बोधन (bodhana)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishCapeller Eng
EnglishYates
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishबोधन - bodhana - - arousing
बोधन - bodhana - - instructing
बोधन - bodhana - - causing to awake or expand
बोधन - bodhana - - enlightening
बोधन - bodhana - - teaching
बोधन - bodhana - - exciting
बोधन - bodhana - - causing to awake
बोधन - bodhana - - planet Mercury
बोधन - bodhana - - signifying
बोधन - bodhana - - causing to wake
बोधन - bodhana - - informing
बोधन - bodhana - - calling forth a perfume
बोधन - bodhana - - understanding
बोधन - bodhana - - denoting
बोधन - bodhana - - awakening
बोधन - bodhana - - waking
बोधन - bodhana - - awaking of durgA
बोधन - bodhana - - perceiving
बोधन - bodhana - - causing to perceive or understand
बोधन - bodhana - - being awake
बोधन - bodhana - - causing to take effect
बोधन - bodhana - - indicating
बोधन - bodhana - - burning incense
Wilson
EnglishApte
Englishबोधन [bōdhana], [बुध्-णिच् ल्यु-ल्युट् वा]
Informing, acquainting.
Explaining, indicating.
Arousing, waking.
Kindling, inflaming. -नः The planet Mercury (बुधः)
बुध इव शिशिरांशोर्बोधनस्येव देवः 5.21.
नम् Informing, teaching, instruction, giving a knowledge of
भयरुषोश्च तदिङ्गितबोधनम् 9.49.
Denoting, signifying.
Arousing, awakening
समयेन तेन चिरसुप्तमनोभवबोधनं सममबोधिषत 9.24.
Observing, perceiving.
Waking, being awake.
Making attentive.
Burning incence.
नी The eleventh day in the bright half of Kārtika when Viṣṇu rises from his four months' sleep
शयनीबोधनीमध्ये या कृष्णैकादशी भवेत् । सैवोपोष्या गृहस्थेन नान्या कृष्णा कदाचन Tithyādi.
Long pepper.
Understanding, knowledge.
Apte 1890
Englishबोधन a. [बुध्-णिच् ल्यु-ल्युट् वा] 1 Informing, acquainting.
2 Explaining, indicating.
3 Arousing, waking.
4 Kindling, inflaming.
नः The planet Mercury (बुध)
V. 5. 21.
नं 1 Informing, teaching, instruction, giving a knowledge of
भयरुषोश्च तदिंगितबोधनं R. 9. 49.
2 Denoting, signifying.
3 Arousing, awakening
समयेन तेन चिरसुप्तमनोभवबोधनं सममबोधिषत Śi. 9. 24.
4 Observing, perceiving.
5 Waking, being awake.
6 Making attentive.
7 Burning incense.
नी 1 The eleventh day in the bright half of Kārtika when Viṣṇu rises from his four months' sleep.
2 Long pepper.
3 Understanding, knowledge.
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
Englishबोधन, अस्, ई, अम् (fr. the simple rt. and fr. the
Caus.), making known, informing, explaining, teach-
ing, instructing, enlightening [cf. बाल-बोधनी]
wakening, rousing, exciting
kindling, inflaming
(अस्),
m. the planet Mercury
N. of a mountain
(ई), f. intel-
lect, understanding, knowledge
‘the day of awaking, ’
an epithet of the eleventh day in the light half of the
month Kārttika on which Viṣṇu awakes from his
sleep [cf. उत्थानैकादशी]
long pepper
(अम्),
n. observing, marking, perceiving
causing to per-
ceive or know, instructing, teaching
signifying,
denoting, indicating
making attentive
waking,
being awake
causing to wake, awakening, rousing,
arousing
burning incense (regarded as the ‘awaken-
ing’ of a perfume)
‘the awaking of Durgā, ’ N. of
a festival on the ninth day of the dark half of the
month Bhādra.
—बोधन-मन्त्र, अस्, m., N. of
a chapter of the Purāṇa-sarvasva.
Benfey
EnglishApte Hindi
Hindiबोधनः
- बुध् + णिच् + ल्युट्
बुधग्रह
बोधनम्
- -
"संसूचन, अध्यापन, शिक्षण, ज्ञान देना"
बोधनम्
- -
"ज्ञापन करना, निर्देश करना"
बोधनम्
- -
"जगाना, उठाना"
बोधनम्
- -
धूप देना
Shabdartha Kaustubha
Kannadaबोधन
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜ್ಞಾನ/ತಿಳಿವಳಿಕೆ
निष्पत्तिः - > बुध भावे "ल्युट्" (३-३-११५)
प्रयोगाः - > "परिचयं चललक्ष्यनिपातने भयरूषोश्च तदिङ्गितबोधनम्"
उल्लेखाः - > रघु० ९-४९
बोधन
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉಪದೇಶ/ಶಿಕ್ಷಣ
निष्पत्तिः - > बुध (अवगमने) + णिच् "ल्युट्" (३-३-११५)
बोधन
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಎಬ್ಬಿಸುವುದು/ಎಚ್ಚರಗೊಳಿಸುವುದು
प्रयोगाः - > "समयेन तेन चिरसुप्तमनोभवबोधनंसममबोधिषत"
उल्लेखाः - > माघ० ९-२४
बोधन
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಿವೇದಿಸುವುದು/ಅರಹುವುದು/ವಿಜ್ಞಾಪಿಸುವುದು/ಶ್ರುತ ಪಡಿಸುವುದು
बोधन
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಿಳಿಸುವುದು/ಸೂಚಿಸುವುದು
बोधन
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಉಪದೇಶಿಸುವ/ಶಿಕ್ಷಣಕೊಡುವ
बोधन
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ನಿವೇದಿಸುವ/ಶ್ರುತಪಡಿಸುವ
बोधन
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಎಬ್ಬಿಸುವ/ಎಚ್ಚರಗೊಳಿಸುವ
बोधन
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಸೂಚಿಸುವ
निष्पत्तिः - > बुध कर्त० "ल्यु" (३-१-१३४)
L R Vaidya
EnglishKridanta Forms
Sanskritबुध् (बु꣡धँ꣡ अवगमने - भ्वादिः - सेट्)
ल्युट् = बोधनम्
अनीयर् = बोधनीयः - बोधनीया
ण्वुल् = बोधकः - बोधिका
तुमुँन् = बोधितुम्
तव्य = बोधितव्यः - बोधितव्या
तृच् = बोधिता - बोधित्री
क्त्वा = बोधित्वा / बुधित्वा
ल्यप् = प्रबुध्य
क्तवतुँ = बुधितवान् / बोधितवान् - बुधितवती / बोधितवती
क्त = बुधितः / बोधितः - बुधिता / बोधिता
शतृँ = बोधन् - बोधन्ती
बुध् (बु꣡धिँ॑र् बोधने - भ्वादिः - सेट्)
ल्युट् = बोधनम्
अनीयर् = बोधनीयः - बोधनीया
ण्वुल् = बोधकः - बोधिका
तुमुँन् = बोधितुम्
तव्य = बोधितव्यः - बोधितव्या
तृच् = बोधिता - बोधित्री
क्त्वा = बोधित्वा / बुधित्वा
ल्यप् = प्रबुध्य
क्तवतुँ = बुधितवान् / बोधितवान् - बुधितवती / बोधितवती
क्त = बुधितः / बोधितः - बुधिता / बोधिता
शतृँ = बोधन् - बोधन्ती
शानच् = बोधमानः - बोधमाना
बुध् (बु॒धँ॒ अवगमने - दिवादिः - अनिट्)
ल्युट् = बोधनम्
अनीयर् = बोधनीयः - बोधनीया
ण्वुल् = बोधकः - बोधिका
तुमुँन् = बोद्धुम्
तव्य = बोद्धव्यः - बोद्धव्या
तृच् = बोद्धा - बोद्ध्री
क्त्वा = बुद्ध्वा
ल्यप् = प्रबुध्य
क्तवतुँ = बुद्धवान् - बुद्धवती
क्त = बुद्धः - बुद्धा
शानच् = बुध्यमानः - बुध्यमाना
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritबोधनं, (बुध् + णिच् + ल्युट् ।) गन्धदी-पनम् । इति मेदिनी । ने, ९९ ॥
वेदनम् ।विज्ञापनम् । इति बुधधात्वर्थदर्शनात् ॥
(उद्दी-पनम् । यथा माघे । ९ । ३४ ।“समयेन तेन चिरसुप्तमनो-भवबोधनं समबोधिषत ॥
”“मनोभवस्य कामस्य बोधनं उद्दीपनं यस्मिन् ।”इति तट्टिकायां मल्लिनाथः । ज्ञानम् । यथा, रघौ । ९ । ४९ ।“परिचयं चललक्ष्यनिपातनेभयरुषोश्च तदिङ्गितवोधनम् ॥
”“तेषां चललक्ष्याणां इङ्गितस्य चेष्टितस्यभयादिलिङ्गभूतस्य बोधनं ज्ञानं च करोति ।”इति तट्टीकायां मल्लिनाथः ॥
) दुर्गाया बोधनंयथा । देवीपुराणे ।“इषे मास्यसिते पक्षे कन्याराशिगते रवौ ।नवम्यां बोधयेद्देवीं क्रीडाकौतुकमङ्गलैः ॥
”अत्र कृष्णादित्वादिषे इत्यपि गौणाश्विनपरम् ।अतएव कालकौमुद्यादिधृतम् । यथा, --“कर्किण्यर्के हरौ सुप्ते शक्रध्वजक्रियाश्विने ।तुलायां बोधयेद्देवीं वृश्चिके तु जनार्द्दनम् ॥
”इति ॥
बोधयेदिति शेषः । तत्रापि नवमीबोधनंकन्यायामेव तथैव सम्भवात् तेन सिंहार्केतुलार्केऽप्याश्विनत्वेन वाक्यरचनां । एवं प्रति-वर्षं कर्त्तव्यत्वादार्द्रादिनक्षत्रालाभेऽपि बोध-नादिकार्य्यम् । नक्षत्रयोगस्तु फलातिशयाय ।तथा च लिङ्गपुराणम् ।“मूलाभावेऽपि सप्तम्यां केवलायां प्रवेशयेत् ।तथा तिथ्यन्तरेष्वेवमृक्षेषु च फलोच्चयः ॥
”यथाह देवलः ।“तिथिनक्षत्रयोर्योगे द्वयोरेवानुपालनम् ।योगाभावे तिथिर्ग्राह्या देव्याः पूजनकर्म्मणि ॥
”कृष्णनवम्यामार्द्रायोगो विधौ मन्त्रे च श्रूयते ।तथा च लिङ्गपुराणम् ।“कन्यायां कृष्णपक्षे तु पूजयित्वार्द्रभे दिवा ।नवम्यां बोधयेद्देवीं महाविभवविस्तरैः ॥
”चतुर्थपादे गीतवादित्रनिः स्वनैरिति कालिका-पुराणे पाठः ।“इषे मास्यसिते पक्षे नवम्यामार्द्रयोगतः ।श्रीवृक्षे बोधयामि त्वां यावत् पूजां करोम्यहम् ॥
ऐं रावणस्य वधार्थाय रामस्यानुग्रहाय च ।अकाले ब्रह्मणा बोधो देव्यास्त्वयि कृतः पुरा ॥
”इति मन्त्रलिङ्गम् ॥
अकाल इति तु रात्रित्वेन दक्षिणायनस्य ।तथाच श्रुतिः । तपस्तपस्यौ शैशिरावृतुः मधुश्चमाधवश्च वासन्तिकावृतुः शुक्रश्च शुचिश्चग्रैप्मावृतुः । अथैतदुत्तरायणं देवानां दिनंनभाश्च नभस्यश्च वार्षिकावृतुः इषश्च ऊर्जश्चशारदावृतुः सहाश्च सहस्यश्च हैमन्तिकावृतुः ।अथैतद्दक्षिणायनं देवानां रात्रिरिति । एवञ्च ।रात्रावेव महामाया ब्रह्मणा बोधिता पुरा ।तथैव च नराः कुर्य्युः प्रतिसम्बत्सरं नृपेत्येत-द्बिषयम् ॥
अतएव लिङ्गपुराणकालिकापुरा-णयोर्द्दिवेत्युक्तम् । एवञ्च कालिकापुराणे बोधनेरात्रावितिपदं देवतारात्रिपरम् । ततश्च पूर्व्वाह्णेनवम्यामार्द्रायुक्तायां बोधनं पूर्व्वाह्णेतरकालएव आर्द्रालाभे दिवेत्यत्र दिवापदात्तत्रापिबोधनं अन्यथा दिवापदं व्यर्थं स्यात् । ज्योतिषा-र्णवे व्यक्तमुक्तं वराहेण ।“कन्यादिमीनपर्य्यन्तं यत्र संप्राप्यते शिवः ।तत्र बोधः प्रकर्त्तव्यो देव्या राज्ञां शुभप्रदः ॥
”शिव आर्द्रा । एवञ्चोभयदिने पूर्व्वाह्णे नवमी-लाभे परत्रार्द्रालाभे परत्र बोधनं न तु युग्मात्पूर्व्वत्र । युग्मबाधकपूर्व्वाह्णस्य बाधकनक्षत्रानु-रोधात् दिवा नक्षत्रालाभे तु पूर्व्वाह्ण एवनवम्यां उभयत्र पूर्व्वाह्णलाभे पूर्व्वदिन एवयुग्मात् । अत्र केवलनवम्यां बोधनविधेर्नक्षत्र-स्यापि गुणफलत्वाच्च ।“माघेऽथ फाल्गुने वापि भवेद्वै माघसप्तमी ।माकरीति च यत्प्रोक्तं तत्प्रायोवृत्तिदर्शनात् ॥
”इति ॥
सौरागमात् माकर्य्यादिवत् आर्द्रायोग इत्यस्यप्रायिकत्वेनाभिधानं प्रतीयते । ततश्चार्द्रारहित-बोधने मन्त्रान्तरानुपदेशात् तन्मन्त्रः प्रणव-युक्तत्वेन प्रयुज्यते ।“यन्नयूनञ्चातिरिक्तञ्च यच्छिद्रं यदयज्ञियम् ।यदमेध्यमशुद्धञ्च यातयामञ्च यद्भवेत् ।तदोङ्कारप्रयुक्तेन सर्व्वञ्चाविफलं भवेत् ॥
”इति योगियाज्ञवल्क्यात् षष्ठ्यां बोधनेऽप्येवम् ॥
नवमीबोधनासामर्थ्ये तु षष्ठ्यां सायं बोधनम् ।तथा भविष्ये ।“षष्ठ्यां विल्वतरौ बाधं सायंसन्ध्यासुकारयेत् ॥
”सन्ध्योक्ता वराहेण ।“अर्द्धास्तमयात् सन्ध्या व्यक्तीभूता न तारकायावत् ॥
”षष्ठ्यां बोधने तु प्रागुक्त ऐं रावणस्य वधार्था-येति अहमप्याश्विने षष्ठ्यां सायाह्ने बोधयाम्यतइति पठेत् । यदा तु पूर्व्वदिने सायं षष्ठीलाभःपरदिने सायं विना षष्ठीलाभः तदा पूर्व्वेद्यु-र्बोधनं परदिने सायमामन्त्रणम् । यदा तूभय-दिने सायं षष्ठ्यलाभस्तदा परेऽहनि पूर्व्वाह्णेषष्ठ्यां बोधनम् ।“बोधयेद्विल्वशाखायां षष्ठ्यां देवीं फलेषु च ।षष्ठ्यां बोधने तु न क्षत्रानुपदेशान्न तदादरः ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritबोधन ब० बुध--णिच्--ल्युट् । १ विज्ञापने कालवशात् गन्धा-देर्न्यूनतायां २ तद्गद्दीपने ३ जागरणे च । “शयनं बोधनंहरेः” इति पुराणम् । “सावाह्ने बोधनं कुर्य्यात्”इति स्मृतिः । देवीबोधनकालादिः ति० त० प्रदर्शितो यथालिङ्गपुराणम् “कन्यायां कृष्णपक्षे तु पूजयित्वार्द्रभेदिवा । भवम्यां बोधयेद्देवीं महाविभवविस्तरैः” “इषेमास्यसिते पक्षे नवम्यामार्द्रयोगतः । श्रीवृक्षेदोषयामि त्वां यातव पूजां करोत्यहम् । ऐं राबणस्यबधार्थाय रामस्यानुग्रहाय च । अकाले ब्रह्मणा बोधौदेव्यास्त्वयि कृतः पुरा” इति मन्त्रलिङ्गञ्च । अकालइति तु रात्रित्वेन दक्षिणायनस्य तथा च श्रुतिः“तपस्तपस्यौ शिशिरावृतुः । मधुश्च माघवश्च वास-न्तिकावृतुः । शुक्रश्च शुचिश्च ग्रैष्मावृतुः । अथैतदुत्त-रायणं देवानां दिनं, नमाश्च नमस्यश्च वार्षिकावृतुःइषश्च ऊर्जश्च शारदावृतुः । सहाश्च सहस्यश्च हैमन्तिका-वृतुः । अथैतद्दक्षिणायनं दैवानां रात्रिः” इति एवञ्च“रात्रावेव महामाया ब्रह्मणा बोधिता पुरा । तथैव चनराः कुर्य्युः प्रतिसंवत्सरं नृप!” इति अस्याप्येतद्वि-षयत्वम् । अतएव लिङ्गपुराणे दिवेत्युक्तम् । एवञ्च कालि-कापुराणेऽपि बोधने रात्राविति पदं देवतारात्रिपरम् ।ततश्च पूर्वाह्णे नवम्यामार्द्रानक्षत्रयुक्तायां बोधनं पूर्वा-ह्णेतरकाले आर्द्रालाभे नवम्यामार्द्रभे दिवेत्यत्र दिवा-पदात् तत्रापि बोधनम्, अन्यया दिवापदं व्यर्थंस्यादिति । ज्योतिपार्णये व्यक्तमुक्तं वराहेण “कन्या-दिमीनपर्थ्यन्तं यत्र संप्राप्यते शिवः । तत्र बोधः प्रक-र्त्तिव्यो देव्या राज्ञा शुभप्रदः” । शिव आर्द्रा । एवच्चोम्भ्यदिने पूर्वाह्णे नवमिलामे परत्रार्द्रालाभे परत्र बोधनंन युग्मात् पूर्वत्र, युम्मबाधकपूर्वाह्णस्य बाधकबशत्रा-नुरोधात् दिवानक्षत्रालाभे तु पूर्वाहु एव नवम्याम्उभयत्र पूर्वाह्णलाभे तु पूर्वदिन एव युस्मात् । अत्रकेवलनवम्यां बोधनविधेर्नक्षत्रस्यापि गुणफलत्वाच्च ।“माघे वा फाल्गुने वापि भवेद् वै माथसप्तमी । माक-रीति च यत् प्रोक्तं तत् प्रायो वृत्तिदर्शनात्” इति सौ-रागमान्माकरीतिवत् आर्द्रायोगतः इत्यस्य प्रायिक-त्वेनाभिधानं प्रतीयते । ततश्चार्द्रारहितबोधने मन्त्रा-न्तरानुपदेशात् तद्युक्तमन्त्रः प्रणवयुक्तत्वेन प्रयुज्यते ।“यन्न्यूनञ्चातिरिक्तञ्च यच्छ्रिद्रं यदयज्ञियम् । यद-मेध्यमशुद्धञ्च यातयामञ्च यद् भवेत् । तदोङ्कारप्रयुक्तेनसर्वञ्चाविकलं भवेत्” इति योगियाश्यवचनात् । षर्ष्ठकोधनेऽप्येवं नवभ्यां बोधनासामर्थ्ये तु षष्ठ्यां सायबोधनं यथाह भविष्ये “षष्ठ्यां बिल्वतरौ बोधं सायंसन्ध्यासु कारयेत्” । सन्ध्योक्ता वराहमिहिरेण “अ-र्द्धास्तमयात् सन्ध्या व्यक्तीभूता न तारका यावत्” ।षष्ठ्यां बोधने तु प्रागुक्तः “ॐ रावणस्य बवार्थाय”इति “अहमप्याश्विने षष्ठ्यां सायाह्ने बोधयाम्यतः”इति च पठेत् । अव बोधनामन्त्रणयोः पृथक्म्बं तत्-प्रकाशकमन्त्रभेदात् अत्र बोघनमन्त्राबुक्तावेव आम-न्त्रणमन्त्रौ तु “मेरुमन्दरकैलासहिमवच्छिखरे गिरौ” ।इत्यादी प्रागुक्तदेवीपुराणे नवमीषष्ठ्योर्बोधनामन्त्रणयोःपृथक्त्वाभिधानाच्च । ततश्च षष्ठ्यामुभयकरणेऽपि पत्री-प्रवेशपूर्वदिने सायंषष्ठीलाभे एकदैवोभयकरणम् ।यदा तु पूर्वदिने सायंषष्ठीलाभः न परदिने सायंषष्ठी-लाभः तदा पूर्वेद्युर्बोधनं परदिने सायमामन्त्रणम् ।यदा तूभयदिने सायंषष्ठ्यलाभस्तदा परदिने पूर्वाह्णेषष्ठ्यां बोधनं “बोधयेद् बिल्वशाखायां षष्ठ्यां देवीं फ-लेषु च । सप्तम्यां बिल्वशास्वां तामाहृत्य प्रतिपूज्ययेत्” ।
Capeller
GermanNo entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.