercise of the royal power. When
a king gives all his land and what is on it to the priests, the gift
does not cover the property of the Brahmin according to the
Śatapatha Brāhmaṇa.^27 The king censures all, but not the
Brahmin, ^28 nor can he safely oppress any Brahmin other than
an ignorant priest.^29 An arbitrator (or a witness) must decide
(or speak) for a Brahmin against a non-Brahmin in a legal
dispute.^30
The Brahmin's proper food is the Soma, ^31 not Surā^32 or
Parisrut, ^33 and he is forbidden to eat certain forms of flesh.^34
On the other hand, he alone is allowed to eat the remains of
the sacrifice, ^35 for no one else is sufficiently holy to consume
food which the gods have eaten. Moreover, though he cannot
be a physician, ^36 he helps the physician by being beside him
while he exercises his art.^37 His wife^38 and his cow^39 are both
sacred.
4. Legal Position of Brahmins. — The Taittirīya Saṃhitā^40
lays down a penalty of a hundred (the unit meant is unknown)
for an insult to a Brahmin, and of a thousand for a blow
but
if his blood is drawn, the penalty is a spiritual one. The only
real murder is the slaying of a Brahmin according to the
Satapatha Brāhmaṇa.^41 The crime of slaying a Brahmin ranks
above the sin of killing any other man, but below that of killing
an embryo (bhrūṇa) in the Yajurveda
^42 the crime of slaying an
embryo whose sex is uncertain is on a level with that of slaying
a Brahmin.^43 The murder of a Brahmin can be expiated only
by the horse sacrifice, ^44 or by a lesser rite in the late Taittirīya
Āraṇyaka.^45 The ritual slaying of a Brahmin is allowed in the
later ceremonial, ^46 and hinted at in the curious legend of
Śunaḥśepa
^47 and a Purohita might be punished with death for
treachery to his master.^48
5. Purity of Birth. — The importance of pure descent is seen
in the stress laid on being a descendant of a Ṛṣi (ārṣeya).^49 But,
on the other hand, there are clear traces of another doctrine,
which requires learning, and not physical descent, as the true
criterion of Ṛṣihood.^50 In agreement with this is the fact
that Satyakāma Jābāla was received as a pupil, though his
parentage was unknown, his mother being a slave girl who had
been connected with several men, ^51 and that in the Śatapatha
Brāhmaṇa^52 the ceremony on acceptance as a pupil required
merely the name of the pupil. So Kavaṣa is taunted in the
Rigveda Brāhmaṇas^53 as being the son of a female slave (Dāsī),
and Vatsa cleared himself of a similar imputation by a fire
ordeal.^54 Moreover, a very simple rite was adequate to remove
doubts as to origin.^55 In these circumstances it is doubtful
whether much value attaches to the Pravara lists in which the
ancestors of the priest were invoked at the beginning of the
sacrifice by the Hotṛ and the Adhvaryu priests.^56 Still, in
many parts of the ritual the knowledge of two or more genera-
tions was needed, ^57 and in one ceremony^58 ten ancestors who
have drunk the Soma are required, but a literal performance of
the rite is excused. Moreover, there are clear traces of ritual
variations in schools, like those of the Vasiṣṭhas and the
Viśvāmitras.
6. The Conduct of the Brahmin. — The Brahmin was required
to maintain a fair standard of excellence.^59 He was to be kind
to all^60 and gentle, ^61 offering sacrifice and receiving gifts.^62
Especial stress was laid on purity of speech
^63 thus Viśvan-
tara's excuse for excluding the Śyāparṇas from his retinue was
their impure (apūtā) speech.^64 Theirs was the craving for
knowledge^65 and the life of begging.^66 False Brahmins are
those who do not fulfil their duties^67 (cf. Brahmabandhu) .
But the penances for breach of duty are, in the Sūtras, of a
very light and unimportant character.^68
7. Brahminical Studies. — The aim of the priest is to obtain
pre-eminence in sacred knowledge (brahma-varcasam), as is
stated in numerous passages of Vedic literature.^69 Such
distinction is not indeed confined to the Brahmin: the king
has it also, but it is not really in a special manner appropriate
to the Kṣatriya.^70 Many ritual acts are specified as leading to
Brahmavarcasa, ^71 but more stress is laid on the study of the
sacred texts: the importance of such study is repeatedly
insisted upon.^72
The technical name for study is Svādhyāya: the Satapatha
Brāhmaṇa is eloquent upon its advantages, ^73 and it is asserted
that the joy of the learned Śrotriya, or ‘student, ’ is equal to
the highest joy possible.^74 Nāka Maudgalya held that study
and the teaching of others were the true penance (tapas).^75 The
object was the ‘threefold knowledge’ (trayī vidyā), that of the
Ṛc, Yajus, and Sāman, ^76 a student of all three Vedas being
called tri-śukriya^77 or tri-śukra, ^78 ‘thrice pure.’ Other objects
of study are enumerated in the Śatapatha Brāhmaṇa, ^79 in the
Taittirīya Āraṇyaka, ^80 the Chāndogya Upaniṣad, ^81 etc. (See
Itihāsa, Purāṇa
Gāthā, Nārāśaṃsī
Brahmodya
Anuśās-
ana, Anuvyākhyāna, Anvākhyāna, Kalpa, 2. Brāhmaṇa
Vidyā, Kṣatravidyā, Devajanavidyā, Nakṣatravidyā, Bhūta-
vidyā, Sarpavidyā
Atharvāṅgirasaḥ, Daiva, Nidhi, Pitrya,
Rāśi
Sūtra, etc.)
Directions as to the exact place and time of study are given
in the Taittirīya Āraṇyaka^82 and in the Sūtras. If study is
carried on in the village, it is to be done silently (manasā)
if
outside, aloud (vācā).
Learning is expected even from persons not normally com-
petent as teachers, such as the Carakas, who are recognized in
the Śatapatha Brāhmaṇa^83 as possible sources of information.
Here, too, may be mentioned the cases of Brahmins learning
from princes, though their absolute value is doubtful, for the
priests would naturally represent their patrons as interested in
their sacred science: it is thus not necessary to see in these
notices any real and independent study on the part of the
Kṣatriyas.^84 Yājñavalkya learnt from Janaka, ^85 Uddālaka
Āruṇi and two other Brahmins from Pravāhaṇa Jaivali, ^86
Dṛptabālāki Gārgya from Ajātaśatru, ^87 and five Brahmins
under the lead of Aruṇa from Aśvapati Kaikeya.^88 A few
notices show the real educators of thought: wandering scholars
went through the country^89 and engaged in disputes and
discussions in which a prize was staked by the disputants.^90
Moreover, kings like Janaka offered rewards to the most learned
of the Brahmins
^91 Ajātaśatru was jealous of his renown, and
imitated his generosity. Again, learned women are several
times mentioned in the Brāhmaṇas.^92
A special form of disputation was the Brahmodya, for which
there was a regular place at the Aśvamedha (‘horse sacrifice’)^93
and at the Daśarātra (‘ten-day festival’).^94 The reward of
learning was the gaining of the title of Kavi or Vipra, ‘sage.’^95
8. The Functions of the Brahmin. — The Brahmin was required
not merely to practise individual culture, but also to give
others the advantage of his skill, either as a teacher or as a
sacrificial priest, or as a Purohita.
As a teacher the Brahmin has, of course, the special duty of
instructing his own son in both study and sacrificial ritual.^96
The texts give examples of this, such as Āruṇi and Śvetaketu, ^97
or mythically Varuṇa and Bhṛgu.^98 This fact also appears
from some of the names in the Vaṃśa Brāhmaṇa^99 of the
Sāmaveda and the Vaṃśa (list of teachers) of the Śāṅkhāyana
Āraṇyaka.^100 On the other hand, these Vaṃśas and the
Vaṃśas of the Śatapatha Brāhmaṇa show that a father often
preferred to let his son study under a famous teacher. The
relation of pupil and teacher is described under Brahmacarya.
A teacher might take several pupils, ^101 and he was bound to
teach them with all his heart and soul.^102 He was bound to
reveal everything to his pupil, at any rate to one who was
staying with him for a year (saṃvatsara-vāsin), ^103 an expression
which shows, as was natural, that a pupil might easily
change teachers. But, nevertheless, certain cases of learning
kept secret and only revealed to special persons are enumer-
ated.^104 The exact times and modes of teaching are elaborately
laid down in the Sūtras, ^105 but not in the earlier texts.
As priest the Brahmin operated in all the greater sacrifices
the simple domestic (gṛhya) rites could normally be performed
without his help, but not the more important rites (śrauta).
The number varied: the ritual literature requires sixteen priests
to be employed at the greatest sacrifices (see Ṛtvij), but other
rites could be accomplished with four, ^106 five, ^107 six, ^108 seven, ^109
or ten^110 priests. Again, the Kauṣītakins^111 had a seventeenth
priest beside the usual sixteen, the Sadasya, so called because
he watched the performance from the Sadas, ‘seat.’ In one
rite, the Sattra (‘sacrificial session’) of the serpents, the
Pañcaviṃśa Brāhmaṇa, ^112 adds three more to the sixteen, a
second Unnetṛ, an Abhigara, and an Apagara. The later ritual
places the Brahman at the head of all the priests, but this is
probably not the early view (see Brahman).
The sacrifice ensured, if properly performed, primarily the
advantages of the sacrificer (yajamāna), ^113 but the priest shared
in the profit, besides securing the Dakṣiṇās. Disputes between
sacrificers and the priests were not rare, as in the case of
Viśvantara and the Śyāparṇas, ^114 or Janamejaya and the
Asitamṛgas
^115 and the Aiṣāvīras are referred to as undesirable
priests.^116 Moreover, Viśvāmitra once held the post of Puro-
hita to Sudās, but gave place to Vasiṣṭha.
The position of Purohita differed considerably from that of
the ordinary priest, for the Purohita not merely might officiate
at the sacrifice, but was the officiator in all the private sacrifices
of his king. Hence he could, and undoubtedly sometimes did,
obtain great influence over his master in matters of secular
importance
and the power of the priesthood in political as
opposed to domestic and religious matters, no doubt rested on
the Purohita.
There is no recognition in Vedic literature of the rule later
prevailing by which, after spending part of his life as a Brahma-
cārin, and part as a householder, the Brahmin became an
ascetic^117 (later divided into the two stages of Vānaprastha,
‘forest-dweller, ’ and Saṃnyāsin, ‘mystic’). Yājñavalkya's
case^118 shows that study of the Absolute might empty life of all
its content for the sage, and drive him to abandon wife and
family. In Buddhist times the same phenomenon is seen^119
applying to other than Brahmins. The Buddhist texts are
here confirmed in some degree by the Greek authorities.^120
The practice bears a certain resemblance to the habit of kings,
in the Epic tradition, ^121 of retiring to the forest when active life
is over.
From the Greek authorities^122 it also appears — what is
certainly the case in the Buddhist literature^123 — that Brahmins
practised the most diverse occupations. It is difficult to say
how far this was true for the Vedic period. The analogy of the
Druids^124 — in some respects very close — suggests that the
Brahmins may have been mainly confined to their professional
tasks, including all the learned professions such as astronomy^125
and so forth. This is not contradicted by any Vedic evidence,
for instance, the poet of a hymn of the Rigveda^126 says he is a
poet, his father a physician (Bhiṣaj), and his mother a grinder
of corn (Upala-prakṣiṇī). This would seem to show that a
Brahmin could be a doctor, while his wife would perform the
ordinary household duties. So a Purohita could perhaps take
the field to assist the king by prayer, as Viśvāmitra, ^127 and
later on Vasiṣṭha^128 do, but this does not show that priests
normally fought. Nor do they seem normally to have been
agriculturists or merchants. On the other hand, they kept
cattle: a Brahmacārin's duty was to watch his master's
cattle.^129 It is therefore needless to suppose that they could
not, and did not, on occasion turn to agricultural or mercan-
tile pursuits, as they certainly did later. But it must be
remembered that in all probability there was more purity of
blood, and less pressure of life, among the Brahmins of the
Vedic age than later in Buddhist times, when the Vedic
sacrificial apparatus was falling into grave disrepute.
It is clear that the Brahmins, whatever their defects, repre-
sented the intellectual side of Vedic life, and that the Kṣatriyas,
if they played a part in that life, did so only in a secondary
degree, and to a minor extent. It is natural to suppose that
the Brahmins also composed ballads, the precursors of the
epic
for though none such have survived, a few stanzas of this
character, celebrating the generosity of patrons, have been
preserved by being embedded in priestly compositions. A
legend in the Śatapatha Brāhmaṇa^130 shows clearly that the
Brahmins regarded civilization as being spread by them only:
Kosala and Videha, no doubt settled by Āryan tribes, are only
rendered civilized and habitable by the influence of pious
Brahmins. We need not doubt that the non-Brahminical
tribes (see Vrātya) had attained intellectual as well as material
civilization, but it is reasonable to assume that their civilization
was inferior to that of the Brahmins, for the history of
Hinduism is the conquest by the Brahmins — not by arms, but
by mind — of the tribes Āryan and non-Āryan originally beyond
the pale.
1) i. 164, 45
vi. 75, 10
vii. 103, 1.
7. 8
x. 16, 6
71, 8. 9
88, 19
90, 12
97, 22
109, 4. See Muir, Sanskrit
Texts, 12, 251-257
Roth, Nirukta,
Erläuterungen, 126
St. Petersburg Dic-
tionary, s.v., where Rv. viii. 58, 1, is
added
Ludwig, Translation of the
Rigveda, 3, 220-226.
2) ii. 6, 3
iv. 6, 1
v. 17, 9
18,
1 et seq.
19, 2 et seq.
xi. 1, 28
xix. 34, 6
35, 2, etc.
3) Taittirīya Saṃhitā, i. 6, 7, 2
ii. 1,
2, 8, etc.
Vājasaneyi Saṃhitā, vii. 46.
etc.
4) x. 90.
5) Cf. Oldenberg, Zeitschrift der
Deutschen Morgenländischen Gesellschaft,
42, 235
Geldner, Vedische Studien, 2,
146, n. 1
and see Varṇa.
6) See Maitrāyaṇī Saṃhitā, iv. 3, 8
Kāṭhaka Saṃhitā, xxix. 10
Vājasaneyi
Saṃhitā, xxi. 21
Śatapatha Brāhmaṇa,
v. 4, 4, 15
xiii. 1, 9, 1
3, 7, 8
Aitareya Brāhmaṇa, vii. 15
viii. 9
Pañcaviṃśa Brāhmaṇa, ii. 8, 2
xi. 11
9
xv. 6, 3
and cf. Brahmapuro-
hita
Weber, Indische Studien, 10, 27
et seq.
7) See Maitrāyaṇī Saṃhitā, ii. 1, 7
iii. 3, 10
Taittirīya Saṃhitā, ii. 2, 11,
2, etc.
8) Maitrāyaṇī Saṃhitā, iii. 3, 10.
9) Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad, i. 4, 23
(Mādhyaṃdina = i. 4, 11 Kāṇva). Cf.
Kāṭhaka Saṃhitā, xxviii. 5
Śatapatha
Brāhmaṇa, i. 2, 3, 2
v. 4, 2, 7. Con-
trast the claim that Soma alone is King
of the Brahmins, Vājasaneyi Saṃhitā,
x. 18
Śatapatha Brāhmaṇa, v. 4,
2, 3.
10) See Taittirīya Saṃhitā, v. 1, 10, 3
Kāṭhaka Saṃhitā, xix. 10
xxvii. 4
xxix. 10
Maitrāyaṇī Saṃhitā, ii. 2, 3
7, 7
iii. 1, 9
2, 3
iv. 3, 9
Vāja-
saneyi Saṃhitā, xx. 25
Pañcaviṃśa
Brāhmaṇa, xix. 17, 4
Śatapatha Brāh-
maṇa, iv. 1, 4, 6
v. 4, 4, 15
Aitareya
Brāhmaṇa, viii. 10. 17, 24, 25, etc.
Cf. Purohita.
11) Maitrāyaṇī Saṃhitā, i. 8, 7
Pañca-
vimśa Brāhmaṇa, xviii. 10, 8
Av. v. 17-
19
Taittirīya Brāhmaṇa, i. 7, 2, 6
Śatapatha Brāhmaṇa, xiii. 1, 5, 4.
12) Av. v. 3, 2
vi. 13, 1
44, 2
xix. 62, 1 (compared with xix. 32, 8),
and probably v. 11, 11
Taittirīya
Saṃhitā, i. 7, 3, 1
ii. 5, 9, 6
Kāṭhaka
Saṃhitā, viii. 13
Maitrāyaṇī Saṃhitā,
i. 4, 6
Śatapatha Brāhmaṇa, ii. 2,
2, 6
4, 3, 14
iii. 1, 1, 11
iv. 3, 4, 4.
See Weber, op. cit., 10, 35, 36
von
Schroeder, Indiens Literatur und Cultur,
146, 147.
13) Neither in i. 139, 7, nor ix. 99, 6
(see Roth, St. Petersburg Dictionary,
(s.v. deva), is this sense at all probable.
Zimmer, Altindisches Leben, 206, quotes
1, 128, 8, but that also is uncertain.
14) vii. 29, 2. Cf. Varṇa. n. 71.
15) Weber, Indische Studien, 9, 326.
16) Muir, Sanskrit Texts, 5, 439.
17) xi. 5, 7, 1 et seq. See Weber,
op. cit., 10, 41 et seq.
18) E.g., Kāṭhaka Saṃhitā
xxv. 3
Taittirīya Brāhmaṇa, i. 1, 10, 6
Sata-
patha Brāhmaṇa, ii. 4, 1, 10
3, 4, 6,
etc.
19) Śatapatha Brāhmaṇa, xiv. 6, 1, 2.
20) Kāṭhaka Saṃhitā, xix. 12.
21) vi. 5, 8
Kāṭhaka Saṃhitā, xxvii. 2.
22) Kāṭhaka Saṃhitā, xiv. 5
Tait-
tirīya Brāhmaṇa, i. 3, 2, 6, 7.
23) Śatapatha Brāhmaṇa, iii. 5, 1,
25. Cf. also Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad,
iii. 15, 8
Śatapatha Brāhmaṇa, xiii. 4,
3, 14, etc.
24) xiii. 7, 12.
25) ix. 58, 3.
26) Taittirīya Saṃhitā, ii. 3, 12, 1. 2
Kāṭhaka Saṃhitā, xii. 6, etc.
27) xiii. 5, 4, 29
6, 2, 18
7,
1, 13.
28) Ibid., v. 4, 2, 3.
29) Ibid., xiii. 4, 2, 17.
30) Taittirīya Saṃhitā, ii. 5, 11, 9.
31) Śatapatha Brāhmaṇa, xii. 7, 2, 2
Aitareya Brāhmaṇa, vii. 29. Cf. Kāṭhaka
Saṃhitā, xi. 5
Vājasaneyi Saṃhitā,
ix. 40
x. 18, etc.
32) Śatapatha Brāhmaṇa, xii. 8, 1, — 5.
33) Ibid., xii. 9, 1, 1.
34) Ibid., 1, 2, 3, 9
vii. 5, 2, 37
Aitareya Brāhmaṇa, ii. 8.
35) Satapatha Brāhmaṇa, ii. 3, 1, 39
5, 3, 16, etc. On the food of the
Brahmins, cf. also Pañcaviṃśa Brāh-
maṇa, x. 4, 5
xvii. 1, 9
Aitareya
Brāhmaṇa, iv. 11.
36) Cf. Śatapatha Brāhmaṇa, iv. 1, 5,
8-14, where the Aśvins, who are famous
as physicians (viii. 2, 1, 3
xii. 7, 1, 11).
are treated as impure.
37) Taittirīya Saṃhitā, vi. 4, 9, 3.
Contrast Rv. x. 97, 22, where no dis-
credit attaches to the profession.
38) Av. v. 17.
39) Ibid., v. 18.
40) ii. 6, 10. 2.
41) xiii. 3, 5, 3.
42) Kāṭhaka Saṃhitā, xxxi. 7
Kapiṣ-
ṭhala Saṃhitā, xlvii. 7
Taittirīya
Brāhmaṇa, iii. 2, 8, 12.
43) Taittirīya Saṃhitā, vi. 5, 10, 2
Kāṭhaka Saṃhitā, xxvii. 9
Weber,
Indische Studien, 9, 481
10, 66.
44) Śatapatha Brāhmaṇa, xiii. 3, 1, 1
5, 4, 1 et seq.
45) x. 38.
46) Śāṅkhāyana Śrauta Sūtra, xvi. 10,
10
12, 16-20
Weber, Zeitschrift der
Deutschen Morgenländischen Gesellschaft,
18, 268, 269.
47) Aitareya Brāhmaṇa, vii. 15
Sāṅkhāyana Śrauta Sūtra, xv. 20.
48) Pañcaviṃśa Brāhmaṇa, xiv. 6, 8.
49) See Taittirīya Saṃhitā, vi. 6, 1, 4
Vājasaneyi Saṃhitā, vii. 46
Taittirīya
Brāhmaṇa, i. 4, 4, 2
Śatapatha Brāh-
maṇa, iv. 3, 4, 19
xii. 4, 4, 6.
50) Taittirīya Saṃhitā, vi. 6, 1, 4
Kāṭhaka Saṃhitā, xxx. 1
Maitrāyaṇī
Saṃhitā, iv. 8, 1.
51) Chāndogya Upaniṣad, vi. 4, 4.
52) xi. 5, 4, 1
and cf. a citation in
the scholiast on Kātyāyana Śrauta
Sūtra, i. 6, 14
‘Whoever studies the
Stomabhāgas (a peculiarity of the
Vasiṣṭhas) is a Vasiṣṭha’
Weber,
Indische Studien, 10, 73.
53) Aitareya Brāhmaṇa, ii. 19
Kauṣī-
taki Brāhmaṇa, xii. 3
Weber, op. cit.,
2, 311.
54) Pañcaviṃśa Brāhmaṇa, xiv. 6, 6.
55) Taittirīya Saṃhitā, vi. 2, 6, 4
Kāṭhaka Saṃhitā, xxv. 3
Pañcaviṃśa
Brāhmaṇa, xxiii. 4, 2.
56) See Weber, op. cit., 9, 321
10,
8. 81
Max Müller. Ancient Sanskrit
Literature, 380 et seq.
57) Cf., e.g., Taittirīya Saṃhitā, ii. 1,
5, 5
Kāṭhaka Saṃhitā, xiii. 5.
58) Śatapatha Brāhmaṇa, v. 4, 5, 4
Weber, op. cit., 10, 85-88.
59) Weber, 10, 88-96
Max Müller,
Ancient Sanskrit Literature, 407 et seq.
60) Śatapatha Brāhmaṇa. ii. 3, 2,
12.
61) Ibid., ii. 3, 4, 6.
62) Ibid., xiii. 1, 5, 6.
63) Ibid., iii. 2, 1, 24. Cf. iv. 1, 3, 17
Nirukta, xiii. 9
Kāṭhaka Saṃhitā,
xiv. 5
xxxvii. 2
Vājasaneyi Saṃhitā,
xxiii. 62.
64) Aitareya Brāhmaṇa, vii. 27
Muir,
Sanskrit Texts, 12, 438.
65) Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad, iii. 8, 8
v. 1, 1.
66) Ibid., iii. 4, 1
iv. 4, 26.
67) Ibid., vi. 4, 4.
68) Taittirīya Āraṇyaka, ii. 18, etc.
69) Taittirīya Saṃhitā, iv. 1, 7, 1
vii. 5, 18, 1
Kāṭhaka Saṃhitā, Aśva-
medha, v. 14
Vājasaneyi Saṃhitā,
xxii. 22
xxvii. 2
Taittirīya Brāhmaṇa,
iii. 8, 13, 1
Aitareya Brāhmaṇa, iv. 11,
6-9
Śatapatha Brāhmaṇa, xiii. 2, 6, 10
x. 3, 5, 16
xi. 4, 4, 1
Pañcaviṃśa
Brāhmaṇa, vi. 3, 5.
70) Śatapatha Brāhmaṇa, ii. 1, 3, 6
xiii. 1, 5, 3, 5
2, 6, 9.
71) Kāṭhaka Saṃhitā, xxxvii. 7
Tait-
tirīya Brāhmaṇa, ii. 7, 1, 1
Pañca-
viṃśa Brāhmaṇa, xxiii. 7, 3, etc.
Śatapatha Brāhmaṇa, ii. 3, 1, 31,
etc.
72) Śatapatha Brāhmaṇa, i. 7, 2, 3
xi. 3, 3, 3-6
5, 7, 10.
73) Śatapatha Brāhmaṇa, xi. 5, 6, 3, 9
7, 1
Taittirīya Āraṇyaka, ii. 13.
74) Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad, iv. 3,
35-39
Taittirīya Āraṇyaka, ix. 8.
75) Ibid., vii. 8. 10.
76) Śatapatha Brāhmaṇa, i. 1, 4, 2. 3
ii. 6, 4, 2-7
iv. 6, 7, 1, 2
v. 5, 5, 9
vi. 3, 1, 10. 11. 20
x. 5, 2, 1. 2
xi. 5,
4, 18
xii. 3, 3, 2, etc.
77) Kāṭhaka Saṃhitā, xxxvii. 7.
78) Taittirīya Brāhmaṇa, ii. 7, 1, 2.
79) xi. 5, 7, 5-8.
80) ii. 9. 10.
81) vii. 1, 2, 4
2, 1
7, 1.
82) ii. 11. 12-15.
83) iv. 2, 4. 1.
84) Cf. (1) Kṣatriya and (2) Varṇa.
85) Satapatha Brāhmaṇa, xi. 6, 2, 5.
86) Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad, vi. 1,
11
Chāndogya Upaniṣad, v. 3, 1, and
i. 8, 1. Cf. Muir, Sanskrit Texts, 5.
436, 514-516.
87) Bṛhadāraṇyaka Upanisad, ii. 1, 1
Kauṣītaki Upaniṣad, iv. 1.
88) Śatapatha Brāhmaṇa, x. 6, 1, 2.
89) Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad, iii. 3, 1.
Cf. iii. 7, 1.
90) Śatapatha Brāhmaṇa, xi. 4, 1, 1.
91) Ibid., xi. 6, 3, 1
Bṛhadāraṇyaka
Upaniṣad, vi. 1, 1-9, 20. 29.
92) Aitareya Brāhmaṇa, v. 29
Kauṣī-
taki Brāhmaṇa, ii. 9
Bṛhadāraṇyaka
Upaniṣad, iii. 3, 1
7, 1. Cf. Āśvalāyana
Gṛhya Sūtra, iii. 4, 4
Sāṅkhāyana
Gṛhya Sūtra, iv. 10.
93) Śatapatha Brāhmaṇa, xiii. 5, 2, 11.
94) Ibid., iv. 6, 9, 20.
95) Taittirīya Saṃhitā, ii. 5, 9, 1
Taittirīya Brāhmaṇa, iii. 5, 3, 1
Śata-
patha Brāhmaṇa, i. 4, 2. 7
iii. 5, 3, 12.
Cf. also Bṛhadāraṇyaka Upanisad, vi. 4,
29.
96) Śatapatha Brāhmaṇa, i. 6, 2, 4.
97) Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad, vi. 1, 1.
(Mādhyaṃdina = vi. 2, 1 Kāṇva).
98) Śatapatha Brāhmaṇa, xi. 6, 1, 1.
99) Indische Studien, 4, 376.
100) xv. 1.
101) Taittirīya Āraṇyaka, vii. 3.
102) See Taittirīya Āraṇyaka, vii. 4
(Indische Studien, 2, 211).
103) Śatapatha Brāhmaṇa, xiv. 1, 1,
26. 27. Cf. Aitareya Āraṇyaka, v. 3, 3.
104) So the Vasiṣṭhas and the Stoma-
bhāgas, Pañcaviṃśa Brāhmaṇa, xv. 5,
24
Taittirīya Brāhmaṇa, iii. 5, 2, 1
Kāṭhaka Saṃhitā, xxxvii. 17
Pra-
vāhaṇa Jaivali and his knowledge of
Brahman, Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad,
vi. 1, 11
Chāndogya Upaniṣad, v. 3,
where the claim is made that the praśās-
ana belongs to the Kṣatriyas. Śaṅkara,
in his commentary, takes the word to
mean the ‘giving of instruction, ’ but
this must be regarded as improbable,
‘rule’ being more probably the sense.
Cf. Weber, Indische Studien, 10, 128
Böhtlingk, Translation of the Bṛhad-
āraṇyaka Upaniṣad, iii. 8, 9.
105) Rigveda Prātiśākhya, xv. 1 et seq.
Aitareya Āraṇyaka, v. 3, 3
and see
Weber, op. cit., 10, 129-135.
106) Taittirīya Brāhmaṇa, ii. 3, 6, 1-4
Pañcaviṃśa Brāhmaṇa, xxv. 4, 2. The
four are the Hotṛ, Adhvaryu, Agnīdh,
and Upavaktṛ: Weber, 10, 139, n. 4.
107) Kāṭhaka Saṃhitā, ix. 13
Pañca-
viṃśa Brāhmaṇa, xxv. 4, 2, with a
second Adhvaryu, as well as the four
enumerated in the previous note.
108) Kāṭhaka Saṃhitā, ix. 13
Tait-
tirīya Brāhmaṇa, ii. 2, 2, 3
Tait-
tirīya Āraṇyaka, iii. 4, 6
Satapatha
Brāhmaṇa, xi. 7, 2, 6, where the list
has Adhvaryu, Hotṛ, Brahman, with
the Pratiprasthātṛ, Maitrāvaruṇa,
Āgnīdhra.
109) Kāṭhaka Saṃhitā, ix. 13
Tait-
tirīya Brāhmaṇa, ii. 2, 2, 5
Taittirīya
Āraṇyaka, iii. 5
Pañcaviṃśa Brāh-
maṇa, xxv. 4, 2. The number seems
to be made up of the five of note 107
and the Abhigarau — i.e., probably the
Abhigara and the Apagara.
110) Kāṭhaka Saṃhita, ix. 8, 13-16
Taittirīya Brāhmaṇa, ii. 2, 4, 1
3, 6, 4
Taittirīya Āraṇyaka, iii. 1
Aitareya
Brāhmaṇa, v. 25
Pañcaviṃśa Brāh-
maṇa, xxv. 4, 2. What ten are meant
is uncertain
the four of note 106 are
enumerated.
111) Cf. Śatapatha Brāhmaṇa, x. 4, 2,
19
Keith, Aitareya Āraṇyaka, 37.
112) xxv. 14, 3.
113) Śatapatha Brāhmaṇa, i. 6, 1, 20
9, 1, 12
ii. 2, 2, 7
iii. 4, 2, 15
iv. 2,
5, 9, 10
viii. 5, 3, 8
ix. 5, 2, 16
xii. 8, 1, 17, etc.
114) Aitareya Brāhmaṇa, vii. 27 et seq.
Muir, Sanskrit Texts, 5, 436 et seq.
115) Aitareya Brāhmaṇa, vii. 27.
116) Cf. Śatapatha Brāhmaṇa, xi. 2,
7, 32, where Weber, Indische Studien,
10, 153, n. 1, interprets Aiṣāvīra, not
as a proper name, but as meaning ‘con-
temptible’
but Sāyaṇa thinks a proper
name is meant, a view accepted by
Eggeling, Sacred Books of the East, 44,
45, n. 2.
117) See Deussen, Philosophy of the
Upanishads, 372 et seq.
118) Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad, ii. 4, 1
iv. 5, 1. See iii. 5, 1, for his teaching,
of which his action is a logical con-
sequence.
119) Fick, Die sociale Gliederung, 40
et seq.
Oldenberg, Buddha, ^5 72 et seq.
120) Arrian, Indica, xii. 8. 9
Strabo,
xv. 1, 49, 60.
121) Hopkins, Journal of the American
Oriental Society, 13, 179 et seq.
122) See Fick, loc. cit.
123) Rhys Davids, Buddhist India, 57.
124) Cæsar, Bellum Gallicum, vi. 14.
The Druids did not fight, did not pay
tribute, studied for many years, ob-
served secrecy as to matters of ritual
and learning, did not use writing, and
had a certain belief in transmigration.
Cf. Weber, Indische Studien, 5, 19.
125) Hence the Brahman is the 28th
Nakṣatra: Taittirīya Brāhmaṇa, i. 5,
3, 3
Weber, Naxatra, 2, 306, 311
Indische Studien, 10, 40.
126) ix. 112.
127) Rv. iii. 33. 53.
128) Rv. vii. 18.
129) Chāndogya Upaniṣad, iv. 4, 5
Aitareya Āraṇyaka, iii. 1, 6.
130) i. 4, 1, 14-17. Cf. Weber, Indische
Studien, 9, 257, 277, 278, and Aitareya
Brāhmaṇa, iii. 44.
Almost all that can be said of
the Brahmins is collected in Weber's
Indische Studien, 10, 40-158. Cf. also
Ludwig, Translation of the Rigveda,
3, 220-226
Fick, Die sociale Gliederung
(for Buddhist times
the evidence is,
however, of uncertain, and much of it
probably of late, date)
Hopkins, Journal
of the American Oriental Society, 13, 82,
182, etc. (for notices of the Brahmins
in the Epic): The Mutual Relations of
the Four Castes according to the Māna-
vadharmacāstram (for the Dharma view).
Muir, Sanskrit Texts, 12, 248 et seq.,
discusses the priesthood in the Rigveda,
and Zimmer, Altindisches Leben, 197-
212, gives an excellent summary of the
facts.
2. Brāhmaṇa, ‘religious explanation, ’^1 is the title of a class
of books which as such are only mentioned in the Nirukta^2 and
the Taittirīya Āraṇyaka, ^3 and then in the Sūtras, where the
names of the Brāhmaṇas occur, showing that literary works
were in existence.
1) Aitareya Brāhmaṇa, i. 25, 15
iii.
45, 8
vi. 25, 1, etc.
Taittirīya Saṃhitā,
iii. 1, 9, 5
5, 2, 1
Śatapatha Brāhmaṇa,
iii. 2, 4, 1, etc. In the Kauṣītaki
Brāhmaṇa and the Śāṅkhāyana Āraṇ-
yaka, i. and ii., the use is constant.
2) ii. 16
xiii. 7.
3) ii. 10.
अमरकोशः
SanskritWord: ब्राह्मणः
Root: ब्राह्मण
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ Brahman
⇒ Brahmanical
⇒ brahmin man
⇒ Brahman in the second stage
⇒ one who has divine knowledge
⇒ befitting or becoming a Brahman
⇒ relating to or given by a Brahman
⇒ man belonging to the 1st of the 3 twice-born classes and of the 4 original divisions of the Hindu body
Shloka(s):
2|7|4|1 ► आश्रमोऽस्त्री द्विजात्यग्रजन्मभूदेववाडवाः। (ब्रह्मवर्गः)
2|7|4|2 ► विप्रश्च ब्राह्मणोऽसौ षट्कर्मा यागादिभिर्वृतः॥ (ब्रह्मवर्गः)
3|3|30|1 ► केकि तार्क्ष्यावहिभुजौ दन्तविप्राण्डजा द्विजाः। (नानार्थवर्गः)
3|3|114|2 ► वेदस्तत्त्वं तपो ब्रह्म ब्रह्मा विप्रः प्रजापतिः॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|7|4|1 ⇢ द्विजातिः (द्विजाति) (पुं)
➠ 2|7|4|1 ⇢ अग्रजन्मा (अग्रजन्मन्) (पुं) ⇒ brahmA, brahman, brAhmaNa, first-born, elder brother, member of one of the three highest castes
➠ 2|7|4|1 ⇢ भूदेवः (भूदेव) (पुं)
➠ 2|7|4|1 ⇢ वाडवः (वाडव) (पुं)
➠ 2|7|4|2 ⇢ विप्रः (विप्र) (पुं) ⇒ wise, sage, seer, priest, Brahman, learned, excited, brAhmaNa, inspired, thrilled, the moon, wise man, theologist, singer. poet, enthusiastic, domestic priest, month bhAdrapada, class of demi-gods, learned theologian, stirred or excited, flea tree [Albizia lebbeck - Bot.], holy fig tree [Ficus Religiosa - Bot.], consisting of a metrical foot of four short syllables
➠ 2|7|4|2 ⇢ ब्राह्मणः (ब्राह्मण) (पुं) ⇒ Brahman, Brahmanical, brahmin man, Brahman in the second stage, one who has divine knowledge, befitting or becoming a Brahman, relating to or given by a Brahman, man belonging to the 1st of the 3 twice-born classes and of the 4 original divisions of the Hindu body
➠ 3|3|30|1 ⇢ द्विजः (द्विज) (पुं) ⇒ bird, tooth, Brahman, brAhmaNa, any Aryan, twice-born, oviparous animal, animal born of an egg, bird or any oviparous animal, member of the upper three castes, man of any one of the first 3 classes, coriander seed [ Xantboxylum Alatum - Bot. ], bleeding-heart plant [Clerodendrum indicum - Bot.]
➠ 3|3|114|2 ⇢ ब्रह्म (ब्रह्मन्) (नपुं) ⇒ prayer, devotion, holy life, absolute of the universe, substrate of the universe
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ ब्राह्मणानां_समूहः
परा_अपरासंबन्धः ➡ यागे_यजमानः
जातिः ➡ मनुष्यः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritब्राह्मणं, (ब्रह्मन् + अण् न टिलोपः ।) ब्रह्म-संघातः । ब्राह्मणसमूहः । वेदभागः । इतिमेदिनी । ने, ६७ ॥
ब्राह्मणः, ब्राह्मणो विप्रस्य प्रजापतेर्वा अपत्यम् ।ब्रह्म वेदस्तमधीते वा सः । इति भरतः ॥
(ब्रह्मन्+ अण् “ब्राह्मोऽजातौ ।” ६ । ४ । १७१ ।इति नटिलोपः ।) तत्पर्य्यायः । द्विजातिः २अग्रजन्मा ३ भूदेवः ४ बाडवः ५ विप्रः ६ ।इत्यमरः ॥
२ । ७ । ४ । ॥
द्बिजः ७ सूत्र-कण्ठः ८ ज्येष्ठवर्णः ९ अग्रजातकः १०द्विजन्मा ११ वक्त्रजः १२ मैत्रः १३ वेदवासः १४नयः १५ गुरुः १६ । इति शब्दरत्नाबली ॥
ब्रह्मा १७ षट्कर्म्मा १८ द्विजोत्तमः १९ । इतिराजनिर्घण्टः ॥
* ॥
अयं सर्व्ववर्णश्रेष्ठः । ब्रह्मणोमुखाज्जातः । प्लक्षद्वीपे तस्य संज्ञा हंसः ।शाल्मलद्वीपे श्रुतिधरः । कुशद्वीपे कुशलः ।क्रौञ्चद्वीपे गुरुः । शाकद्वीपे ऋतव्रतः । पुष्कर-द्वीपे सर्व्वे एकवर्णाः । अस्य शास्त्रनिरूपित-धर्म्मास्त्रयः अध्ययनं यजनं दानञ्च । जीविका-स्तिस्रः अध्यापनं याजनं प्रतिग्रहश्च । अयमा-श्रमचतुष्टयवान् भवति । यथा । ब्रह्मचारीगृहस्थः वानप्रस्थः सन्न्यासी च । क्षत्त्रियवैश्य-योस्तु क्रमश एकैकपादहीनत्वमिति बोध्यम् ।इति श्रीभागवतम् ॥
* ॥
ब्राह्मणीक्षत्त्रिया-वैश्यासु ब्राह्मणाज्जातो ब्राह्मणः । यथा, --“ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातो ब्राह्मणः स्यान्न संशयः ।क्षत्त्रियायां तथैव स्याद्वैश्यायामपि चैव हि ॥
”इति महाभारते अनुशासने । ४७ । २८ ॥
तस्य लक्षणं यथा, --“जात्या कुलेन वृत्तेन स्वाध्यायेन श्रुतेन च ।एभिर्युक्तो हि यस्तिष्ठेन्नित्यं स द्बिज उच्यते ॥
”इति वह्रिपुराणम् ॥
अपि च ।“न क्रुध्येन्न प्रहृष्येच्च मानितोऽमानितश्च यः ।सर्व्वभूतेष्वभयदस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥
अहेरिव गणाद्भीतः लौहित्यान्नरकादिव ।कुणपादिव च स्त्रीभ्यस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥
येन केनचिदाच्छन्नो येन केनचिदाशितः ।यत्र क्वचन शायी च तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥
विमुक्तं सर्व्वसङ्गेभ्यो मुनिमाकाशवत् स्थितम् ।अस्वमेकचरं शान्तं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥
जीवितं यस्य धर्म्मार्थं धर्म्मो रत्यर्थमेव च ।अहोरात्राश्च पुण्यार्थं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥
निराशिषमनारम्भं निर्नमस्कारमस्तुतिम् ।अक्षीणं ज्ञीणकर्म्माणं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥
”इति महाभारते मोक्षधर्म्मः ॥
* ॥
अपि च । विशाखयूप उवाच ।“विप्रस्य लक्षणं ब्रूहि त्वद्भक्तिः का च तत्कृता ।यतस्तवानुग्रहेण वाग्वाणाः ब्राह्मणाः कृताः ॥
कल्किरुवाच ।वेदा मामीश्वरं प्राहुरव्यक्तं व्यक्तिमत् परम् ।ते वेदा ब्राह्मणमुखे नाना धर्म्माः प्रकाशिताः ॥
यो धर्म्मो ब्राह्मणानां हि सा भक्तिर्मम पुष्कला ।तयाहं तोषितः श्रीशः संभवामि युगे युगे ॥
ऊर्द्धन्तु त्रिवृतं सूत्रं सधवानिर्म्मितं शनैः ।तन्तुत्रयमधोवृत्तं यज्ञसूत्रं विदुर्बुधाः ॥
त्रिगुणं तद्ग्रन्थियुक्तं वेदप्रवरसस्मितम् ।शिरोधरान्नाभिमध्यात् पृष्ठार्द्धपरिमाणकम् ॥
यजुर्विदां नाभिमितं सामगानामयं विधिः ।वामस्कन्धेन विधृतं यज्ञसूत्रं बलप्रदम् ॥
मृद्भस्मचन्दनाद्यैस्तु धारयेत्तिलकं द्विजः ।भाले त्रिपुण्ड्रं कर्म्माङ्गं केशपर्य्यन्तमुज्ज्वलम् ॥
पुण्ड्रमङ्गुलिमानन्तु त्रिपुण्ड्रं तत्त्रिधाकृतम् ।ब्रह्मविष्णुशिवावासं दर्शनात् पापनाशनम् ॥
ब्राह्मणानां करे स्वर्गा वाचो वेदाः करे हरिः ।गात्रे तीर्थानि यागाश्च नाडीषु प्रकृतिस्त्रिवृत् ॥
सावित्री कण्ठकुहरा हृदयं ब्रह्मसङ्गतम् ।तेषां स्तनान्तरे धर्म्मः पृष्ठेऽधर्म्मः प्रकीर्त्तितः ॥
भूदेवा ब्राह्मणा राजन् ! पूज्या वन्द्याः सदु-क्तिभिः ।चातुराश्रम्यकुशला मम धर्म्मप्रवर्त्तकाः ॥
बालाश्चापि ज्ञानवृद्धास्तपोवृद्धा मम प्रियाः ।तेषां वचः पालयितुमवताराः कृता मया ॥
महाभाग्यं ब्राह्मणानां सर्व्वपापप्रणाशनम् ।कलिदोषहरं श्रुत्वा मुच्यते सर्व्वतो भयात् ॥
”इति कल्किपुराणे ४ अध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।“कर्म्मणा ब्राह्मणो जातः करोति ब्रह्मभावनाम् ।स्वधर्म्मनिरतः शुद्धस्तस्माद्ब्राह्मण उच्यते ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणेशखण्डे ३५ अध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।“जातकर्म्मादिभिर्यस्तु संस्कारैः संस्कृतः शुचिः ।वेदाध्ययनसम्पन्नः षट्सु कर्म्मस्ववस्थितः ॥
शौचाचारपरो नित्यं विघसाशी गुरुप्रियः ।नित्यव्रती सत्यरतः स वै ब्राह्मण उच्यते ॥
सत्यं दानमथोऽद्रोह आनृशंस्यं कृपा घृणा ।तपश्च दृश्यते यत्र स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥
* ॥
तस्य धर्म्मो यथा, --ब्राह्मणस्य तु यो धर्म्मस्तं ते वक्ष्यामि केवलम् ।दममेव महाराज ! धर्म्ममाहुः पुरातनम् ॥
स्वाध्यायाभ्यसनञ्चैव तत्र कर्म्म समाप्यते ।तञ्चेद्वित्तमुपागच्छेद्वर्त्तमानं स्वकर्म्मणि ॥
अकुर्व्वाणं विकर्म्माणि श्रान्तं प्रज्ञानतर्पितम् ।कुर्व्वीतोपेत्य सन्तानमथ दद्याद्यजेत च ॥
संविभज्यापि भोक्तव्यं धनं सद्भिरितीष्यते ।परिनिष्ठितकार्य्यस्तु स्वाध्यायेनैव ब्राह्मणः ॥
कुर्य्यादन्यन्न वा कुर्य्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ।”इति पाद्मे स्वर्गखण्डे २६ अध्यायः ॥
* ॥
तस्य माहात्म्यादि यथा, --“सर्व्वेषामेव वर्णानां ब्राह्मणः परमो गुरुः ।तस्मै दानानि देयानि भक्तिश्रद्धासमन्वितैः ॥
सर्व्वदेवाग्रजो विप्रः प्रत्यक्षत्रिदशो भुवि ।स तारयति दातारं दुस्तरे विश्वसागरे ॥
हरिशर्म्मोवाच ।सर्व्ववर्णगुरुर्विप्रस्त्वया प्रोक्तः सुरोत्तम ! ।तेषां मध्ये च कः श्रेष्ठः कस्मै दानं प्रदीयते ॥
ब्रह्मोवाच ।सर्व्वेऽपि ब्राह्मणाः श्रेष्ठाः पूजनीयाः सदैव हि ।अविद्या वा सविद्या वा नात्र कार्य्या विचारणा ॥
स्तेयादिदोषलिप्ता ये ब्राह्मणा ब्राह्मणोत्तम ! ।आत्मभ्यो द्वेषिणस्तेऽपि परेभ्यो न कदाचन ॥
अनाचारा द्विजाः पूज्या न च शूद्रा जिते-न्द्रियाः ।अभक्ष्यभक्षका गावः कोलाः सुमतयो न च ॥
माहात्म्यं भूमिदेवानां विशेषादुच्यते मया ।तव स्नेहाद्द्विजश्रेष्ठ ! निशामय समाहितः ॥
क्षत्त्रियाणाञ्च वैश्यानां शूद्राणां गुरवो द्विजाः ।अन्योन्यं गुरवो ज्ञेयाः पूजनीयाश्च भूसुर ! ॥
ब्राह्मणं प्रणमेद्यस्तु विष्णुबुद्ध्या नरोत्तमः ।आयुः पुत्त्राश्च कीर्त्तिश्च सम्पत्तिस्तस्य वर्द्धते ॥
न च नौति द्विजं यस्तु मूढधीर्मानवो भुवि ।सुदर्शनेन तच्छीर्षं हन्तुमिच्छति केशवः ॥
”पुष्पादिहस्तब्राह्मणस्य प्रणामनिषेधो यथा, --“पुष्पहस्तं पयोहस्तं देवहस्तञ्च भूसुर ! ।न नमेद्ब्राह्मणं प्राज्ञस्तैलाभ्यङ्गितविग्रहम् ॥
जलस्थं देववेश्मस्थं ध्यानमज्जितचेतसम् ।देवपूजाञ्च कुर्व्वन्तं न नमेद्ब्राह्मणं बुधः ॥
बहिष्क्रियां प्रकुर्व्वन्तं भुञ्जानञ्च द्विजोत्तम ! ।तथा सामानि गायन्तं न नमेद्ब्राह्मणं बुधः ॥
ब्राह्मणा यत्र तिष्ठन्ति बहवो द्विजसत्तम ! ।प्रत्येकन्तु नमस्कारस्तत्र कार्य्यो न धीमता ॥
कृताभिवादनं विप्रं भक्त्या यो नाभिवादयेत् ।स चाण्डालसमो ज्ञेयो नाभिवाद्यः कदापि च ॥
कृतप्रणामं तनयं नमेतां पितरौ न च ।कृतप्रणामाः सर्व्वेऽपि नमस्कार्य्या द्विजैर्द्विजाः ॥
कृतदोषान् द्बिजान् गाश्च न द्बिषन्ति विच-क्षणाः ।द्विषन्ति वापि मीहेन तेषां रुष्टः सदा हरिः ॥
याचकान् ब्राह्मणान् यस्तु कोपदृष्ट्या प्रपश्यति ।सूचीप्रक्षेपणं तस्य नेत्रयोः कुरुते यमः ॥
विप्रनिर्भर्त्सनं मूढा येन वक्त्रेण कुर्व्वते ।तस्मिन् वक्त्रे यमस्तप्तं लौहपिण्डं ददाति वै ॥
ब्राह्मणो यद्गृहे भुङ्क्ते तद्गृहे केशवः स्वयम् ।देवताः सकला एव पितरश्च मुरर्षयः ॥
”तस्य पादोदकादिमाहात्मम् यथा, --विप्रपादोदकं यस्तु कणमात्रं वहेद्बुधः ।देहस्थं पातकं तस्य सर्व्वमेवाशु नश्यति ॥
कोटिब्रह्माण्डमध्येषु सन्ति तीर्थानि यानि वै ।तीर्थानि तानि सर्व्वाणि वसन्ति द्विजपादयोः ॥
विप्रपादोदकैर्नित्यं सिक्तं स्याद्यस्य मस्तकम् ।स स्नातः सर्व्वतीर्थेषु सर्व्वयज्ञेषु दीक्षितः ॥
सर्व्वपापानि घोराणि ब्रह्महत्यादिकानि च ।सद्य एव विनश्यन्ति विप्रपादाम्बुधारणात् ॥
क्षयाद्या व्याधयः सर्व्वे परमक्लेशदायकाः ।गच्छन्ति विलयं सद्यो विप्रपादाम्बुभक्षणात् ॥
पित्रर्थं यानि तोयानि दीयन्ते विप्रपादयोः ।तैस्तृप्ताः पितरः स्वर्गे तिष्ठन्त्याचन्द्रतारकम् ॥
प्रक्षाल्य विप्रचरणौ दूर्व्वाभिर्योऽर्च्चयेद्बुधः ।तेनार्च्चितो जगत्स्वामी विष्णुः सर्व्वसुरोत्तमः ॥
विप्राणां पादनिर्म्माल्यं यो मर्त्यः शिरसा वहेत् ।सत्यं सत्यमहं वच्मि तस्य मुक्तिर्हि शाश्वती ॥
तस्य प्रदक्षिणफलम् ।“विप्रं प्रदक्षिणीकृत्य वन्दते यो नरोत्तमः ।प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुन्धरा ॥
”तस्य पादसेचनफलम् ।यो दद्यात् फलताम्बूलं विप्राणां पादसेचने ।इह लोके सुखं तस्य परलोके ततोऽधिकम् ॥
पुत्त्रार्थी लभते पुत्त्रं धनार्थी लभते घनम् ।मोक्षार्थी लभते मोक्षं विप्रपादस्य सेचनात् ॥
रोगी रोगात् प्रमुच्येत पापी मुच्येत पातकात् ।मुच्येत बन्धनाद्वद्धो विप्राणां पादसेचनात् ॥
अनपत्याश्च या नार्य्यो मृतापत्याश्च याः स्त्रियः ।बह्वपत्या जीववत्साः स्युर्विप्रपादसेचनात् ॥
”इति पाद्मे क्रियायोगसारे २० अध्यायः ॥
तस्य सन्ध्याया अकरणे दोषो यथा, --“नोपतिष्टति यः पूर्व्वां नोपास्ते यस्तु पश्चिमाम् ।स शूद्रवद्वहिः कार्य्यः सर्व्वस्माद्द्विजकर्म्मणः ॥
”तस्य सन्ध्याकरणफलं यथा, --“यावज्जीवनपर्य्यन्तं यस्त्रिसन्ध्यं करोति च ।स च सूर्य्यसमो विप्रस्तेजसा तपसा सदा ॥
तत्पादपद्मरजसा सद्यः पूता वसुन्धरा ।जीवन्मुक्तः स तेजस्वी सन्ध्यापूतो हि यो द्बिजः ॥
तीर्थानि च पवित्राणि तस्य संस्पर्शमात्रतः ।ततः पापानि यान्त्येव वैनतेयादिवोरगाः ॥
सन्ध्याया अकरणे दोषो यथा, --“न गृह्णन्ति मुरास्तेषां पितरः पिण्डतर्पणम् ।स्वेच्छया त्त द्विजातेश्च त्रिसन्ध्यरहितस्य च ॥
”तस्य निन्दितकर्म्माणि यथा, --“विष्णुमन्त्रविहीनश्च त्रिसन्ध्यरहितो द्विजः ।एकादशीविहीनश्च विषहीनो यथोरगः ॥
हरेर्नैवेद्यभोजी न धावको वृषवाहकः ।शूद्रान्नभोजी विप्रश्च विषहीनो यथोरगः ॥
शवदाही च शूद्राणां यो विप्रो वृषलीपतिः ।शूद्राणां सूपकारी च शूद्रयाजी च यो द्विजः ।असिजीवी मसीजीवी विषहीनो यथोरगः ॥
यो विप्रोऽवीरान्नभोजी ऋतुस्नातान्नभोजकः ।भगजीवी वार्द्धुषिको विषहीनो यथोरगः ।यः कन्याविक्रयी विप्रो यो हरेर्नामविक्रयी ।यो विद्याविक्रयी विप्रो विषहीनो यथोरगः ॥
सूर्ष्योदये च द्विर्भोजी मत्स्यभोजी च योद्बिजः ।शिलापूजादिरहितो विषहीनो यथोरगः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे २१ अध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।“यदि शूद्रां ब्रजेद्विप्रो वृषलीपतिरेव सः ।स भ्रष्टो विप्रजातेश्च चाण्डालात् सोऽधमःस्मृतः ॥
विष्ठासमश्च तत्पिण्डो मूत्रं तस्य च तर्पणम् ।तत्पितॄणां सुराणाञ्च पूजने तत्समं सति ॥
कोटिजन्मार्जितं पुण्यं सन्ध्यार्च्चातपसार्जितम् ।द्बिजस्य वृषलीभोगान्नश्यत्येव न संशयः ॥
ब्राह्यणश्च मुरापीती विड्भोजी वृषलीपतिः ।हरिवासरभोजी च कुम्भीपाकं व्रजेद्ध्रुवम् ॥
”अपि च ।“करोत्यशुद्धां सन्ध्याञ्च सन्ध्यां वा न करोति यः ।त्रिसन्ध्यं वर्जयेद्यो वा सन्ध्याहीनश्च स द्विजः ॥
नारायणक्षेत्रादितीर्थे तस्य प्रतिग्रहदोषो यथा, “तत्र नारायणक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे हरेः पदे ।वाराणस्यां वदर्य्याञ्च गङ्गासागरसङ्गमे ॥
पुष्करे भास्करक्षेत्रे प्रभासे रासमण्डले ।हरिद्बारे च केदारे सोमे वदरपाचने ॥
सरस्वतीनदीतीरे पुण्ये वृन्दावने वने ।गोदावर्य्याञ्च कौशिक्यां त्रिवेण्याञ्च हिमालये ॥
एतेष्वन्येषु यो दानं प्रतिगृह्णाति कामतः ।स च तीर्थप्रतिग्राही कुम्भीपाकं प्रयाति च ॥
”पारिभाषिकमहापातकिब्राह्मणा यथा, --“शूद्रसप्तोद्रिक्तयाजी ग्रामयाजीति कीर्त्तितः ।देवोपजीवजीवी च देवलश्च प्रकीर्त्तितः ॥
शूद्रपाकोपजीवी यः सूपकारः प्रकीर्त्तितः ।सन्ध्यापूजाविहीनश्च प्रमत्तः पतितः स्मृतः ॥
एते महापातकिनः कुम्भीपाकं प्रयान्ति ते ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे २७ अध्यायः ॥
* ॥
विप्राणामाशीर्वचनं पूर्णस्वस्त्ययनं यथा, --“आशिषं कर्त्तुमर्हन्ति प्रसन्नमनसा शिशुम् ।पूर्णस्वस्त्ययनं सद्यो विप्राशीर्वचनं ध्रुवम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे १३ अध्यायः ॥
ब्राह्मणस्य स्वधर्म्मो यथा, --“ब्राह्मणस्य स्वधर्म्मश्च त्रिसन्ध्यमर्च्चनं हरेः ।तत्पादोदकनैवेद्यभक्षणञ्च सुधाधिकम् ॥
अन्नं विष्ठा जलं मूत्रमनिवेद्यं हरेर्नृप ! ।भवन्ति शूकराः सर्व्वे ब्राह्मणा यदि भुञ्जते ॥
आजीवं भुञ्जते विप्रा एकादश्यां न भुञ्जते ।कृष्णजन्मदिने चैव शिवरात्रौ सुनिश्चितम् ॥
तथा रामनवम्याञ्च यत्नतः पुण्यवासरे ।ब्राह्मणानां स्वधर्म्मश्च कथितो ब्रह्मणा नृप ! ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ५९ अध्यायः ॥
गृहस्थब्राह्मणनियमा यथा, --“वेदं वेदौ तथा वेदानधीत्य तु समाहितः ।तदर्थमभिगम्याथ तत्र स्नायाद्द्विजोत्तमः ॥
गुरवे तु धनं दत्त्वा स्नायीत तदनुज्ञया ।चीर्णव्रतोऽथ मुक्तात्मा ह्यशक्तः स्नातुमर्हति ॥
वैणवीन्धारयेद्यष्टिमन्तर्व्वासमथोत्तरम् ।यज्ञोपवीतद्बितयं सोदकञ्च कमण्डलुम् ॥
छत्रञ्चोष्णीषममलं पादुके चाप्युपानहौ ।रौक्मे च कुण्डले धार्य्ये कृत्तकेशनखः शुचिः ॥
स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद्बहिर्माल्यं न धारयेत् ।अन्थत्र काञ्चनाद्विप्रो न रक्तां बिभृयात् स्रजम् ॥
शुक्लाम्बरधरो नित्यं स्रग्गन्धः प्रियदर्शनः ।न जीर्णमलवद्वासा भवेच्च विभवे सति ॥
न रक्तमुल्वणञ्चास्य घृतं वासो न कुण्डिकाम् ।नोपानहौ स्रजं वाथ पादुके च प्रयोजयेत् ॥
उपवीतमलङ्कारं कुम्भान् कृष्णाजिनानि च ।नापसव्यं परीदध्याद्वासो न विकृतं वसेत् ॥
आहरेद्विधिवद्धीमान् सदृशामात्मनः शुभाम् ।रूपलक्षणसंयुक्तां योनिदोषविवर्ज्जिताम् ॥
अमातृगोत्रप्रभवामसमानार्षगोत्रजाम् ।आहरेद्ब्राह्मणो भार्य्यां शीलशौचसमन्विताम् ॥
ऋतुकालाभिगामी स्याद्यावत् पुत्त्रोऽभिजायते ।वजयेत् प्रतिषिद्धानि प्रयत्नेन दिनानि तु ॥
षष्ठ्यष्टमी पञ्चदशी द्वादशी च चतुद्दशी ।ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं तद्वज्जन्मत्रयाहनि ॥
आदधीतावसथ्याग्निं जुहुयाज्जातवेदसम् ।व्रतानि स्नातको नित्यं पावनानि च पालयेत् ॥
वेदोदितं स्वकं कर्म्म नित्यं कुर्य्यादतन्द्रितः ।अकुर्व्वाणः पतत्याशु नरकानतिभीषणान् ॥
अभ्यसेत् प्रयतो नित्यं वेदं यज्ञान्न हापयेत् ।कुर्य्याद्गृह्याणि कर्म्माणि सन्ध्योपासनमेव च ॥
सख्यं समाधिकैः कुर्य्यादुपेयादीश्वरं सदा ।दैवतान्यपि गच्छेत्तु कुर्य्याद्भार्य्याभिपोषणम् ॥
न धर्म्मं ख्यापयेद्विद्बान् न पापं गूहयेदपि ।कुर्व्वीतात्महितं नित्यं सर्व्वभूतानुकम्पकः ॥
वयसः कर्म्मणोऽर्थस्य श्रुतस्याभिजनस्य च ।देशवाग्बुद्धिसारूप्यमाचरन् विचरेत् सदा ॥
श्रुतिस्मृत्युदितं सम्यक् साधुभिर्यश्च सेवितः ।तमातरन्निषेवेत नेहेतान्यत्र कर्हिचित् ॥
येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः ।येन याति सतां मार्गं तेन गच्छंस्तरिष्यति ॥
नित्यं स्वाध्यायशीलः स्यान्नित्यं यज्ञोपवीतिमान् ।सत्यवादी जितक्रोधो ब्रह्मभूयाय कल्प्यते ॥
सन्ध्यास्नानरतो नित्यं ब्रह्मयज्ञपरायणः ।अनसूयुर्मृदुर्दान्तो गृहस्थः प्रत्यवर्द्धत ॥
वीतरागभयक्रोधो लोभमोहविवर्ज्जितः ।सावित्रीजापनिरतः श्रद्धावान् मुच्यते गृही ॥
मातापित्रोर्हिते युक्तो गोब्राह्मणहिते रतः ।दाता यज्ञी देवभक्तो ब्रह्मलोके महीयते ॥
त्रिवर्गसेवी सततं देवतानाञ्च पूजनम् ।कुर्य्यादहरहर्न्नित्यं नमस्येत् प्रयतः सुरान् ॥
विभागशीलः सततं क्षमायुक्तो दयात्मकः ।गृहस्थस्तु समायुक्तो न गृहे न गृही भवेत् ॥
क्षमा दया च विज्ञानं सत्यञ्चैव दमः शमः ।अध्यात्मं नित्यता ज्ञानमेतद्ब्राह्मणलक्षणम् ॥
एतस्मान्न प्रमाद्येत विशेषेण द्बिजोत्तमः ।यथाशक्ति चरन् कर्म्म निन्दितानि विवर्जयेत् ॥
विधूय मोहकलिलं लब्ध्वा योगमनुत्तमम् ।गृहस्थो मुच्यते बन्धान्नात्र कार्य्या विचारणाविगर्हातिक्रमक्षेपहिंसाबन्धवधात्मनाम् ।अन्यमन्युसमुत्थानां दोषाणां वर्जनं क्षमा ॥
स्वदुःखेष्विव कारुण्यं परदुःखेषु सौहृदात् ।दया यन्मुनयः प्राहुः साक्षाद्धर्म्मस्य साधनम् ॥
चतुर्द्दशानां विद्यानां धारणं हि यथार्थतः ।विज्ञानमितरं विद्याद्येन धर्म्मो विवर्द्धते ॥
अधीत्य विधिवद्विद्यामर्थञ्चैवोपलभ्य तु ।धर्म्मकार्य्यान्निवृत्तश्चेन्न तद्विज्ञानमिष्यते ॥
सत्येन लोकं जयति सत्यन्तत् परमं पदम् ।यथा भूतप्रसादस्तु सत्यमाहुर्मनीषिणः ॥
दमः शरीरावनतिः शमः प्रज्ञा प्रसादजः ।अध्यात्ममक्षरं विद्याद्यत्र गत्वा न शोचति ॥
यया स देवो भगवान् विद्यते यत्र विद्यते ।साक्षादेव महादेव ! तज्ज्ञानमिति कीर्त्तितम् ॥
तन्निष्ठस्तत्परो विद्वान्नित्यमक्रोधनः शुचिः ।महायज्ञपरो विप्रो लभते तदनुत्तमम् ॥
धर्म्मस्यायतनं यत्नाच्छरीरं परिपालयेत् ।न हि देहं विना रुद्र ! पुरुषैर्विद्यते परः ॥
नित्यं धर्म्मार्थकामेषु युञ्जीत नियतो द्बिजः ।न धर्म्मवर्जितं काममर्थं वा मनसा स्मरेत् ॥
सीदन्नपि स्वधर्म्मेण नत्वधर्म्मं समाचरेत् ।धर्म्मो हि भगवान्देवो गतिः सर्व्वेषु जन्तुषु ।भूतानां प्रियकारी स्यान्न परद्रोहकर्म्मधीः ॥
न वेददेवतानिन्दां कुर्य्यात्तैश्च न सम्बदेत् ।यस्त्विमं नियतो विप्रो धर्म्माध्यायं पठेत् शुचिः ।अध्यापयेच्छ्रावयेद्वा ब्रह्मलोके महीयते ॥
”इति कौर्म्मे उपविभागे १४ अध्यायः ॥
अपि च । सूत उवाच ।“आनृशंस्यं क्षमा सत्यमहिंसा दममार्द्दवम् ।ध्यानं प्रसादो माधुर्य्यमार्ज्जवं शौचमेव च ॥
इज्या दानं तपः सत्यं स्वाध्यायो ह्यात्मनिग्रहः ।व्रतोपवासौ मौनञ्च स्नानं पैशुन्यवर्जनम् ॥
एभिर्युक्तो मुनिश्रेष्ठा यः सदा वर्त्तते द्विजः ।हुत्वा तु पावकं सर्व्वं परं ब्रह्माधिगच्छति ॥
अविद्यो वा सविद्यो वा निरग्निः साग्निकोऽपिवा ।यो विप्रस्तपसा युक्तः स परं स्वर्गमाप्नुयात् ॥
सर्व्वेषामुत्तमं श्रेष्ठं विमुक्तिफलदायकम् ॥
ब्राह्मणस्य तपो वक्ष्ये तन्मे निगदतः शृणु ।सायं प्रातश्च यः सन्ध्यामुपास्ते स्कन्नमानसः ॥
जपन् हि पावनीं देवीं गायत्त्रीं वेदमातरम् ।तपसा भावितो देव्या ब्राह्मणः पूतकिल्विषः ॥
न सीदेत् प्रतिगृह्णन् स त्वयि पृथ्वीं ससागराम् ।द्वे सन्ध्ये ह्युपतिष्ठेत गायत्त्रीं प्रयतः शुचिः ॥
यस्तस्य दुष्कृतं नास्ति पूर्व्वतः परतोऽपि वा ।यज्ञदानरतो विद्वान् साङ्गवेदस्य पाठकः ॥
गायत्त्रीध्यानपूतस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ।एवं किल्विषयुक्तस्तु विनिर्दहति पातकम् ॥
उभे सन्ध्ये ह्युपासीत तस्मान्नित्यं द्विजोत्तमः ॥
तस्य देहापवित्रत्वं यथा, --“यथा देहापवित्रत्वं विप्रादीनां यतो भवेत् ।देवर्षे ! शृणु तत्सर्व्वं नराणामानुपूर्व्विकम् ॥
जातके मृतकेऽस्नाते जलौकाभिः क्षते तथा ।अपवित्रो द्विजातीनां देहः सन्ध्यादिकर्म्मसु ॥
अपूततनुरुत्सर्गे नरो मूत्रपुरीषयोः ।अस्पृश्यस्पर्शने चैव ब्रह्मयज्ञजपादिषु ॥
रक्तपाते नखशृङ्गदन्तखड्गादिभिः क्षते ।विप्रादेरशुचिः कायः शस्त्रास्त्रैः कण्टकादिभिः ॥
भुक्तहस्ताननोच्छिष्टेऽपवित्रः कृतमैथुने ।शयने ब्राह्मणादीनां शरीरं क्षुरकर्म्मणि ॥
ज्वरादिभिश्चतुःषष्टिरोगैर्युक्ते द्विजन्मनाम् ।वपुरप्रयतं पूजादानहोमजपादिषु ॥
धूमोद्गारे वमौ श्राद्धपतितान्नादिभोजनैः ।तथा च रेतःस्खलने मर्त्यदेहापवित्रता ॥
अपवित्रं द्विजातीनां वपुः स्याद्राहुदर्शने ।गर्हितदानग्रहणे पतिते पातकादिभिः ॥
अशौचान्तेन शुद्धिः स्याज्जातके मृतके द्विज ! ॥
सर्व्ववर्णाश्रमादीनां तनोः सन्ध्यादिकर्म्मसु ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे १०९ अध्यायः ॥
अथ श्राद्धीयब्राह्मणनिर्णयः ।मान्धातोवाच ।“कीदृशेभ्यः प्रदातव्यं भवेच्छ्राद्धं महामुने ! ।द्बिजेभ्यः किंगुणिभ्यो वा तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥
नारद उवाच ।ब्राह्मणान्न परीक्षेरन्नान्यवर्णास्त्रयो नृप ! ।दैवे कर्म्मणि पित्रे च न्याय्यमाहुः परीक्षणम् ॥
देवताः पूजयन्तीह दैवेनैव हि तेजसा ।उपेये तस्माद्भावेभ्यः सर्व्वेभ्यो दापयेन्नरः ॥
श्राद्धे त्वथ महाराज ! परीक्षेद्ब्राह्मणं बुधः ।कुलशीलवयोरूपैर्विद्ययाभिजनेन च ॥
तेषामन्ये पङ्क्तिदूषास्तथान्ये पङ्क्तिपावनाः ।अपाङ्क्तेयास्तु ये राजन् ! कीर्त्तयिष्यामि तान्शृणु ॥
”अपाङ् क्तेया यथा, --कितवो भ्रूणहा यक्ष्मी पशुपालो निराकृतिः ।ग्रामप्रेष्यो वार्द्धुषिको गायनः सर्व्वविक्रयी ॥
अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी ।सामुद्रिको राजदूतस्तैंलिकः कूटकारकः ॥
पित्रा विवदमानश्च यस्य चोपपतिर्गृ हे ।अभिशस्तस्तथा स्तेनः शिल्पं यश्चोपजीवति ॥
पर्व्वकारश्च सूची च मित्रध्रुक् पारदारिकः ।अव्रतानामुपाध्यायः काण्डपृष्ठस्तथैव च ॥
श्वभिश्च यः परिक्रामेद्यः शुना दष्ट एव च ।परिवित्तिस्तु यश्च स्याद्दुश्चर्म्मा गुरुतल्पगः ॥
कुशीलवो देवलको नक्षत्रैर्यश्च जीवति ।ईदृशा ब्राह्मणा ये च अपाङ्क्तेयास्तु ते मताः ॥
रक्षांसि गच्छते हव्यं यदेषान्तु प्रदीयते ।श्राद्धे मुक्त्वा महाराज ! दुश्चर्म्मा गुरुतल्पगः ॥
श्राद्धं नाशयते तस्य पितरोऽपि न भुञ्जते ।सोमविक्रयिणे दत्तं विष्ठातुल्यं भवेन्नृप ! ॥
भिषजे शोणितसमं नष्टं देवलके तथा ।अप्रतिष्ठं बार्द्धषिके निष्फलं परिकीर्त्तितम् ॥
बहुबाणिजके दत्तं नेह नामुत्र तद्भवेत् ।भस्मनीव हुतं हव्यं तथा पौनर्भवे द्विजे ॥
ये तु धर्म्मव्यपेतेषु चरित्रापगतेषु च ।हव्यं कव्यं प्रयच्छन्ति तेषां तत्प्राय नश्यति ॥
ज्ञानपूर्व्वन्तु ये तेभ्यः प्रयच्छन्त्य ल्पबुद्धयः ।पुरीषं भुञ्जते तस्य पितरः प्रेत्य निश्चितम् ॥
एतान् विद्धि महावाहो ! अपाङ्क्तेयान् द्विजा-धमान् ।शूद्राणामुपदेशन्तु ये कुर्व्वन्त्यल्पबुद्धयः ॥
षष्टिं काणः शतं खञ्जः श्वित्री यावत् प्रपश्यति ।पङ्क्त्यां समुपविष्टायां तावद्दूषयते नृप ! ॥
यद्वेष्टितशिरा भुङ्क्ते यद्भुङ्क्ते दक्षिणामुखः ।सोपानत्कश्च यद्भुङ्क्ते सर्व्वं विद्यात्तदासुरम् ॥
असूयते च यद्दत्तं यच्च श्रद्धादिवर्जितम् ।सर्व्वं तदसुरेन्द्राय ब्रह्मा भागमकल्पयत् ॥
श्वानश्च पङ्क्तिदूषाश्च नावेक्षेरन् कथञ्चन ।तस्मात् परिवृते दद्यात्तिलांश्चान्ने विकीरयेत् ॥
तिलैर्विरहितं श्राद्धं कृतं क्रोधवशेन च ।यातुधानाः पिशाचाश्च विप्रलुम्पन्ति तद्धविः ॥
अपाङ्क्तेयो यतः पङ्क्त्यां भुञ्जानो ननु पश्यति ।तावत् फलाद्भ्रंशयति दातारं तस्य वालिशम् ॥
”पङ्क्तिपावना यथा, --“इमे हि मनुजश्रेष्ठ ! विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः ।विद्यावेदव्रतस्नाताः ब्राह्मणाः सर्व्व एव हि ॥
सदाचारपराश्चैव विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः ।मातापित्रोर्यश्च बश्यः श्रोत्रियो दशपूरुषः ॥
ऋतुकालाभिगामी च धर्म्मपत्नीषु यः सदा ।वेदविद्याव्रतस्नातो विप्रः पङ्क्तिं पुनात्युत ॥
अथर्व्वशिरसोऽध्येता ब्रह्मचारी यतव्रतः ।सत्रवादी धर्म्मशीलः स्वकर्म्मनिरतश्च यः ॥
ये च पुण्येषु तीर्थेषु अभिषेककृतश्रमाः ।मखेषु च समस्तेषु भवन्त्ववभृतप्लुतः ॥
अक्रोधना ह्यचपलाः क्षान्ता दान्ता जिते-न्द्रियाः ।सर्व्वभूतहिता ये च श्राद्धेष्वेतान्निमन्त्रयेत् ॥
एतेषु दत्तमक्षय्यमेते वै पङ्क्तिपावनाः ।यतयो मोक्षधर्म्मज्ञा योगाः सुचरितव्रताः ॥
ये चेतिहासं प्रयताः श्रावयन्ति द्विजोत्तमान् ।ये च भाष्यविदः केचिद् ये च व्याकरणे रताः ॥
अधीयते पुराणं ये धर्म्मशास्त्राणि चाप्युत ।अधीत्य च यथान्यायं विधिवत्तस्य कारिणः ॥
उपपन्नो गुरुकुले सत्यवादी सहस्रदः ।अग्र्याः सर्व्वेषु वेदेषु सर्व्वप्रवचनेषु च ॥
यावदेते प्रपश्यन्ति पङ्क्त्यां तावत् पुनन्ति च ।ततो हि पावनात् पङ्क्त्या उच्यन्ते पङ्क्ति-पावनाः ॥
अनृत्विगनुपाध्यायः स चेदग्रासनं व्रजेत् ।ऋत्विग्भिरनमुज्ञातः पङ्क्त्या हरति दुष्कृतम् ॥
अथ चेद्वेदवित् सर्व्वैः पङ्क्तिदोषैर्विवर्जितः ।न च स्यात् पतितो राजन् ! पङ्क्तिपावनउच्यते ॥
तस्मात् सर्व्वप्रयत्नेन परीक्ष्यामन्त्रयेद्द्विजान् ।स्वकर्म्मनिरतान् शान्तान् कुले जातान् बहु-श्रुतान् ॥
यस्य मित्रप्रधानानि श्राद्धानि च हवींषि च ।न प्रीणाति पितॄन् देवान् स्वर्गञ्च न स गच्छतिब्राह्मणो ह्यनधीयानस्तृणादिरिव शाम्यति ।तस्मिन् श्राद्धं न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते ॥
ऋषीणां समये नित्यं ये चरन्ति महीपते ! ।निश्चिताः सर्व्वधर्म्मज्ञास्तान् देवा ब्राह्मणान्विदुः ॥
स्वाध्यायनिष्ठानिरता ज्ञाननिष्ठास्तथैव च ।तपोनिष्ठाश्च बोद्धव्याः कर्म्मनिष्ठाश्च पार्थिव ! ।कव्यानि ज्ञाननिष्ठेभ्यः प्रतिष्ठाप्यानि भूमिप ! ।तत्र ये ब्राह्मणान् केचिन्न निन्दन्ति हि ते वराः ॥
ये तु निन्दन्ति जल्पेषु न तान् श्राद्धेषु योजयेत् ।ब्राह्मणा निन्दिता राजन् ! हन्युस्ते पुरुषं सदा ॥
वैखानसानां वचनमृषीणां श्रूयते नृप ! ।दूरादेव निरीक्षेत ब्राह्मणान् वेदपारगान् ॥
प्रियो वा यदि वा द्बेष्यस्तेषां न श्राद्धमावपेत् ॥
”इति पाद्मे स्वर्गखण्डे श्राद्धपात्रनिर्णयो नाम ३५अध्यायः ॥
आततायिब्राह्मणवधे दोषाभावोयथा, --“आत्मानं हन्तुमायान्तमपि वेदान्तपारगम् ।न दोषो हनने तस्य न तेन ब्रह्महा भवेत् ॥
प्रायश्चित्तं हिंसकानां न वेदेषु निरूपितम् ।वधे समुचिते तेषामित्याह कमलोद्भवः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणपतिखण्डे २५ अध्यायः ॥
(क्ली, मन्त्रेतरवेदभागः । आशङ्कोपन्यास तन्निर-सनपूर्व्वकं तल्लक्षणमाह ऋग्वेदभाष्योपद्घात-प्रकरणे यथा । “तत्र ब्राह्मणस्य लक्षणं नास्ति ।कुतः ? वेदभागानामियत्तानवधारणेन बाह्मण-भागेष्वन्यभागेषु च लक्षणस्याव्याप्त्यतिव्याप्त्योःशोधयितुमशक्यत्वात् । पूर्व्वोक्तमन्त्रभाग एकः ।भागान्तराणि च कानिचित् पूर्व्वैरुदाहर्त्तुंसंगृहीतानि ।“हेतुर्निर्बचनं निन्दा प्रशंसा संशयो विधिः ।परक्रिया पुराकल्पो व्यवधारणकल्पना ॥
” इति ।तेन ह्यन्नं क्रियते इति हेतुः १ । तद्दध्नोदधित्व-मिति निर्वचनम् २ । अमेध्या वै माषाः इतिनिन्दा ३ वायुर्वै क्षेपिष्ठादेवतेति प्रशंसा ४ ।तद्व्यचिकित्स जुहवानीमा हौषामिति संशयः ५ ।यजमानेन सम्मितौदुम्भरी भवतीति विधिः ६ ।माषानेव मह्यं पचन्तीति परकृतिः ७ पुराब्राह्मणा अभैषुरिति पुराकल्पः ८ । यावतो-ऽश्वान् प्रतिगृह्णीयात्तावतो वारुणांश्चतुष्कपाला-न्निर्वपेदिति विशेषावधारणकल्पना ९ । एव-मन्यदपि उदाहार्य्यम् ॥
न च हेत्वादीनामन्यतमंब्राह्मणमिति लक्षणम् । मन्त्रेष्वपि हेत्वादि-सद्भावात् । इन्दवोवामुशन्तिहीति हेतुः ।उदानिषुर्महीरिति तस्मादुदकसुच्यते इतिनिर्वचनम् । मोघमन्नं विन्दते अप्रचेताः इतिनिन्दा । अग्निर्मूर्द्धादिवः इति प्रशंसा । अधःस्विदासीदुपरिस्विदासीति संशयः वसन्तायकपिञ्जलानालभत इति विधिः सहस्रमयुताद-द्दितिपरकृतिः । यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवा इतिपुराकल्पः । इति करणबहुलं ब्राह्मणमितिचेत् न इत्यददा इत्ययजथा इत्यपच इतिब्राह्मणो गायेदित्यस्मिन् ब्राह्मणेन गातव्येमन्त्रेऽतिव्याप्तेः । इत्याहेत्यनेन वाक्येनोपनिबद्धंब्राह्मणमिति चेन्न राजाचिद्यं भगं भक्षीत्याहयो वा रक्षाः शुचिरस्मीत्याह इत्यनयोर्मन्त्रयो-रतिव्याप्तेः आख्यायिकारूपं ब्राह्मणमिति चेन्नयमयमीसंवादसूक्तादावतिव्याप्तेः तस्मान्नास्तिब्राह्मणस्य लक्षणमिति प्राप्ते ब्रूमः मन्त्रब्राह्मण-रूपौ द्वावेव वेदभागौ इत्यङ्गीकारात् मन्त्र-लक्षणस्य पूर्व्वमभिहितत्वादवशिष्टो वेदभागोब्राह्मणमित्येतल्लक्षणं भविष्यति । तदेतल्लक्षण-द्वयं जैमिनिः सूत्रयामास तच्चोदकेषु मन्त्रा-ख्याशेषे ब्राह्मणशब्द इत्यादि ॥
”विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ८४ ।“ब्रह्मविद्ब्राह्मणो ब्रह्मी ब्रह्मज्ञो ब्राह्मणप्रियः ॥
”शिवः । यथा, तत्रैव । १३ । १७ । १३३ ।गभस्तिब्रह्मकृद्ब्रह्मा ब्रह्मविद् ब्राह्मणो गतिः ॥
”ब्रह्म जानातीति व्युत्पत्त्या परब्रह्मवेत्तरि, त्रि ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskritब्रा(व्रा)ह्मण पुंस्त्री० ब्रह्म वेदं शुद्धं चैतन्यं वा वेत्त्यधीते वाअण् “ब्रह्मणो जाताविति” पा० न टिलोपः ब्रह्मणोमुखजातत्वात् ब्रह्मणोऽपत्यम् वा अण् । १ विप्रे जाति-भेदे स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । २ पुक्कायां स्त्री ङीप् ।“ब्रह्म जानाति ब्राह्मणः” इत्युक्ते ३ परब्रह्मज्ञे ।ब्राह्मणक्षेत्रे ब्राह्मणाज्जातदेहे तत्सङ्कल्पजातदेहे चबाह्मणत्वजातिः स्वीक्रियते यथा गोमयवृश्चिकोभयजातदेहस्य वृश्चिकत्वं तद्वत् । तत्र सङ्कल्पजाते देहेब्राह्मणत्वं यथा नारदद्रोणादौ । इदानीञ्च ब्राह्मणस्यसत्यसकल्पत्वाभावान्न तथात्वम् । किञ्च कलौ असवर्णाविवाहनिषेधादपि न तथात्वम् ।“ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जाती ब्राह्मणः स्यान्न संशयः ।क्षत्रियायां तथैव स्याद्वैश्यायामपि चैव हि” भा० दानधर्म-वाक्यस्यापि संकल्पभेदादेव तथात्वेन युगान्तरविषयत्वम् ।तस्य लक्षणं यथा “क्षात्या कुलेन वृत्तेन स्वाध्यायेन श्रुतेनच । एभिर्युक्तो हि यस्तिष्ठेन्नित्यं स द्विज उच्यर्ते”वह्निपु० । “न क्रुध्येन्न प्रह्रष्टेच्च मानितोऽमानितश्च यः ।सर्वभूतेष्वभयदस्तं--देवा ब्राह्मणं विदुः । अहेरिव गणा-द्भीतः सौहित्यान्नरकादिव । कुणपादिव च स्त्रीभ्यस्तंदेवा ब्राह्मणं विदुः । येन केनचिदाच्छन्नो येन केनचि-दाशितः । यत्र क्व चन शायी च तं देवा ब्राह्मणं विदुः ।विमुक्तं सर्वसङ्गेभ्यो मुनिमाकाशवत् स्थितम् । अस्वमेक-चरं शान्तं तं देवा ब्राह्मणं विदुः । जीवितं यस्य ध-र्मार्थं धर्मो रत्यर्थमेव च । अहोरात्रश्च पुण्यार्थस्तंदेवा ब्राह्मणं विदुः । निराशिषमनारम्भं निर्नमस्कर-मस्ततिम् । अक्षीणं क्षीणकर्माणं तं देवा ब्राह्मणंविदुः” भा० मोक्षध० । “विशाखयूप उवाच । विप्रस्यलक्षणं ब्रूहि त्वद्भक्तिः का च तत्कृता । यतस्तवानु-ग्रहेण वाग्बाणाः ब्राह्मणाः कृताः” । कल्किरुवाच“वेदास्तमोश्वरं प्राहुरष्यक्तं व्यक्तिमत् परम् । ते वेदा ब्रा-ह्मणमुखे नानाधर्माः प्रकाशिताः । यो धर्मो ब्राह्मणानांहि सा भक्तिर्मम पुष्कला । तयाहं तोषितः श्रीशःसंभवामि युगे युगे । ऊर्द्ध्वन्तु त्रिवृतं सूत्रं सधवानि-र्मितं शमैः । तन्तुत्रयमधोवृत्तं यज्ञसूत्रं विदुर्बुधाः ।त्रिगुणं तद्ग्रन्थियुक्तं वेदप्रवरसम्मितम् । शिरोधरा-न्नाभिमध्यात् पृष्ठार्द्धपरिमाणकम् । यजुर्विदां नाभि-मितं सामगानामयं विधिः । वामस्कन्धेन विधृतं यज्ञ-सूत्रं बलप्रदम् । मृद्भस्मचन्दनाद्यैस्तु धारवेत्तिलकंद्विजः । भाले त्रिपुण्ड्रं कर्माङ्गं केशपर्य्यन्तमुज्ज्वलम् ।पुण्ड्रमङ्गुलिमानन्तु त्रिपुण्ड्रं तत्त्रिधा कृतम् । ब्रह्म-विष्णुशिवावासं दर्शनात् पापनाशनम् । ब्राह्मणानांमुखे स्वर्गा वाचि वेदाः करे हरिः । गात्रे तीर्थानियागाश्च नाडीषु प्रकृतिस्त्रिवृत् । सावित्री कण्ठकुहराहृदयं ब्रह्मसङ्गतम् । तेषां स्तनान्तरे धर्मः पृष्ठेऽधर्मःप्रकीर्त्तितः । भूदेवा ब्राह्मणा राजन्! पूज्या वन्द्याःसदुक्तिभिः । चातुराश्रम्यकुशला मम धर्मप्रवर्त्तकाः ।व लाश्चापि ज्ञानवृद्धास्तपोवृद्धा मम प्रियाः । तेषांवचः पालयितुमवताराः कृता मया । माहाभाग्यं ब्रा-ह्मणानां सर्वपापप्रणाशनम् । कलिदोषहरं श्रुत्वामुच्यते सर्वतोभयात्” कल्किपु० ४ अ० । “कर्मणा ब्रह्मणोजातः करोति ब्रह्मभावनाम् । स्वधर्मनिरतः शुद्वस्तस्माद्-ब्राह्मण उच्यते” ब्रह्मवे० गणेशख० ३५ अ० ।“जातकर्मादिभिर्यस्तु संस्कारैः संस्कृतः शचिः ।वेदाध्ययनसम्पन्नः षट्सु कर्मस्ववस्थितः । शौचाचार-परो नित्यं विघसाशी गुरुप्रियः । नित्यव्रती सत्यरतःस वै ब्राह्मण उच्यते । सत्यं दानमथाऽद्रोह आनृशंस्यकृपा घृणा । तपश्च दृश्यते यत्र स ब्रह्मण इतिस्मृतः” । तस्य धर्मो यथा “ब्राह्मस्य तु यो धर्मस्तं तेवक्ष्यामि केवलम् । दममेव महाराज । धर्ममाहुः पुरा-तनम् । स्वाध्यायाभ्यसनञ्चैव तत्र कर्म समाप्यते ।तञ्चेद्वित्तमुपागच्छेद्वर्त्तमानं स्वकर्मणि । अकर्वाणंविकर्माणि श्रान्तं प्रज्ञानतर्पितम् । कुर्वीतोपेत्य सन्तान-मथ दद्याद्यजेत च । संविभज्यापि भोक्तव्यं धनं सद्भि-रितीष्यते । परिनिष्ठितकार्य्यस्तु स्वाध्यायेनैव ब्राह्मणः ।कुर्य्यादन्यन्न वा कुर्य्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते” पाद्मेस्वर्गख० २६ अ० । तस्य माहात्म्यादि यथा । “सर्वेषा-मेव वर्णानां ब्राह्मणः परमो गुरुः । तस्मै दानानिदेयानि भक्तिश्रद्धासमन्वितैः । सर्वदेवाग्रजो विप्रःप्रत्यक्षत्रिदशो भुवि । स तारयति दातारं द्स्तरेविश्वसागरे । हरिशर्मोवाच । सर्ववर्णगुरुर्विप्रस्त्वयाप्रोक्तः सुरोत्तम! । तेषां मध्ये च कः श्रेष्ठः कस्मै दानंप्रदीयते । ब्रह्मोवाच । सर्वेऽपि ब्राह्मणाः श्रेष्ठाःपूजनीयाः सदैव हि । अविद्या वा सविद्या वा नात्रकार्य्या विचारणा । स्तेयादिदोषलिप्ता ये ब्राह्मणाब्राह्मणोत्तम! । आत्मभ्यो द्वेषिणस्तेऽपि परेम्यो नकदाचन । अनाचारा द्विजाः पूज्या न च शूद्रा जिते-न्द्रियाः । अभ्यक्ष्यमक्षंका गावः कोलाः सुमतयो न च ।माहात्म्यं भूमिदेवानां विशेषादुच्यते मया । तव स्ने-हाद्द्विजश्रेष्ठ! निशामय समाहितः । क्षत्रियाणाञ्चवैश्यानां शूद्राणां गुरवो द्विजाः । अन्योऽन्यं गुरवोज्ञेयाः पूजनीयाश्च भूसुर! । ब्रह्मणं प्रणमेदयस्तु विष्णु-बुद्ध्या नरोत्तमः । आयुः पुत्राश्च कीर्त्तिश्च सम्पत्ति-स्तस्य वर्द्धते । न च नौति द्विजं यस्तु मूढधीर्मानवीभुवि । सुदर्शनेन तच्छीर्षं हन्तुसिच्छति केशवः” ।पुष्पादिहस्तस्य विप्रस्य प्रणामनिषेधो यथा । “पुष्प-हस्तं पयोहस्तं देवहस्तञ्च भूसुर! । न नमेद ब्राह्मणप्रातस्तैलाभ्यङ्गितविग्रहम् । जलस्थं देववेश्म स्थं ध्यान-माज्जतचेतसम् । देवपूजाञ्च कुर्वन्तं न नमेद् ब्राह्मणंबुधः । बहिष्क्रिया । प्रकुर्वन्तं भुञ्जानञ्च द्विजोत्तम! ।तथा सामानि गायन्तं न नमेद् ब्राह्मणं बुधः । ब्राह्मणायत्र तिष्ठन्ति बहवीं द्विजसत्तम । प्रत्येकन्तु वमस्कार-स्तत्र कार्य्यो न धीमता । कृताभिवादनं विप्रं भक्त्या योनाभिवादयेत् । स चाण्डालसमो ज्ञेयो नाभिवाद्यःकदापि च । कृतप्रणामं तनयं नमेतां पितरौ न च ।कृनप्रणामाः सर्वेऽपि नमस्कार्य्या द्विजैर्द्विजाः । कृत-दोषान् द्विजान् गाश्च न द्विषन्ति विचक्षणाः । द्विषन्तिघापि मोहेन तेषां रुष्टः सदा हरिः । याचकान् ब्राह्म-णान् यस्तु कोपदृष्ट्या प्रपश्यति । सूचीप्रक्षेपणं तस्यनेत्रयोः कुरुते यमः । विपनिर्भर्त्सनं मूढा येन वक्त्रेणकुर्वते । तस्मिन् वर्क्त्र यमस्तप्तं लौहपिण्डं ददाति वै ।ब्राह्मणो यद्गृहे भुङक्त तद्गृहे केशवः स्वयम् ।देवताः सकला एव पितरश्च सुरर्षयः । तस्य पादोदकादिमाहात्म्य यथा “विप्रपादोदकं यस्तु कणमात्रंबहेद्बुधः । देहस्थ पातकं तस्य सर्वमेवाशु नश्यति ।कीटिब्रह्माण्डमध्येषु सन्ति तीर्थानि यानि च । तानि स-र्वाणि तीर्थानि वसन्ति द्विजपादयोः । विप्रपादोदकैर्नित्यंसिक्तं स्याद् यस्य मस्तकम् । स स्नातः सर्वतीर्थेषु सर्वय-ज्ञेषु दीक्षितः । सर्वपापानि घोराणि विप्रहत्यादिकानिच । सद्य एव विनश्यन्ति विप्रपादाम्बुधारणात् । क्षयाद्याव्याधयः सर्वे परमक्लेशदायकाः । गच्छन्ति विलय सद्योविप्रपादाम्ब भक्षणात् । पित्रर्थं यानि तोयानि दीयन्तेविप्रपादयोः । तस्तृप्ताः पितरः स्वर्गे तिष्ठन्त्याचन्द्र-तारकम् । प्रक्षाल्य विप्रचरणौ दूर्वाभिर्योऽर्चयेद्बुधः ।तेनाचितो जगत्स्वामी विष्णुः सर्वसुरोत्तमः । विप्राणांपादनिर्माल्यं यो मर्त्यः शिरसा वहेत् । सत्यंसत्यमहं वच्मि तस्य मुक्तिर्हि शाश्वती” । तस्य प्रद-क्षिणफलम् “विप्रं प्रदक्षिणीकृत्य वन्दते यो नरोत्तमः ।प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुन्धरा” । तस्य पादसेवनफलम् “यो दद्यात् फलताम्बूलं विप्राणां पाद-सेवने । इह लोके सुखं तस्य परलोके ततोऽधिकम् ।पुत्रार्थी लभते पुत्रं धनार्थी लभते धनम् । मोक्षार्थीलभते मोक्षं विप्रपादस्व सेवनात् । रोगी रोगात् प्रमु-च्येत पापी मुच्येत पातकात् । मुच्येत बन्धनाद्बद्धोविप्राणां पादसेवनात । अनपत्याश्च या नार्य्यो मृताऽ-पत्याश्च या स्त्रियः । बह्वपत्या जीववतसाः स्वुर्विप्रपाद-सेवनात्” पाद्मे क्रियायोगसारे २ अ० । तस्य सन्ध्या-वन्दनाकरणे दोषो यथा “नोपतिष्ठति यः पूर्वां नो-पास्ते यस्तु पश्चिमाम् । स शूद्रवद्वहिः कार्य्यः सर्व-स्माद् द्विजकर्मणः” मनुः । अन्यत्र च “न गृह्णन्ति सुरा-स्तेषां पितरः पिण्डतर्पणम् । स्वेच्छया च द्विजातेश्चात्रिसन्ध्यरहितस्य च । तस्य सन्ध्याबन्दनफलं यथा“याजज्जीवनपर्य्यन्तं यस्त्रिसन्ध्यं करोति हि । स चसूर्य्यसमो बिप्रस्तेजसा तपसा सदा । तत्पादपद्मरजसासद्यः पूता वसुन्धरा । जीवन्मुक्तः स तेजस्वी सन्ध्यापूतो हि यो द्विजः । तीर्थानि च पवित्राणि तस्य सं-स्पर्शमात्रतः । ततः पापानि यान्त्येव वैनतेयादिवो-रगाः । तस्य निन्द्यकर्माणि यथा “विष्णुमन्त्रविहीनश्च त्रिसन्ध्यरहितो द्विजः । एकादशीविहीनश्चविषहीनो यथोरगः । हरेर्नैवद्यभोगी न धारको वृष-वाहकः । शुद्रान्नभोजी विप्रश्च विषहीनो यथोरगा ।शवदाही च शूद्राणां यो विप्रा वृषलीपतिः । शूद्राणांसूपकारी च शूद्रयाजी च यो द्विजः । असिजीवी-मसीजीवी विषहीनो यथोरगः । यो विप्रोऽवीरान्नभोजी ऋतुस्नातान्नभोजकः । भगजीवी बार्द्धुषिकोविषहीनो यथोरगः । यः कन्याविक्रयी विप्रो योहरेर्नामविक्रयी । यो विद्याविक्रयी विप्रो विषहीनोयथोरगः । सूर्य्योदये च द्विर्भोजी मत्स्यभोजी च योद्विजः । शिवपूजादिरहितो विषहीनो यथोरगः” ।ब्रह्मवै० प्र० २१ अ० । अन्यत्र च “यदि शूद्रां व्रजेद्विप्रोवृषलीपतिरेव सः । स भ्रष्टो विप्रजातेश्च चाण्डालात्सोऽधमः स्मृतः । विष्ठासमश्च तत्पिण्डो मूत्रं तस्य चतर्पणम् । तत्पितृणां सुराणाञ्च पूजने तत् समं सति! ।काटिजन्मार्जितं पुण्यं सन्ध्यार्चातपसाऽर्जितम् । द्विजस्यवृषलीभोगान्नश्यत्येव न संशयः । ब्राह्मणश्च सुरापीतःविड्भोजी वृषलीपतिः । हरिवासरभोजी च कुम्भी-पाकं व्रजेद्ध्रुवम्” । “करोत्यशुद्धां सन्ध्याञ्च सन्ध्यांवा न करोति यः । त्रिसन्ध्यं वर्जयेद् यो वा सन्ध्या-हीनश्च स द्विजः” । नारायणक्षेत्रादितीर्थे तस्य प्रति-ग्रहदोषो यथा “तत्र नारायणक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे हरेःपदे । वाराणस्यां वदर्य्याञ्च गङ्गासागरसङ्गमे । पुष्करेभास्करक्षेत्रे प्रभासे रासमण्डले । हारिद्वारे च केदारेसोमे वदरपाचने । सरस्वतीनदीतीरे पुण्ये वृन्दा-वने वने । गोटावर्य्याञ्च कौशिक्यां त्रिवेण्याञ्च हिमा-लये । एतेष्वन्धेषु यो दानं प्रतिगृह्णाति कामतः ।स च तीर्थप्रतिग्राही कुम्भीपाकं प्रयाति च” । पारि-भाषिकमहापातकिब्राह्मणा यथा “सप्तोद्रिक्तशूद्रयाजीग्रामयाजीति कीर्त्तितः । देवोपजीवजीवी च देवलश्चप्रकीर्त्तितः । शूद्रपाकोपजीवी यः सूपकारः प्रकीर्त्तितः ।सन्ध्यापूजाविहीनश्च प्रमत्तः पतितः स्मृतः । एते महा-पातकिनः कुम्भीपाकं प्रयान्ति ते” ब्रह्मवै० ज० ख० २७ अ० ।“ब्राह्मणस्य स्वधर्मश्च त्रिसन्ध्यमर्चन हरेः । तत्पादोदकनैवेद्यभक्षणञ्च सुधाधिकम् । अन्नं विष्ठा जलं मूत्रमनिवेद्यहरेर्नृप । भवन्ति शूकराः सर्वे ब्राह्मणा यदि भुञ्जते ।आजीवं भुञ्जते विपा एकादश्यां न भुञ्जते । कृष्णजन्म-दिने चैव शिवरात्रौ सुनिश्चितम् । तथा रामनवम्याञ्चयत्रतः पुण्यवासरे । ब्राह्मणानां स्वधर्मश्च कथितो वे-धसा नृप । ५९ अ० । गृहस्थब्राह्मणनियमा यथा"वेदं वेदौ तथा वेदानधीत्य तु समाहितः । तदर्थमभि-गम्याथ ततः स्नायाद् द्विजोत्तमः । गुरुवे तु धनं दत्त्वास्नायीत तदनुज्ञया । चीर्णव्रतोऽथ मुक्तात्मा ह्यशक्तःस्नातुमर्हति । वैणवीन्धारयेद्यष्टिमन्तर्वासस्तथोत्तरम् ।यज्ञोपवीतद्वितयं सोदकञ्च कमण्डलुम् । छत्रञ्चोष्णीष-ममलं पादुके चाप्युपानहौ । रौक्मे च कुण्डले धार्य्येकृत्तकेशनखः शुचिः । स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद्बहिर्माल्यं न धारयेत् । अन्यत्र काञ्चनाद्विप्रो न रक्तां बि-भृयात स्रजम् । शुक्लाम्बरधरो नित्यं स्रग्गन्धः प्रिय-ष्टर्शनः । नजीर्णमलवद्वासा भवेच्च विभवे सति । न रक्तसुल्वणञ्चान्यधृतं वासो न कुण्डिकाम् । नोपानहौ स्रजंप्राथ पादुके च प्रयोजयेत् । उपवीतमलङ्कारं कुम्भान्कृष्णाजिनानि च । नापसव्यं परीदध्याद्वासा न विकृतंवसेत् । आहरेद्विधिवद्धीमान् सदृशानात्मनः शुभान् ।रूपलक्षणसंयुक्तां योनिदोषविवर्जिताम् । अमातृ-गोत्रप्रभवामसमानार्षगोत्रजाम् । आहरेद्ब्राह्मणोभार्य्यां शीलशौचसमन्विताम् । ऋतुकालाभिगामीस्याद् यावत् पुत्रोऽभिजायते । वर्जयेत् प्रतिषिद्धानि प्रय-त्रेन दिनानि तु । षष्ठ्यष्टमी पञ्चदशी द्वादशी च चतु-र्दशी । ब्रह्मचारी भवेक्षित्यं तद्वज्जन्मक्षयाहनि ।आदधीतावसथ्याग्निं जुहुयाज्जातवेदसम् । व्रतानिस्नातको नित्यं पावनानि च पालयेत् । येदोदितं स्वकंकर्म नित्यं कुर्य्यादतन्द्रियः । अकुर्वाणः पतत्याशु नर-कानतिभीषणान् । अभ्यसेत् प्रयतो नित्यं वेदं यज्ञान्न-हापयेत् । कुर्य्यात् गृह्याणि कर्माणि सन्ध्योपासनमेवच । सख्यं समाधिकैः कुर्य्यादुपेयादीश्वरं सदा । दैवता-न्यपि गच्छेत् तु कुर्य्याद्भार्य्याभिपोषणम् । न धर्मंख्यापयेद्विद्वान् न पापं घयेदर्पि । कुर्वीतात्महितंनित्यं सर्वभूतानुकम्पकः । वयसा कर्मणाऽर्थस्य श्रुत-स्याभिजनस्य च । देशवागबद्धिसारूप्यमाचरन् विचरेत्सदा । श्रुतिस्मृत्युदितं सम्यक साधुभिर्यश्च सेवितः ।तमात्मवन्निषेवेतं नेहेतान्यत्र कर्हिचित् । येनास्य पि-तरो याता येन याताः पितामहाः । तेन यायात्सतां मार्गं तेन गच्छन्न रिष्यति । नित्यं स्वाध्यायशीलः स्यान्नित्य यज्ञोपवीतवान् । सत्यवादी जित-क्रोधो ब्रह्मपूयाय कल्पते । सन्ध्यास्नानरतो नित्यं ब्रह्म-यज्ञपरायणः । अनुसूयुर्मृदुर्दान्तो गृहस्थः प्रत्य-यान्विता । वीतरागभयक्रोधो लोभमोहविवर्जितः ।सावित्रीजापनिरतः श्रद्धावान् मुच्यते गृही । माता-पित्रोर्हिते युक्तो गोब्राह्मणहिते रतः । दाता यज्वादेवभक्तो ब्रह्मलोके महीयते । त्रिवर्गसेवी सततं देव-तानाञ्च पूजनम् । कुर्य्यादहरहर्नित्यं नमस्येत प्रयतःसुरान् । विभागशीलः सततं क्षमायुक्तो दयात्मकः ।गृहस्थस्तपसा युक्तो न गृहेऽपि गृही भवेत् । क्षमादया च विज्ञानं सत्यञ्चैव दमः शमः । अध्यात्मनित्यता ज्ञानमेतद्ब्राह्मणलक्षणम् । एतस्मान्न प्रमा-द्येत विशेषेण द्विजोत्तमः । यथाशक्ति चरन् कर्मनिन्दितानि विवर्जयेत् । विधूय मोहकलिल लब्धायोगमनुत्तमम् । गृहस्थो मुच्यते बन्धान्नात्र कार्य्या-विचारणा । विगर्हातिक्रमक्षेपहिंसाबन्धबधात्मकान् ।अन्यमन्युसमुत्थानां दोषाणां बर्जनं क्षमा । स्वदुः-खेष्विव कारुण्यं परदु खेषु सौहृदात् । दया यांमुनयः प्राहुः साक्षाद्धर्मस्य साधनम् । चतुर्दशानांविद्यानां धारणं हि यथार्थतः । विज्ञानमेतच्च विद्याद्येन धर्मो विवर्द्धते । अधीत्य विधिवद्विद्यामर्थञ्चैवोप-लभ्य तु । धर्मकार्य्यान्निवृत्तश्चेन्न तद्विज्ञानमिष्यते ।सत्येन लोकं जयति सत्यन्तत् परमं पदम् । यथाभूतप्रसादन्तु सत्यमाहुर्मनीषिणः । दमः शरीरावनतिः शमःप्रज्ञाप्रसादजः । अध्यात्ममक्षरं विद्याद्यत्र गत्वा नशोचति । यथा स देवो भगवान् विद्यया शिव! वेद्यते ।साक्षादेव महादेव! तज्ज्ञानमिति कीर्त्तितम् । तन्निष्ठ-स्तत्परो विद्धान्नित्यमक्रोधनह् शुचिः । महायज्ञपरोविप्रो लभते तदनुत्तमम् । धर्मस्यायतनं यत्नाच्छरीरंपरिपालयेत् । न हि देहं विना रुद्र! पुरुषैर्विद्यते परः ।नित्यं धर्मार्थकामेषु युञ्जीत नियतो द्विजः । न धर्मवर्जितं काममर्थं वा मनसा स्मरेत् । सीदन्नपि स्वधर्मेणन त्वधर्मं समाचरेत् । धर्मो हि भगवान् देवो गतिःसर्वेषु जन्तुषु । भूतानां प्रियकारी स्यान्न परद्रोहक-र्मधीः । न वेददेवतानिन्दां कुर्य्यात्तैश्च न संवदेत् ।यस्त्विपं नियतो विप्रो धर्माध्यायं पठेत् शुचिः ।अध्यापयेत्च्छ्रावयेद्वा ब्रह्मलोके महीयते” । कूर्मपु० १४ अ० "सूत उवाच । आनृशंस्यं क्षमा सत्यमहिंसादममार्जवम् । ध्यानं प्रसादो माधुर्य्यं मार्दवं शौचमेवच । इज्या दानं तपः सत्यं स्वाध्यायीह्यात्मनिग्रहः ।व्रतोपवासौ मौनञ्च स्नानं पैशुन्यवर्जनम् । एभिर्युक्तोमुनिश्रेष्ठा! यः सदा वर्त्तते द्विजः । हुत्वा तु पावकंपूर्वं परं ब्रह्माधिगच्छति । अविद्यो वा सविद्यो वानिरग्निः साग्निकोऽपि वा । यो विप्रस्तपसा युक्तः सपरं स्वर्गमाप्नुयात् । सर्वेषामुत्तमं श्रेष्ठं विमुक्तिफल-दायकम् । ब्राह्मणस्य तपो वक्ष्ये तन्मे निगदतः शृणु ।सायं प्रातश्च यः सन्ध्यामुपास्तेऽखिन्नमानसः । जपन्हि पावनीं देवीं गायत्रीं वेदमातरम् । तपसा भावितोदेव्या ब्राह्मणः पूतकिल्विषः । न सीदेत् प्रतिगृह्णन् सत्वपि पृथ्वीं ससागराम् । द्वे सन्ध्ये ह्युपतिष्ठेत गायत्रींप्रयतः शुचिः । यस्तस्य दुष्कृतं नास्ति पूर्वतः परतोऽपिवा । यज्ञदानरतो विद्वान् साङ्गवेदस्य पाठकः । गायत्रीध्यानपूतस्य कलां नार्हति षोडशीम् । एवं किल्विष-युक्तस्तु विनिर्दहति पातकम् । उभे सन्ध्ये ह्युपासीततस्मान्नित्यं द्विजोत्तमः” । तस्य देहापवित्रताहेतुः यथा“यथा देहापवित्रत्वं विग्रादीनां यतो भवेत् । देवर्षे!शृणु तत् सर्वं नराणामानुपूर्विकम् । जातके मृतके-ऽस्नाते जलौकाभिः क्षते तथा । अपवित्रो द्विजादीनांदेहः सन्ध्यादिकर्मसु । अपूततनूरुत्सर्गे नरो मूत्रपूरीषयोः । अस्पृश्यस्पर्शने चैव ब्रह्मयज्ञजपादिषु ।रक्तपाते नखशृङ्गदन्तखड्गादिभिः क्षते । विप्रादेरशुचिःकायः शस्त्रास्त्रैः कण्टकादिभिः । भुक्तवस्त्राननोच्छि-ष्टेऽपवित्रः कृतषेथुने । शयने ब्राह्मणादीनां शरीरंक्षुरकर्मणि । ज्वरादिभिश्चतुःषष्टिरोगैर्युक्ते द्विजन्मनाम् ।बपुरप्रयतं पूजादानहोमजपादिषु । धूमोद्गारे वमौआद्धपतितान्नादिभोजने । तथा च रेतस्खलने मत्या, देहापवित्रता । अपवित्रं द्विजातीनां वपुः स्याद्राहु-दर्शने । गर्हितदानग्रहणे पतिते पातकादिभिः । अ-शौचान्तेन शुद्धिः स्याज्जातके मृतके द्विज! । सर्व-वर्णाश्रमादोनां तनोः सन्ध्यादिकर्मसु” पाद्मोत्तरञ्चण्डे१०९ अ० । २ मन्त्रेतरवेदभागे ऋ० भाष्योपोद्घाते आशङ्का-पूर्वकं तल्लक्षणमुक्तं यथा “तत्र ब्राह्मणस्य लक्षणं नास्ति ।कुतः? वेदभागानामियत्तानवधारणेन ब्राह्मणभागेष्वन्य-भागेषु च लक्षणस्याव्याप्त्यतिव्याप्त्योः शोधयितुमशक्य-त्वात् । पूर्वोक्तमन्त्रभाग एकः । भागान्तराणि चकानिचित् पूर्वैरुदाहर्तुं संगृहीतानि “हेतुर्निर्वचनंनिन्दा प्रशंसा संशयो विधिः । परक्रिया पुरुकिल्पोव्यवर्धारणकल्पनेति” । “तेन ह्यन्नं क्रियत” इति हेतुः १ ।“तद्दघ्नी दधित्वमिति” निर्वचनम् २ । “अमेध्या वै माषाःइति निन्दा ३ । “वायुर्वे क्षेपिष्ठेति” प्रशंसा ४ । “तद्व्यचि-कित्सा जुहवानी ३ मा हौषा ३ मिति” संशयः ५ । “यज-मानेन सम्मितौदुम्भरी भवतीति” विधिः ६ । “माषानेवमह्यं पचन्तीति” परकृतिः ७ । “पुरा ब्राह्मणा अभैषुः”इति पुराकल्पः ८ । “यावतोऽश्वान् परिगृह्णीयात्ता-वतो वारुणांश्चतुष्कपालान्निर्वपेदिति” विशेषावधारण-कल्पना ९ । एवमन्यदप्युदाहार्य्यम् । न च हेत्वादीना-मन्यतमं ब्राह्मणमिति लक्षणम् । मन्त्रोष्वपि हेत्वादि-सद्भावात् । “इन्दवो वा मुशन्ति हीति” हेतुः । “उदा-निषुर्महीरिति तस्मादुदकमुच्यत इति” निर्वचनम् ।“मोघमन्नं विन्दते अप्रचेताः” इति निन्दा । “अग्निर्मूर्द्धादिवः ककुदिति” प्रशंसा । “अधः स्विदासी ३ दुपरि स्विदासी ३दिति” संशयः । “वसन्ताय कपिञ्जलानालभेत” इति विधिः ।“सहस्रमयुतं ददाविति” परकृतिः । “यज्ञेन यज्ञमयजन्तदेवाः” इति पुराकल्पः । इतिकरणबहुलं ब्राह्मणमितिचेत् न “इत्यददा इत्ययजथा इत्यपच इति “ब्राह्मणोगायेत्” इत्यस्मिन् ब्राह्मणेन गातव्ये मन्त्रेऽतिव्याप्तेः ।इत्याहेत्यनेन वाक्येनोपनिबद्धं ब्राह्मणमिति चेत् न“राजा चिदां भगं भक्षीत्याह यो मायातुं यातुधाने-त्याह यो वा रक्षः । “शुचिरस्मीत्याहे श्रनयोर्मन्त्रयो-रतिव्याप्तेः । आख्यायिकारूपं ब्राह्मणमिति चेत् नयमयमीसंवादसूक्तादावतिव्याप्तेः । तस्मान्नास्ति ब्राह्मण-लक्षणमिति प्राप्ते ब्रूमः मन्त्रब्राह्मणरूपौ द्वावेव वेद-भागावित्यङ्गीकारात् मन्त्रलक्षणस्य पूर्बमभिहितत्वादव-शिष्टो वेदभागो ब्राह्मणमित्येतल्लक्षणं भविष्यति” ।
Capeller
GermanGrassman
Germanbrāhmaṇá, m., der Brahmane, der dem Priesterstande angehörige [von brahmán], nur in den spätesten Liedern, in {916, 12} sogar eine der vier dort ausdrücklich genannten Kasten.
-ás {914, 19}
{916, 12}
{923, 22}
{1027, 1}.
-ásya jāyā́ {935, 4}.
-ā́s {164, 45}
{619, 1}
{897, 8}.
-ā́sas {619, 7}. _{619, 8}
{897, 9}.
-ā́n {842, 6}.
Stchoupak
Frenchब्राह्मण-
a. brâhmanique, relatif à ou donné par un Brâhmane
qui convient à un B.
Brâhmane, homme de la première des 4 castes
prêtre
nt. générique d'ouvrages complémentaires aux Saṃhitā
-क- mauvais B.
-ता- condition ou rang de B.
-ई-
femme Brâhmane
sorte de lézard
d'une rivière
-सात्-कृ- offrir
à des B.
-साद्-अस्- appartenir à des B.
°काम्या- affection pour les B.
°घ्न- meurtrier d'un B.
°चाण्डाल- B. déchu de sa caste.
°डिम्भ- jeune B.
°द्रव्य- nt. propriété d'un B.
°द्वेषिन्- a. qui hait les B.
°निन्दक- ag. détracteur des B.
°पुत्रक- = °डिम्भ-।
°ब्रुव- qui n'est B. que de nom, qui se fait passer pour un B., B.
indigne.
°भूयिष्ठ- sup. qui consiste surtout en B.
°यज्ञ- sacrifice offert par des B.
°योनि- renaissance ou existence à l'état de B.
°वध- meurtre d'un B.
°वर- d'un prince.
°विलाप- lamentation du B., titre d'une section du MhBh.
°हन्- meurtrier d'un B.
ब्राह्मणातिक्रम- fait de manquer de respect pour les B.
ब्राह्मणातिथि- hôte brâhmanique.
ब्राह्मणाद- a. (Rākṣasa) qui dévore les B.
ब्राह्मणादर्शन- nt. absence de considération pour les B.
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.