| YouTube Channel

बुध (budha)

 
शब्दसागरः
English
बुध
m.
 (-धः)
1. BUDDHA, the son of the moon and regent of the planet
MERCURY, with whom he is identified.
2. A wise or learned man, a
sage.
f.
 (-धा) Indian spikenard.
E.
 बुध् to know or understand,
aff.
 क ।
Capeller Eng
English
बुध
a.
 intelligent, clever
m.
 a wise or learned man, a
knower
a god
a man's name.
Yates
English
बुध (धः) 1.
m.
 Son of the moon,
Mercury
a wise man, a sage.
f.
 (धा) Indian spikenard.
Spoken Sanskrit
English
बुध - budha -
m.
 - Mercury [ planet ]
बुध - budha -
m.
 - learnedman
बुध - budha -
adj.
 - awaking
बुध - budha -
adj.
 - author of rigveda
बुध - budha -
adj.
 - clever
बुध - budha -
adj.
 - intelligent
बुध - budha -
adj.
 - wise
बुध - budha -
m.
 - wise man
बुध - budha -
m.
 - sage
बुध - budha -
m.
 - dog
बुध - budha -
m.
 - Mercury
बुध - budha -
m.
 - god
बुध - budha -
m.
 - wise or learned man
बुध - budha -
m.
 - Mercury [ planet ]
तुङ्ग - tuGga -
m.
 - Mercury
तुहिनकिरणपुत्र - tuhinakiraNaputra -
m.
 - Mercury
बुध - budha -
m.
 - Mercury
हिम्न - himna -
m.
 - plant Mercury
सौम्यवार - saumyavAra -
m.
 - Mercury's day
ऐन्दव - aindava -
m.
 - planet Mercury
चन्द्रज - candraja -
m.
 - planet Mercury
नक्षत्रपतिनन्दन - nakSatrapatinandana -
m.
 - planet Mercury
पञ्चार्चिस् - paJcArcis -
m.
 - planet Mercury
बोधन - bodhana -
m.
 - planet Mercury
प्रहर्षुल - praharSula -
m.
 - planet Mercury
राजपुत्र - rAjaputra -
m.
 - planet Mercury
रोहिणीभव - rohiNIbhava -
m.
 - planet Mercury
रोहिणीसुत - rohiNIsuta -
m.
 - planet Mercury
शशाङ्कज - zazAGkaja -
m.
 - planet Mercury
शशाङ्कतनय - zazAGkatanaya -
m.
 - planet Mercury
शशिज - zazija -
m.
 - planet Mercury
शशितनय - zazitanaya -
m.
 - planet Mercury
शीतगुतनय - zItagutanaya -
m.
 - planet Mercury
शीतरश्मिज - zItarazmija -
m.
 - planet Mercury
श्यामाङ्ग - zyAmAGga -
m.
 - planet Mercury
हिम्न - himna -
m.
 - planet Mercury
सोमराजसुत - somarAjasuta -
m.
 - planet Mercury
ज्ञ - jJa -
m.
 - planet Mercury
रोधन - rodhana -
m.
 - planet Mercury
विद् - vid -
m.
 - planet Mercury
हेमन् - heman -
m.
 - planet Mercury
हेम्न - hemna -
m.
 - planet Mercury
सोमपुत्र - somaputra -
m.
 - planet Mercury
प्रहर्षण - praharSaNa -
m.
 - planet Mercury or its ruler
प्रतिशुक्रबुध - pratizukrabudha - towards the planets Venus or Mercury
बौध - baudha -
adj.
 - relating to budha or the planet Mercury
वक्र - vakra -
m.
 - particular variation in the course of Mercury
वृश्चिकेश - vRzcikeza -
m.
 - ruler of the Scorpio name of the planet Mercury
विकल - vikala -
m.
 - particular stage in the revolution of the planet Mercury
विमिश्र - vimizra -
adj.
 - applied to one of the 7 divisions into which the course of Mercury
बुध - budha -
adj.
 - awaking
बुधान - budhAna -
adj.
 - awaking
प्रबोधिन् - prabodhin -
adj.
 - awaking
प्रतिबोधिन् - pratibodhin -
adj.
 - awaking
सम्बोधन - sambodhana -
adj.
 - awaking
प्रबोधिता - prabodhitA -
f.
 - awaking
प्रतिबोधना - pratibodhanA -
f.
 - awaking
प्रबुध् - prabudh -
f.
 - awaking
बोध - bodha -
m.
 - awaking
प्रबोध - prabodha -
m.
 - awaking
उद्बोध - udbodha -
m.
 - awaking
निद्राभङ्ग - nidrAbhaGga -
m.
 - awaking
प्रतिबोध - pratibodha -
m.
 - awaking
प्रोद्बोध - prodbodha -
m.
 - awaking
विबोध - vibodha -
m.
 - awaking
प्रबोधन - prabodhana -
n.
 - awaking
उद्बोधन - udbodhana -
n.
 - awaking
प्रतिबोधन - pratibodhana -
n.
 - awaking
विबोधन - vibodhana -
n.
 - awaking
हरिबोध - haribodha -
m.
 - awaking of viSNu
बोधन - bodhana -
n.
 - awaking of durgA
सुप्तविनिद्रक - suptavinidraka -
adj.
 - awaking from sleep
दुष्प्रबोध - duSprabodha -
adj.
 - awaking with difficulty
उषर्बुध् - uSarbudh -
adj.
 - awaking with the morning light
विष्णुशयनबोधदिन - viSNuzayanabodhadina -
n.
 - day of viSNu's lying down and of his awaking
बुध budha
adj.
 author of rigveda
Wilson
English
बुध(औ)औबुध r. 1st cl. (बोधति) r. 4th cl. (बुध्यते-ति)
also (उ, इर) उबुधिर् r. 1st cl. (बोधति-ते) To know, to
understand.
With प्रति, to look for, expect.
With प्रति and वि, to wake.
बुध
m.
 (-धः)
1 BUDHA, the son of the moon, and regent of the planet MERCURY, with whom he
is identified.
2 A wise or learned man, a sage.
f.
 (-धा) Indian spikenard.
E.
 बुध to know or understand,
aff.
 क.
Apte
English
बुध [budha],
a.
 [बुध्-क]
Wise, clever, learned.
Intelligent.
Waking, awaking.
धः A wise or learned man
निपीय यस्य क्षितिरक्षिणः कथां तथाद्रियन्ते न बुधाः सुधामपि
N.*
 1.1.
A god
N.*
 1.1.
A dog.
The planet Mercury
रक्षत्येन तु बुधयोगः
Mu.*
 1.6 (where बुध has sense 1 also)
R.*
 1.47
13.76. -धा Spikenard.-धे
ind.
 On a Wednesday.
Comp.
 -अष्टमी
N.
 of a festival. -जनः a wise or learned man. -तातः the moon. -दिनम्, -वारः, -वासरः Wednesday. -रत्नम् an emerald.
सानुः a leaf
L.
 D. B.
the presiding deity in a sacrifice. -सुतः an epithet of Purūravas.
Apte 1890
English
बुध a. [बुध्-क] 1 Wise, clever, learned.
2 Intelligent.
3 Waking, awaking.
धः 1 A wise or learned man
निपीय यस्य क्षितिरक्षिणः कथां तथाद्रियंते न बुधाः सुधामपि N. 1. 1.
2 A god
N. 1. 1.
3 The planet Mercury
रक्षत्येनं तु बुधयोगः Mu. 1. 6 (where बुध has sense 1 also)
R. 1. 47
13. 76.
धा Spikenard.
Comp.
जनः a wise or learned man.
तातः the moon.
दिनं,
वारः वासरः Wednesday.
रत्नं an emerald.
सुतः an epithet of Purūravas.
Monier Williams Cologne
English
बुध
mfn.
 awaking (cf. उषर्-बुध)
intelligent, clever, wise,
Mn.
MBh.
&c.
बुध
m.
 a wise or learned man, sage, ib.
a god,
L.
a dog,
L.
N.
 of a descendant of Soma (and hence also called सौम्य, सौमायन, author of
RV.
 x, 1, and father of Purū-ravas
identified with the planet Mercury)
Mercury (regarded as a son of Soma or the moon),
PañcavBr.
MBh.
R.
&c.
 of a descendant of Atri and author of
RV.
 v, 1
Anukr.
of a son of Vega-vat and father of Tṛṇa-bindu,
Pur.
of various authors,
Cat.
Monier Williams 1872
English
बुध, अस्, आ, अम्, wise, intelligent, sensible,
prudent, clever
waking, awaking [cf. उषर्-ब्°]
(अस्), m. any wise or learned man
N. of a descendant
of Soma (and hence called सौम्य, सौमायन,
author of the hymn Ṛg-veda X. 1, and father of
Purū-ravas
he is identified with the planet Mercury,
regarded as a son of Soma or the moon
he is also
the reputed author of a law-book)
N. of a de-
scendant of Atri and author of the hymn Ṛg-veda
V. 1
of a son of Vega-vat and father of Tṛṇa-
bindu
of the author of the Kalpa-yukti, (in this
sense also written बुद्ध)
(आ), f. Indian spikenard,
Nardostachys Jatamansi
(ए), ind. on a Wednesday
(= बुध-वारे).
—बुध-गुप्त, अस्, m., N. of a
prince
(also written बुद्ध-गुप्त।)
—बुध-
चार, अस्, m., N. of the seventh chapter of Bhaṭṭot-
pala's commentary on Varāha-mihira's Bṛhat-saṃ-
hitā
of the twentieth chapter of the Mīna-rāja-
jātaka ascribed to Yavaneśvara.
—बुध-जन, अस्,
m. a wise man.
—बुध-तात, अस्, m. ‘father of
Budha or the planet Mercury, ’ the moon.
—बुध-
दर्शन-चार, अस्, m., N. of the twelfth chapter
of the Mīna-rāja-jātaka ascribed to Yavaneśvara.
—बुध-दिन, अम्, n. ‘the day of Budha or the
planet Mercury, ’ Wednesday.
—बुध-देश, अस्,
m., N. of a place.
—बुध-मनोहर, N. of a
work.
—बुध-रत्न, अम्, n. ‘Budha's gem, ’ an
emerald.
—बुध-वार, अस्, m. ‘Budha's day, ’
Wednesday
(ए), ind. on a Wednesday.
—बुध-
शान्ति, इस्, f., N. of a chapter of Halāyudha's Purāṇa-
sarvasva.
—बुध-सानु, उस्, m. = पर्ण, q. v.
=
यज्ञ-पुरुष.
—बुद्ध-सुत, अस्, m. ‘son of
Budha, ’ an epithet of Purū-ravas the first king of
the lunar dynasty.
—बुधाष्टमी (°ध-अष्°), f.
‘the eighth (day) of Budha, ’ N. of a festival.
—बु-
धाष्टमी-व्रत, अम्, n., N. of the forty-seventh
chapter of the Bhaviṣyottara-Purāṇa or second part
of the Bhaviṣya-Purāṇa.
Macdonell
English
बुध 1. budh-a, the root budh (gr.).
बुध 2. budh-a,
a.
 intelligent, clever, wise
🞄m. man of sense, wise man, sage
god
N. of 🞄a son of Soma = the planet Mercury
N.: 🞄-ka,
m.
 N.
-dina,
n.
 Day of Mercury, Wednesday
🞄-vāra,
m.
 id..
Benfey
English
बुध बुध् + अ,
I.
adj.
 Wise, Pañc.
i. d. 427.
II.
m.
1. Budha, the son
of the moon and regent of the planet
Mercury.
2. A proper name, Vikr.
d, 159.
--
Comp.
अ-,
adj.
 foolish, Hit.
ii. d. 23
Rājat. 5, 380. दुर्ब्°, i. e.
दुस्-,
adj.
 foolish, MBh. 11, 166.
Hindi
Hindi
बुद्धिमान
Apte Hindi
Hindi
बुध
वि* - बुध् + क
"बुद्धिमान्, चतुर, विद्वान्"
बुधः
पुं*
 - -
बुद्धिमान् या विद्वान् पुरुष
बुधः
पुं*
 - -
देव
बुधः
पुं*
 - -
बुध ग्रह
Shabdartha Kaustubha
Kannada
बुध
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಂಡಿತ/ ವಿದ್ವಾಂಸ
निष्पत्तिः - > बुध (अवगमने) "कः" (३-१-१३५)
प्रयोगाः - > "यदि शमगिरो वैयासिक्यो बुधैश्च समागमः"
उल्लेखाः - > प्रबोध० ४-१२
बुध
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೇವತೆ
प्रयोगाः - > "निपीय यस्य क्षितिरक्षिणः कथास्तथाद्रियन्ते न बुधाः सुधामपि"
उल्लेखाः - > नैष० १-१
बुध
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬುಧ ಗ್ರಹ/ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಪತ್ನಿ ತಾರೆಯಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಮಗ
प्रयोगाः - > "क्रूरग्रहः सकेतुःचन्द्रमसपूर्णमण्डलमिदानीम् । अभिभवितुमिच्छति बलात् रक्षत्येनं तु बुधयोगः" । "अपि लङ्घितमध्वानं बुबुधे न बुधोपमः"
उल्लेखाः - > मुद्रा० १-६ । रघु० १-४७ ।
बुध-अवगमने
पदविभागः - > धातु
कन्नडार्थः - > ತಿಳಿದುಕೊ/ಅರಿ
विस्तारः - > (भ्वा० पर० सक० से०) । बोधति । बुबोध बुबुधतुः बुबुधुः । बोधिता । बोधिष्यति । बोधतु । अबोधत् । बोधत् इत्यादि ।
कर्मणि - बुध्यते बुबुधे इत्यादि ।
णिचि - बोधयति । बोधयाञ्चकार, -चक्रे, -बभूव, -आस । इत्यादि ।
बुध-अवगमने
पदविभागः - > धातु
कन्नडार्थः - > ತಿಳಿದುಕೊ/ಅರಿ
प्रयोगाः - > "विभुर्विभ्क्तावयवं पुमानिति क्रमादमुं नारद इत्यबोधि सः" ।
"नाबुद्ध कल्पद्रुमतां विहाय जातं तमात्मन्यसिपत्रवृक्षम्" ।
उल्लेखाः - > माघ० १-३ ।
रघु० १४-४८ ।
विस्तारः - > (दिवा० आत्म० सक० अनि०) । बुध्यते । बुबुधे । बोद्धा । बुद्ध्यताम् । अबुध्यत । बुध्येत । अबोध, अबुद्ध । इत्यादि ।
बुध-अवगमने
पदविभागः - > धातु
कन्नडार्थः - > ನಿದ್ರೆಯಿಂದೇಳು/ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳು
प्रयोगाः - > "ते च प्रापुरुदन्वन्तं बुबुधे चादिपूरुषः"
उल्लेखाः - > रघु० १०-६
बुध-अवगमने
पदविभागः - > धातु
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಜ್ಞೆಹೊಂದು/ ಚೇತರಿಸಿಕೊ
प्रयोगाः - > "शनैरबोधि सुग्रीवः सोऽलुञ्चीत्कर्णनासिकम्"
उल्लेखाः - > भट्टि० १५-५७
विस्तारः - > णिचि - बोधयतीत्यादिरूपाणि ।
कृत्सु - बोद्धव्यम् । बोधनीयम् । बोध्यम् । बुद्धः । बुद्धवान् । बुद्ध्यमानः । बोद्धुम् । बुद्धम् । बोधनम् । बुद्ध्वा । विबुद्ध्य । "बोद्धव्यं किमिव हि यत्त्वया न बुद्धम्" भट्टि० १०-७४ ।
L R Vaidya
English
buDa {% (I) a. (f. धा) %} Wise, learned, clever.
buDa {% (II) m. %} 1. A learned man, आर्यावर्तं विदुर्बुधाः M.ii.22
2. the planet Mercury, बुबुधे न बुधोपमः R.i.47, xiii.76.
Bopp
Latin
बुध (r. बुध् s. अ)
1) sciens, sapiens, doctus. BR. 3. 5.
2) nom. pr. UR. 93. 12.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
अभिरूप
पु
अभिरूप, बुध, कान्त
अभिरूपो बुधे कान्ते यामिः स्वसृकुलस्त्रियोः ।
verse 3.1.1.27
page 0015
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
बुध
Kalpayukti.
Lanman
English
budha, a. awake
intelligent
wise
as m.
wise man. [√budh.]
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 बुध्
मूलधातुः:
 बुध
धात्वर्थः:
 बोधने
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 बोधति
धातुः:
 बुध्
मूलधातुः:
 बुध
धात्वर्थः:
 अवगमने
गणः:
 दिवादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 अनिट्
उपग्रहः:
 आत्मनेपदी
रूपम्:
 बुद्ध्यते
धातुप्रदीपः
Sanskrit
बुधँ बुध अवगमने
- (बोधने) । बोधति । बोधः। बुधः । बुध्यत इति दिवादिपाठात् ।। 861 ।।
बुधँ बुध अवगमने
- बुध्यते बुबुधे बोद्धा भोत्स्यते अबोधि अबुद्ध अभुत्साताम् अभुत्सत माणवकं धर्म्मं बोधयति बोधति बोधत इति भौवादिकस्य 67
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 विभावय, बुध, अवधारय, अवगम्, ग्रह्, आलोकय, ज्ञा
verb
किंचनविषयकः मत्यनुकूलः व्यापारः।
"अहं तं साधु इति व्यभावयामि।"
Synonyms:
 चतुर, चतुरक, निपुण, निष्ण, निष्णात, विशारद, पटु, प्रवीण, प्राज्ञ, विचक्षण, विदग्ध, पटुमति, पटिष्ठ, पटीयस्, पेशल, प्रणत, प्रतीत, अणुक, अभिज्ञ, उल्लाघ, ऋभु, ऋभुमत्, ऋभुष्ठिर, ऋभ्व, ऋभ्वन्, ऋभ्वस्, करण, कर्मठ, कर्मण्य, कलाप, कलिङ्ग, कल्य, कारयितव्यदक्ष, कुशल, कुशलिन्, कृतकर्मन्, कृतमुख, कृतिन्, कृत्नु, क्रियापटु, छेक, छेकल, छेकाल, तूर्णि, तेजीयस्, धीवन्, धीवर, धृत्वन्, धृषु, नदीष्ण, नयक, नागर, नागरक, नागरिक, निर्ग्रन्थक, निर्ग्रन्थिक, प्रोह, प्रौण, बहुपट, बुध, बुध्द, मतिमत्, मनस्विन्, मर्मज्ञ, विज्ञ, विडङ्ग, विदुर, विद्वल, शिक्व, सुधी, सुविचक्षण, समाप्त
adjective
यः चातुर्येण कार्यं करोति।
"चतुरेण आरक्षकेण अपराद्धानां एकः सङ्घः गृहीतः।"
Synonyms:
 पण्डित, विद्वस्, ज्ञानिन्, विद्यावत्, विद्याविशिष्ट, विद्यासम्पन्न, कृतविद्य, विद्यालङ्कृत, अभिज्ञ, सविद्य, लब्धविद्य, ज्ञानवत्, प्राज्ञ, प्रज्ञ, प्रज्ञावत्, कृतधी, अधीतिन्, बहुश्रुत, मनीषिन्, बुद्धीमत्, धीमत्, बुध, वेत्तृ
adjective
येन विद्या सम्पादिता।
"अद्य सभायां बहवः पण्डिताः जनाः अभ्यभाषन्त।"
Synonyms:
 निपुण, प्रवीण, अभिज्ञ, विज्ञ, निष्णात, शिक्षित, वैज्ञानिक, कृतमुख, कृतिन्, कुशल, सङ्ख्यावत्, मतिमत्, कुशग्रीयमति, कृष्टि, विदुर, बुध, दक्ष, नेदिष्ठ, कृतधी, सुधिन्, विद्वस्, कृतकर्मन्, विचक्षण, विदग्ध, चतुर, प्रौढ, बोद्धृ, विशारद, सुमेधस्, सुमति, तीक्ष्ण, प्रेक्षावत्, विबुध, विदन्, विज्ञानिक, कुशलिन्
adjective
यः प्रकर्षेण कार्यक्षमः अस्ति।
"अर्जुनः धनुर्विद्यायां निपुणः आसीत्।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
mkhas pa
१) कुशल २) कृताविन् ३) कृतिन् ४) कोविद ५) कौशल ६) कौशल्य ७) कौशिक ८) चतुर ९) दक्ष १०) निपुण ११) निष्ठित १२) पटु १३) पण्डित १४) पण्डितत्व १५) पाण्डित्य १६) पेशल १७) प्रतीत १८) प्रवीण १९) प्राज्ञ २०) बुद्ध २१) बुद्धिमत् २२) बुध २३) मनीषिन् २४) मेधाविन् २५) विचक्षण २६) विज्ञ २७) विद् २८) विदु २९) विद्वस् ३०) व्यक्त ३१) सत् ३२) सुकर्मार ३३) सूरि
lhag
१) अग्र २) अतिरिक्त ३) अतिरिक्ततर ४) अधिक ५) आधिक्य ६) बुध ७) बुधवार ८) रौहिणेय
lhag pa
१) अतिरेक २) अथि ° ३) अधिक ४) अभ्यधिक ५) उत्तर ६) बुध ७) बुधवार ८) विशेष ९) विष्ट १०) सार
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
आरो वक्रो लोहिताङ्गो मङ्गलोऽङ्गारकः कुजः ॥ ११६ ॥
आषाढाभूर्नवार्चिश्च बुधः सौम्यः प्रहर्षुलः ।
ज्ञः पञ्चार्चिः श्रविष्ठाभूः श्यामाङ्गो रोहिणीसुतः ॥ ११७ ॥
-wordlist-
आर (पुं), वक्र (पुं), लोहिताङ्ग (पुं), मङ्गल (पुं), अङ्गारक (पुं), कुज (पुं), आषाढाभू (पुं), नवार्चिस् (पुं), बुध (पुं), सौम्य (पुं), प्रहर्षुल (पुं), ज्ञ (पुं), पञ्चार्चिस् (पुं), श्रविष्ठाभू (पुं), श्यामाङ्ग (पुं), रोहिणीसुत (पुं)
--source--
विद्वान्सुधीः कविविचक्षणलब्धवर्णा ज्ञः प्राप्तरूपकृतिकृष्ट्यभिरूपधीराः ।
मेधाविकोविदविशारदसूरिदोषज्ञाः प्राज्ञपण्डितमनीषिबुधप्रबुद्धाः ॥ ३४१ ॥
व्यक्तो विपश्चित्संख्यावान्सन्प्रवीणे तु शिक्षितः ।
निष्णातो निपुणो दक्षः कर्महस्तमुखाः कृतात् ॥ ३४२ ॥
कुशलश्चतुरोऽभिज्ञविज्ञवैज्ञानिकाः पटुः ।
-wordlist-
विद्वस् (पुं), सुधी (पुं), कवि (पुं), विचक्षण (पुं), लब्धवर्ण (पुं), ज्ञ (पुं), प्राप्तरूप (पुं), कृति (पुं), कृष्टि (पुं), अभिरूप (पुं), धीर (पुं), मेधाविन् (पुं), कोविद (पुं), विशारद (पुं), सूरि (पुं), दोषज्ञ (पुं), प्राज्ञ (पुं), पण्डित (पुं), मनीषिन् (पुं), बुध (पुं), प्रबुद्ध (पुं), व्यक्त (पुं), विपश्चित् (पुं), सङ्ख्यावत् (पुं), सत् (पुं), प्रवीण (पुं), शिक्षित (पुं), निष्णात (पुं), निपुण (पुं), दक्ष (पुं), कृतकर्मन् (पुं), कृतहस्त (पुं), कृतमुख (पुं), कुशल (पुं), चतुर (पुं), अभिज्ञ (पुं), विज्ञ (पुं), वैज्ञानिक (पुं), पटु (पुं)
अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्
Sanskrit
--source--
चन्द्रस्तु मास्तपोराजौ शुभांशुः श्वेतवाहनः ॥ १० ॥
जर्णः सृप्रो राजराजो यजतः कृत्तिकाभवः ।
यक्षराडौषधीगर्भस्तपसः शयतो बुधः ॥ ११ ॥
स्यन्दः खसिन्धुः सिन्धूत्थः श्रविष्ठारमणस्तपा ।
आकाशचमसः पीतुः क्लेदुः पर्वरिचिक्लिदौ ॥ १२ ॥
परिज्वा युवनो नेमिश्चन्दिरः स्नेहरेकभूः ।
-wordlist-
मा (पुं), तपोराज (पुं), शुभांशु (पुं), श्वेतवाहन (पुं), जर्ण (पुं), सृप्र (पुं), राजराज (पुं), यजत (पुं), कृत्तिकाभव (पुं), यज्ञराज् (पुं), औषधीगर्भ (पुं), तपस (पुं), शयत (पुं), बुध (पुं), स्यन्द (पुं), खसिन्धु (पुं), सिन्धूत्थ (पुं), श्रविष्ठारमण (पुं), आकाशचमस (पुं), पीतु (पुं), क्लेदु (पुं), पर्वरि (पुं), चिक्लिद (पुं), परिज्वन् (पुं), युवन् (पुं), नेमि (पुं), चन्दिर (पुं), स्नेहु (पुं), एकभू (पुं)
--source--
बुद्धे तु भगवान् योगी बुधो विज्ञानदेशनः ॥ ७९ ॥
महासत्त्वो लोकनाथो बोधिरर्हन्सुननिश्चितः ।
गुणाब्धिर्विगतद्वन्द्वो वचने स्यात्तु जल्पितम् ॥ ८० ॥
p{0004}
लपितोदितभणिताभिधानगदितानि च ।
-wordlist-
भगवत् (पुं), योगिन् (पुं), बुध (पुं), विज्ञानदेशन (पुं), महासत्त्व (पुं), लोकनाथ (पुं), बोधि (पुं), अर्हत् (पुं), सुनिश्चित (पुं), गुणाब्धि (पुं), विगतद्वन्द्व (पुं), जल्पित (क्ली), लपित (क्ली), उदित (क्ली), भणित (क्ली), अभिधान (क्ली), गदित (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
रौहिणेय
रौहिणेय, बुध, सौम्य, चान्द्रमसायन
रौहिणेयं बुधं सौम्यमाहुश्चान्द्रमसायनम् ॥ ४६ ॥
verse 1.1.1.46
page 0007
धीर
धीर, धीमत्, लब्धवर्ण, विपश्चित्, वृद्ध, विद्वस्, प्राप्तरूप, अभिरूप, सूरि, प्राज्ञ, पण्डित, मनीषिन्, ज्ञ, दोषज्ञ, कोविद, प्रबुद्ध, बुध, सुधी, कृती, कृष्टि, कवि, व्यक्त, विशारद, विचक्षण, मेधाविन्, संख्यावत्, मतिमत्
धीरो धीमान् लब्धवर्णो विपश्चिद्,
वृद्धो विद्वान् प्राप्तरूपोऽभिरूपः ।
सूरिः प्राज्ञः पण्डितः सन्मनीषी,
ज्ञो दोषज्ञः कोविदः स्यात्प्रबुद्धः ॥ ३३२ ॥
बुधः सुधीः कृती कृष्टिः कविर्व्यक्तो विशारदः ।
विचक्षणश्च मेधावी संख्यावान्मतिमान्मतः ॥ ३३३ ॥
verse 2.1.1.332
page 0040
नाममाला
Sanskrit
पारिषद्य, बुध, सभ्य, सदउचित, संसदुचित, सभोचित
पारिषद्यो बुधः सभ्यः सदः संसत्सभोचितः ।
verse 0.1.1.112
page 0056
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: बुधः
Root: बुध
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ बुधग्रहः
Meaning(s):
⇒ Planet Mercury
Shloka(s):
2|1|32|1 ► कर्षको रुधिरो भौमः प्रव्यालोऽप्यथ र्षुलः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|32|2 ► बुधः श्यामाङ्गः सौम्यश्चान्द्रमसायनि॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|32|1 ⇢ हर्षुलः (हर्षुल) (पुं) ⇒ Epithet of Budha ⇒ बुधग्रहः
➠ 2|1|32|2 ⇢ बुधः (बुध) (पुं) ⇒ Planet Mercury ⇒ बुधग्रहः
➠ 2|1|32|2 ⇢ श्यामाङ्गः (श्यामाङ्ग) (पुं) ⇒ Epithet of Bṛhaspati ⇒ बुधग्रहः
➠ 2|1|32|2 ⇢ एकाङ्गः (एकाङ्ग) (पुं) ⇒ Epithet of Bṛhaspati ⇒ बुधग्रहः
➠ 2|1|32|2 ⇢ सौम्यः (सौम्य) (पुं) ⇒ Epithet of Budha ⇒ बुधग्रहः
➠ 2|1|32|2 ⇢ चान्द्रमसायनिः (चान्द्रमसायनि) (पुं) ⇒ Epithet of Bṛhaspati ⇒ बुधग्रहः
Related word(s):
जातिः ➡ ग्रहः
Mahabharata
English
Budha, the planet Mercury. § 270 (Brahmasabhāv.): II, 11, 446 (among the planets in the palace of Brahmán).--§ 310b (Sūrya): III, 3, 147 (Sūrya is identified with B.).--§ 578 (Bhīshmavadhap.): VI, 45^10, 1710 (Aṅgāraka-Budhāv iva). --§ 586 (do.): VI, 101, 4642 (yathā Budhaś ca Śukraś ca)
104, 4748 (yathā…Budha-Śanaiścarau).--§ 597 (Pratijñōp.): VII, 84, 2993 (sahito Budha-Śukrābhyāṃ tamo nighnan yathā Śaśī).--§ 599e (Śini): VII, 144, 6028 (son of Soma and father of Purūravas).--§ 600 (Ghaṭotkacavadhap.): VII, 168, 7546 (Budha-Bhārgavayor iva).--§ 605 (Karṇap.): VIII, 15, 581 (Aṅgāraka-Budhāv iva).--§ 677 (Mokshadh.): XII, 245, 8900 (?PCR. “learned”).--§ 717b (Nārāyaṇīya): XII, 343, X), ††13219.--§ 768b (Kṛshṇa Vāsudeva): XIII, 147, 6832 (married to Ilā and father of Purūravas).-§ 770 (Ānuśāsanik. (: XIII, 151, 7127 (ºsya putram, i.e. Purūravas).--§ 775 (do.): XIII, 166, 7643. C
पुराणम्
English
बुध १ / BUDHA I. Son of candra.1) Birth. bṛhaspati the teacher-priest of the devas had a very beautiful wife named tārā. One day seeing the handsome figure of candra, tārā became amorous. candra was the Disciple of bṛhaspati. It was not right on the part of the wife of the teacher to feel amorous towards a disciple. bṛhaspati came to know of the affair and sending for candra asked him to return his wife. Both candra and tārā did not pay any heed to bṛhaspati. Both sides were about to engage in a battle. The devas arrayed themselves on both sides. Seeing that this was not an honourable thing some devas tried for a compromise. Finally candra returned tārā to bṛhaspati. At this time tārā was pregnant. Both candra and bṛhaspati claimed the paternity of the child in the womb of tārā, who witnessed that candra was the father of the child. All accepted the words of tārā. budha was the child tārā gave birth to.2) marriage and birth of a child. budha grew up to be a youth. During the period the King sudyumna one day entered kumāravana (a forest) and was changed to a woman. When the King became a woman the name adopted was ilā, who grew amorous of budha. The famous King purūravas was the son born to them. (For more information see ilā, candra and purūravas).3) Other information (1) budha wears a necklace of rudrākṣa beads (Elaeo Carpus Seeds) and has a bow. (agni purāṇa, Chapter 51).(2) candra performed the christening ceremony of budha. (bhāgavata skandha 9).(3) budha is a luminous member of the assembly of brahmā. (M.B. Sabha Parva, Chapter 11, Stanza 29).
बुध ३ / BUDHA III. A scientist on ethics. He has written a book called Dharmaśāstra on the different kinds of rites of consecration, initiation etc. from formation in the womb till Upanayana (investiture with the brahmā string), different kinds of marriages, Pañcamahāyajñas (the five essential sacrifices) śrāddha (offering to the manes), Pākayajña (simple domestic sacrifices), Somayāga (drinking the moon-plant juice at the soma sacrifice) and such other matters of ethics.
बुध ४ / BUDHA IV. A brāhmaṇa who lived in Gauḍadeśa. budha who was the incarnation of all vices drank too much and spent a whole night lying unconscious on the veranda of the house of a harlot. His father became anxious about him as he had not returned though the night had advanced much. He searched everywhere and finally came to the place where he was lying unconscious. He reviled the son, who getting angry killed his father then and there.
After that he returned home. His mother advised him to leave off his vices. His wife shed tears before him. Seeing that his mother and wife were impediments on his way, he put an end to their lives.
Once this brāhmaṇa carried away sulabhā the beautiful wife of hermit Kālabhūti and ravished her. sulabhā cursed him and made him a leper.
budha wandered about and reached the city of King śūrasena. On that day the King was about to go to Heaven with the entire city by aeroplane. However hard the pilots might try the plane would not move an inch. Then the devas told the King: “Drive away the leper there. The vices of that sinful murderer have made the plane stationary.”
śūrasena who was kind and righteous, neared the leper and cured him with caturākṣarīmantra (a spell of four letters) and got ready to take him also to heaven. (Gaṇeśa purāṇa 1:76).
अमरकोशः
Sanskrit
Word: बुधः
Root: बुध
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ god
⇒ dog
⇒ sage
⇒ wise
⇒ clever
⇒ Mercury
⇒ awaking
⇒ wise man
⇒ learned man
⇒ intelligent
⇒ Mercury [planet]
⇒ author of rigveda
⇒ wise or learned man
Shloka(s):
1|3|26|1 ► रौहिणेयो बुधः सौम्यः समौ सौरिशनैश्चरौ। (दिग्वर्गः)
3|3|82|1 ► ख्याते हृष्टे प्रतीतोऽभिजातस्तु कुलजे बुधे। (नानार्थवर्गः)
3|3|131|2 ► प्राप्तरूपस्वरूपाभिरूपा बुधमनोज्ञयोः॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|3|26|1 ⇢ रौहिणेयः (रौहिणेय) (पुं)
➠ 1|3|26|1 ⇢ बुधः (बुध) (पुं) ⇒ god, dog, sage, wise, clever, Mercury, awaking, wise man, learned man, intelligent, Mercury [planet], author of rigveda, wise or learned man
➠ 1|3|26|1 ⇢ सौम्यः (सौम्य) (पुं) ⇒ mild, happy, bland, serum, placid, gentle, lovely, Brahman, likable, cheerful, northern, adherent, pleasant, left hand, agreeable, auspicious, worshipper, gastric juice, cool and moist, month mArgazIrSa, resembling the moon, name of the Vedic RSi budha, blood before it becomes red, particular class of deceased ancestors, cluster fig tree [Ficus Glomerata - Bot.], fifteenth cubit from the bottom or the third from the top of the sacrificial post
➠ 3|3|82|1 ⇢ अभिजातः (अभिजात) (पुं) ⇒ fit, born, noble, inbred, proper, handsome, produced, well-born, aristocrat, wise learned, obtained by birth, obtained in, at birth, born in consequence of
➠ 3|3|82|1 ⇢ (अभिजात) (स्त्री) ⇒ fit, born, noble, inbred, proper, handsome, produced, well-born, aristocrat, wise learned, obtained by birth, obtained in, at birth, born in consequence of
➠ 3|3|82|1 ⇢ अभिजातम् (अभिजात) (नपुं) ⇒ fit, born, noble, inbred, proper, handsome, produced, well-born, aristocrat, wise learned, obtained by birth, obtained in, at birth, born in consequence of
➠ 3|3|131|2 ⇢ प्राप्तरूपः (प्राप्तरूप) (पुं) ⇒ fit, wise, proper, learned, suitable, pleasant, beautiful
➠ 3|3|131|2 ⇢ (प्राप्तरूप) (स्त्री) ⇒ fit, wise, proper, learned, suitable, pleasant, beautiful
➠ 3|3|131|2 ⇢ प्राप्तरूपम् (प्राप्तरूप) (नपुं) ⇒ fit, wise, proper, learned, suitable, pleasant, beautiful
➠ 3|3|131|2 ⇢ स्वरूपः (स्वरूप) (पुं) ⇒ wise, like, learned, similar, handsome, pleasing, having a like nature or character, having one's own peculiar form or character
➠ 3|3|131|2 ⇢ (स्वरूप) (स्त्री) ⇒ wise, like, learned, similar, handsome, pleasing, having a like nature or character, having one's own peculiar form or character
➠ 3|3|131|2 ⇢ स्वरूपम् (स्वरूप) (नपुं) ⇒ wise, like, learned, similar, handsome, pleasing, having a like nature or character, having one's own peculiar form or character
➠ 3|3|131|2 ⇢ अभिरूपः (अभिरूप) (पुं) ⇒ moon, wise, learned, handsome, pleasing, beautiful, conformable to, corresponding with
➠ 3|3|131|2 ⇢ (अभिरूप) (स्त्री) ⇒ moon, wise, learned, handsome, pleasing, beautiful, conformable to, corresponding with
➠ 3|3|131|2 ⇢ अभिरूपम् (अभिरूप) (नपुं) ⇒ moon, wise, learned, handsome, pleasing, beautiful, conformable to, corresponding with
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ ग्रहः
जातिः ➡ ग्रहः
उपाधि ➡ नाम
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
बुध, इर् ज ञ वेदने । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वा०-उभ०-सक०-सेट् । ज्वलादिरयम् ।) इर्अबुधत् अबोधीत् । ज बोधः बुधः । ञ बोधतिबोधते । इति दुर्गादासः ॥
बुध, औ विज्ञापने । इति कविकल्पद्रुमः । (भ्वा०-पर०-सक०-अनिट् ।) औ बोद्ध्वा । बोधतिगुरुः । इति दुर्गादासः ॥
बुध, य ङ औ वेदने । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(दिवा०-आत्म०-सक०-अनिट् ।) य ङ बुध्यतेशास्त्रं सुधीः । औ बोद्धा । इति दुर्गादासः ॥
(जागरार्थे अकर्म्मकोऽपि । यथा, रघौ । १० । ६ ।“ते च प्रापुरुदन्वन्तं बुबुधे चादिपूरुषः ॥
”“आदिपुरुषो विष्णुश्च बुबुधे योगनिद्रां जहौइत्यर्थः ॥
” इति तट्टीका ॥
)
बुधः,
पुं,
 (बुध्यते यः । “बुध् + इगुपधज्ञाप्रीकिरःकः ।” ३ । १ । १३५ । इति कः ।) पण्डितः ।तत्पर्य्यायः । विद्वान् २ विपश्चित् ३ दोषज्ञः ४सन् ५ सुधीः ६ कोविदः ७ धीरः ८ मनीषी ९ज्ञः १० प्राज्ञः ११ संख्यावान् १२ पण्डितः १३कविः १४ धीमान् १५ सूरिः १६ कृती १७कृष्टिः १८ लब्धवर्णः १९ विचक्षणः २० दूर-दर्शी २१ दीर्घदर्शी २२ । इत्यमरः । २ । ७ ।५ ॥
विदग्धः २३ दूरदृक् २४ सूरी २५ वेदी२६ वृद्धः २७ बुद्धः २८ विधानगः २९ प्रज्ञिलः३० । इति शब्दरत्नावली ॥
व्यक्तः ३१ प्राप्त-रूपः ३२ सुरूपः ३३ अभिरूपः ३४ बुधानः ३५कवितावेदी ३६ वप्ता ३७ विदितः ३८ कविः२९ । इति जटाधरः ॥
(यथा, नवरत्ने । १ ।“अत्युग्रं स्तुतिभिर्गुरुं प्रणतिभिर्मूर्खं कथाभि-र्बुधंविद्याभी रसिकं रसेन सकलं शीलेन कुर्य्या-द्वशम् ॥
”)नवग्रहान्तर्गतचतुथग्रहः । स च बृहस्पति-भार्य्यातारागर्भे चन्द्राज्जातः । तत्पर्य्यायः ।रौहिणेयः २ सौम्यः ३ । इत्यमरः । १ । ३ । २६ ।हेमा ४ वित् ५ ज्ञः ६ बोधनः ७ इन्दुपुत्त्रः ८ ।इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
* ॥
तस्य जन्मादि-वृत्तान्तं यथा । “मदावलेपाच्च सकलदेवगुरो-र्बृहस्पतेस्तारां नाम पत्नीं जहार । बहुशस्तुबृहस्पतिचोदितेन भगवता ब्रह्मणा चोद्यमानःसकलैश्च देवर्षिभिर्याच्यमानोऽपि न मुमोच ।तस्य बृहस्पतिद्बेषादुशना पार्ष्णिग्राहोऽभूत् ।अङ्गिरसश्च सकाशादुपलब्धविद्यो भगवान्रुद्रो बृहस्पतेः साहाय्यमकरोत् । यतश्चोशनाततोहि जम्भकुम्भाद्याः समस्ता एव दैत्यदानव-निकाया महान्तमुद्यमञ्चक्रुः । बृहस्पतेरपिसकलदेवसैन्यसहायः शक्रोऽभवत् । एवं तयोरतीवोग्रः संग्रामस्तारानिमित्तस्तारकामय-नामाभवत् । ततश्च समस्तशस्त्राण्यसुरेषु रुद्र-पुरोगमा देवाः देवेषु चाशेषदानवा मुमुचुः ।एवञ्च देवासुराहवक्षोभक्षुब्धहृदयमशेषमेवजगद् ब्रह्माणं शरणं जगाम । ततश्च भगवान-प्युशनसं शङ्करमसुरान् देवांश्च निवार्य्य बृह-स्पतये तारामदात् । ताञ्चान्तःप्रसवामवलोक्यबृहस्पतिराह । नैष मम क्षेत्रे भवत्यान्यसुतोधार्य्यत उत्सृजैनं अलमलमतिधार्ष्ट्येनेति ।सा च तेनैवमुक्ता पतिव्रता भर्त्तृवचनात्तमिषी-कास्तम्बे गर्भमुत्सर्ज । स चोत्सृष्टमात्र एवाति-तेजसा देवानां तेजांस्याचिक्षेप । बृहस्पति-मिन्दुञ्च तस्य कुमारस्यातिचारुतया साभि-लाषौ दृष्ट्वा देवाः समुत्पन्नसन्देहास्तारांपप्रच्छुः । सत्यं कथयास्माकमतिसुभगे ! कस्या-यमात्मजः सोमस्याथ बृहस्पतेरित्युक्तापि सातारा ह्निया न किञ्चिदुवाच । बहुशोऽप्य-भिहिता यदासौ देवेभ्यो नाचचक्षे ततः सकुमारस्तां शप्तुमुद्यतः प्राह च । दुष्टाम्ब !कस्मान्मम तातं नाख्यासि । अद्यैव ते अलीक-लज्जावत्यास्तथा शास्तिमयमहं करोमि ।यथा नैवमन्याप्यतिमन्थरवचना भविष्यतीति ।अथ भगवान् पितामहस्तं कुमारं सन्निवार्य्यस्वयमपृच्छत्ताराम् । कथय वत्से ! कस्याय-मात्मजः सोमस्याथ बृहस्पतेरित्येवमुक्ता लज्जा-जडमाह सोमस्येति । ततः स्फुरदुच्छ्वसिता-मलकपोलकान्तिर्भगवानुडुपतिरालिङ्ग्य कुमारंसाधु साधु वत्स ! प्राज्ञोऽसीति बुध इति नामचक्रे । इति विष्णुपुराणे ४ अंशे ६ अध्यायः ॥
मत्स्यपुराणे चतुर्व्विंशाध्याये विशेषश्चायम् ।सूत उवाच ।“ततः संवत्सरस्यान्ते द्वादशादित्यसन्निभः ।दिव्यपीताम्बरधरः पीताभरणभूषितः ॥
सर्व्वास्त्रशास्त्रविद्बिद्वान् हस्तिशास्त्रप्रवर्त्तकः ।राज्ञः सोमस्य पुत्त्रत्वाद्राजपुत्त्रो बुधः स्मृतः ॥
जातमात्रः स तेजांसि सर्व्वाण्येवाक्षिपद्बली ।ब्रह्माद्यास्तत्र ते जग्मुर्देवा देवर्षिभिः सह ॥
बृहस्पतिगृहे सर्व्वं जातकर्म्मोत्सवं तदा ।पप्रच्छुश्च सुरास्तारां केन जातः कुमारकः ॥
ततः सा लज्जिता तेषां न किञ्चिदवदत्तदा ।पुनः पुनस्तदा पृष्टा लज्जयन्ती वराङ्गना ॥
सोमस्येति चिरादाह ततोऽगृह्णाद्बिधुः सुतम् ।बुध इत्यकरोन्नाम प्रादाद्राज्यञ्च भूतले ॥
अभिषेकं ततः कृत्वा प्रधानमकरोद्विभुः ।ग्रहसाम्यं प्रदायाथ ब्रह्मा ब्रह्मर्षिसंयुतः ॥
पश्यतां सर्व्वभूतानां तत्रैवान्तरधीयत ।इलोदरे च धर्म्मिष्ठं बुधः पुत्त्रमजीजनत् ॥
”अन्यत् सर्व्वमाख्यानमेकमेव ॥
* ॥
अस्य वर्णःदूर्व्वाश्यामः । स च उत्तरदिङ्नपुंसकशूद्र-जात्यथर्व्ववेदरजोगुणमिश्रितरसमिथुनराशिम-रकतमणिमगधदेशानामधिपतिः । अस्य मित्रंआदित्यः शुक्रश्च । अस्य शत्रुः शशी । अस्यराशिभोगः अष्टादश दिनानि । इति ज्योति-स्तत्त्वम् ॥
* ॥
स तु मगधदेशोद्भवः । अत्रि-वंशजातः । द्व्यङ्गुलदीर्घः । पीतवर्णः । वैश्य-जातिः । चतुर्भुजः । वामोर्द्ध्वक्रमतश्चर्म्मवर-खड्गगदाधारी । सूर्य्यास्यः । सिंहवाहनः ।सौम्यः । पीतवस्त्रः । अस्याधिदेवता नारायणः ।प्रत्यधिदेवता विष्णुः । धनिष्ठानक्षत्रयुक्तद्वादश्यांजातः । इति ग्रहयज्ञतत्त्वम् ॥
* ॥
स च ग्राम-चारी । शुभग्रहः । नीलवर्णः । सुवर्णद्रव्य-स्वामी । वर्त्तुलाकृतिः । शिशुः । इष्टकागृह-सञ्चारी । वातपित्तकफात्मकः । स्त्रीग्रहः ।प्रातःकाले प्रबलः । पक्षिस्वामी । सकलरस-प्रियश्च । इति ज्योतिषम् । अस्य वारे जात-फलं यथा, --“गुणी गुणज्ञः कुशलः क्रियादौविलासशाली मतिमान् विनीतः ।मृदुस्वभावः कमनीयमूर्त्ति-र्बुधस्य वारे प्रभवो मनुष्यः ॥
”इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
* ॥
सूर्य्यवंशीयराजविशेषः । यथा, --“तस्मात् कृतिरथस्तस्य देवामीढस्ततो बुधः ।बुधाच्च विबुधश्चैव तस्मान्महाधृतिस्ततः ॥
”इत्यग्निपुराणम् ॥
(वेगवतो राज्ञः पुत्त्रः । यथा, भागवते । ९ ।२ । ३० ।“तत्सुतः केवलस्तस्मात् बन्धुमान् वेगवांस्ततः ।बुधस्तस्याभवद् यस्य तृणबिन्दुर्महीपतिः ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
बुध ज्ञापने
भ्वा०
 प०
सक०
 अनिट् । बोधति अभौत्सीत्शिष्यं गुरुः । बोद्धा बुद्धः ।
बुध ज्ञाने
भ्वा०
उभ०
सक०
 सेट् । बोधति ते । इरित अबुधत्०अपोधीत् अबोधि अबोधिष्ट । ज्वला० वा ण पक्षे क ।बोधः बुधः ।
बुध ज्ञाने दि० आ०
सक०
 अनिट् । बुध्यते अबोधि अबोधिष्ट ।बुबुधे । उद् + बुध--जागरणे पिषयस्फुरणाभिमुखीभावरूपे सस्कारनिष्ठे व्यापारभेदे उद्नुद्धसंस्करादेव स्मृति-र्भवतीति शाखे स्थितम् ।
बुध
पु०
 बुध--क । १ पण्डिते, बृहस्पतिभार्य्यायां तारायांचन्द्रेण जनिते २ पुत्रे तस्य रोहिण्या प्रतिपालनात्रौहिणेयत्वम् । ३ ग्रहभेदे । तस्योत्पत्तिकथा शिववरेणतस्य ग्रहरूपत्वप्राप्तिकथा च काशीख० १५ अ० । “बृहस्पतेःसवै भार्य्यामैश्वर्य्यमदमोहितः । पुरोहितस्यापि गुरोर्भ्रातु-राङ्गिरसस्य वै । जहार तरसा ताराम्” इत्युपक्रमे ।“ददावाङ्गिरसे तारां स्वयमेव पितामहः । अथान्त-र्गर्भमालोक्य तारां प्राह बृहस्पतिः । मदीयायां न तेयोनौ गर्भो धार्य्यः कथञ्चन । ईषिकास्तम्भमासाद्य सा गर्भंचोत्ससर्ज ह । जातमात्रः स भगवान् देवानामाक्षि-पद्वपुः । ततः संशयमापन्नास्तारामूचुः सुरोत्तमाः ।सत्यं व्रहि सुतः कस्य सोमस्याथ बृहस्पतेः । पृच्छ्य-माना यदा देवैर्नाह ताराऽतिसत्रपा । तदा तां शप्तु-मारब्धः कुमारः सोऽतितेजसा । तन्निवार्य्य तदा ब्रह्मातारां पप्रच्छ संशयम् । प्रोवाच प्राञ्जलिः सा त सोमस्येतिपितामहम् । तदा स मूर्द्ध्यूपाध्राय तारागर्भं प्रजा-पतिः । बुध इत्यकरोन्नाम तस्य बालस्य धीमतः । ततःस सर्वदेवेभ्यस्तेजोरूपबलाधिकः । बुधः सोमं समा-पृच्छ्य तपसे कृतनिश्चयः । जगाम काशीं निर्वाणराशिंविश्वेशपालिताम् । तत्र लिङ्ग प्रतिष्ठाप्य स्वनाम्ना तुबुधचूरम् । तपश्चचार चात्य ग्रमुग्र संशीलयन् हृदि” ।इति तत्तप उक्तं तत्तपसा च तुष्टेन शिवेनोक्तं यथा“रौहिणेय! महाभाग! सौम्य! सौम्यवचोनिधे! ।नक्षत्रलोकादुपरि तव लोको भविष्यति । मध्ये सर्वंग्रहाणाञ्च सपर्य्यां लप्स्यसे पराम्” । बुधग्रहस्यकक्षाभगणादिकं खगोलशब्दे दृश्यम् ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
बुधँ बुध अवगमने
- (अर्थविवरणम्) अवगमनं ज्ञापनम्
बोधति अभौत्सीत् गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थ (1452) इति कर्तुः कर्मसंज्ञा- बोधयति शिष्यं धर्मम् बोद्धा इगुपध (31135) इति कः-बुधः घञ्-बोधः मतिबुद्धि (32188) इति वर्तमाने क्तः राज्ञां बुद्धः दिवादौ (463) बुध्यते हिक्कादौ (1614) बोधते, बोधति, बोधिता 828
बुधँ बुध अवगमने
- बुध्यते बोद्धा दीपजन (3161) इति वा चिण्-अबोधि विद्वान्, अबुद्ध बुधयुध (1386) इति बोधयति के (द्र0 31135) बुधः मतिबुद्धि (32188) इति वर्तमाने क्तः-राज्ञां बुद्धः भ्वादौ बोधने (1614) बोधति 61
धातुवृत्तिः
Sanskrit
बुधँ बुध (अर्थः) अवगमने
(बोधति बुबोध बोधिता इत्यादि बुबुधिषति बोधित्वा ) "रलोव्युपधा''इति कित्त्वविकल्पः रुधिसंराधिर्युधिबन्धिसाधयः क्रधिक्षुधी युद्ध्यतिबुध्यतीव्यधिरित्यत्र श्यनानिदैशात् दैवादिकस्य ग्रहणं नान्यस्य नापि बुद्धिर् बोधन इति वक्ष्यमाणस्य ( बोबुध्यते बोबोद्धि )"झषस्तथोः''इति धत्वे (बोभोत्सि) "एकाचो बशो भष् झषन्तस्य स्धवोः'' इति भर्ष्त्वे "खरि च''इति चर्त्वे, लोटि हेर्द्धिभावे जश्त्वे च ( बोबुद्धि बोबुधानि) "नाभ्यस्तस्य'' इति गुणनिषेधः लङि तिंपि (अबोभोत) पदत्वात् भष्भावो जश्त्वं च सिपि तु "दश्च'' इति वा रुत्वे (अबोभोरित्यपि भवति बोधयति देवदत्तः अबुबुत्)"अणावकर्म्मकात्'' इति परस्मैपदं, यदायमणावचित्तवत्कर्त्तृकस्तदापि "बुधयुध'' इति परस्मैपदमेव, न च तत्र युधादिसाहचर्यात् बुध्यतेरव ग्रहणमिति वाच्यम् एवं बुधिग्रहणं व्यर्थं स्यात् यतो बोधने बोधयते इति दुर्वारम्, न च बोधतिबुध्यत्योरर्थभेदः एव"दीपजन'' इति लुङि तशब्दे वा चिण्विधावपि श्यन्विकरणैरात्नेपदिभिश्च साहचर्यात् बुध्यतिबोधत्योर्ग्रहणमिति (व्यत्यबोधि, व्यत्यबोधिष्टेति भवति), असतृयपि वाग्रहणे न विशेषः, यतो दैवादिकेन व्यत्यबोधि व्यत्यबोधिष्टेति रूपद्वयं दुर्वारं, भावादिकर्मणोः (बुधितमनेन बोधितमनेनेत्यादि) 843
बुधँ बुध (अर्थः) अवगमने
( बुध्यते बुबुधे बोद्धा भोत्सयते "एकाच'' इति बशो भष् ( बुध्यताम् अबुध्यत बुध्येत भुत्सीष्ट अबोधि, अबुद्ध, अभुत्साताम्, ) "दीपजन'' इति कर्तरि तशब्दे वा चिण् " लिङ्सिचौ'' इति कित्त्वम् ( बुभुत्सते बोबुध्यते बोबोद्धि बोधयति पद्यम् ) "बुधयुध'' इति क्रियाफलस्य कर्तृगामितृवेऽपि परस्मैपदम् अत्र बुधादीनां चतुर्णाम् "अणावकर्मकात्'' इत्येव सिद्धे, वचनमिदमचित्तवत्कर्तृकार्थमिति वृत्तौ "तत्त्वं बुधृयते' इति धर्मकीर्तिप्रयोगे सकर्मकत्वमन्तर्भावितण्यर्थत्वेन नेयम् "क्रमादमुं नारद इत्यबोधि सः' इति माघे सकर्मकत्वं वृत्तिकारादीनामनभिमतमेव यद्वा ऽयमर्थभेदेन सकर्मकोऽकर्मकश्च ( बुद्ध्वा बुद्धः बुबुधानः, ) "मुचिबुधिभ्यां सन्वच्च'' इत्यानचि सन्वद्भावाद् द्वित्वम् बोद्धुमिच्छुरित्यर्थः सन्वद्भावाद् "हलन्ताच्च'' इति कित्वादगुणत्वम् ( बुधानः ) आचार्यादिः, "युजिबुधिदृशेः किच्च'' इत्यानच् बोधयतीति ज्वलादौ बोधति बोधत इति हि भ्वादौ 64
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“बुध अवगमने”@} 2 ज्वलादिः।
‘बुध्यते बोधतीत्येवं बुधेरवगमे द्वयम्।
बुधिरो बोधनार्थस्य बोधते बोधतीत्यपि।।’ 3 इति देवः।
अवगमनम् = उद्बोधः, ज्ञानं च।
आद्ये-अकर्मकः, द्वितीये-सकर्मकः।
बोधकः-धिका, बोधकः-धिका, बुबोधिषकः-बुबुधिषकः-षिका, बोबुधकः- धिका इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिककोलतिवत् 4 ज्ञेयानि।
5 6 बोधयन् शिष्यं धर्मम्।
7 प्रबोधी-प्रतिबोधी।
राज्ञां 8 बोधितः-बुधितो वा।
9 विबुघः 10 -बोधः, 11 अविबोधयन्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (११२१)
02
=>
 (१-भ्वादिः-८५८। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 (श्लो। ११९)
04
=>
 (२३१)
05
=>
 [पृष्ठम्०९२७+ २९]
06
=>
 [[१। ‘बुधयुधनशजनेङ्प्रुद्रुस्रुभ्यो णेः’ (१-३-८६) इति ण्यन्तादस्मात् परस्मैपदमेव। यदाऽयं चित्तवत्कर्तृकः, तदाऽपि, ‘अणावकर्मकात् चित्तवत्कर्तृकात्’ (१-३-८८) इति ण्यन्तात् परस्मैपदमेवेति ज्ञेयम्। अत्र, ‘गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थ--’ (१-४-५२) इत्यनेन बुघ्द्यर्थत्वात् अण्यन्तावस्थायां कर्तुः, ण्यन्तावस्थायां कर्मसंज्ञेत्यपि ज्ञेयम्।]]
07
=>
 [[२। ‘भविष्यति गम्यादयः’ (३-३-३) इति सूत्रे, प्र--प्रतिपूर्वकस्यास्य णिनिप्रत्ययान्त- त्वेन गणपाठात् भविष्यत्यर्थे णिनिः।]]
08
=>
 [[३। ‘मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च’ (३-२-१८८) इति वर्तमाने आदिकर्मणि च क्तप्रत्ययः। ‘उदुपधाद् भावादिकर्मणोः--’ (१-२-२१) इति कित्त्वविकल्पः। ‘क्तस्य च वर्तमाने’ (२-३-६७) इति षष्ठी। अत्र क्षीरतरङ्गिण्यां बोद्धा, बुद्धः इति इड्रहितप्रयोगौ प्रदर्शितौ। अनिट्कारिकासु (७-२-१०) बुध्यति इति श्यना निर्देशात् दैवादिकस्यैवानिट्त्वमिति, अस्य भौवादिकत्वेन सेड्रूपाण्येव भवन्तीति च युक्तमुत्पश्यामः।]]
09
=>
 [[४। ‘ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः।’ (३-१-१४०) इति कर्तरि णप्रत्ययविकल्पः। तस्य वैकल्पिकत्वात्, कर्तरि पक्षे इगुपधलक्षणकप्रत्यये बुधः, बिबुधः इत्यादीनां सिद्धिः। ‘अभिधानलक्षणाः कृत्तद्धितसमासान्ताः, (भाष्यम्-३-३-१) इति वचनात् सामान्येन विहितानामपि कृतां क्वचित् संज्ञायामपि सम्भव इति, अत्र कप्रत्ययः संज्ञायामपि। तेन बुधः इति ग्रहविशेषस्य, जातिविशेषस्य च संज्ञा।]]
10
=>
 [[आ। ‘… तमहमितो विलोक्य विबुधैः कृतोत्तमायोधनम्।’ भ। का। १०। ३७।]]
11
=>
 [[B। ‘ततः प्राकारमारोहत् क्षपाटानविबोधयन्।’ भ। का। ८। ५६।]]
1 {@“बुध अवगमने”@} 2 3 ‘तत्त्वं बुध्यते’ इति धर्मकीर्त्ति प्रयोगात्, ‘क्रमादमुं नारद इत्यबोधि सः।।’ 4 इति माघप्रयोगाच्च सकर्मकत्वमप्यस्यास्तीति ज्ञायते।
परं तु ‘अत्र बुधादीनां चतुर्णाम्, ‘अणावकर्मकात्--’ 5 इत्येव सिद्धे, वचनमिदम् अचित्तवत्कर्तृकार्थम्।’ इति प्रतिपादयतो वृत्तिकारादेरेतदनभिमत- मिति ज्ञायते।
मा।
धा।
वृत्तौ तु ‘अयमर्थभेदेन सकर्मकोऽकर्मकश्च।’ इति समाहितम्।]] ‘बुध्यते बोधतीत्येवं बुधेरवगमे द्वयम्।’ 6 इति देवः।
7 बोधकः-धिका, बोधकः-धिका, 8 बुभुत्सकः-त्सिका, बोबुधकः-धिका
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि दैवादिकक्षुध्यतिवत् 9 ज्ञेयानि।
10 बुद्धः, 11 बुधानः, 12 बुबुधानः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (११२२)
02
=>
 (४-दिवादिः-११७२। अक। अनि। आत्म।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 (शि। व। १। ३)
05
=>
 (१-३-८८)
06
=>
 (श्लो। ११९)
07
=>
 [पृष्ठम्०९२८+ २९]
08
=>
 [[१। सन्नन्ताण्ण्वुलि, ‘हलन्ताच्च’ (१-२-१०) इति सनः कित्त्वे, भष्भावे चर्त्वे च रूपम्।]]
09
=>
 (३१५)
10
=>
 [[२। ‘क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम्’ (३-३-१७४) इति संज्ञायाम् क्तप्रत्ययः। बुध्यतीति बुद्धः = सिद्धार्थः।]]
11
=>
 [[३। ‘युधिबुधिदृशेः किच्च’ (द। उ। ५-३३) इत्यानच्प्रत्ययः, किच्च। कित्त्वान्न गुणः। बुधानः = आचार्यः।]]
12
=>
 [[४। ‘मुचिबुधिभ्यां सन्वच्च’ इति मा। धा। वृत्त्युपात्तेन औणादिकसूत्रेण आनच्प्रत्यये, तस्य सन्वद्भावात् द्वित्वे, कित्त्वे च रूपम्। बुबुधानः = बोद्धुमिच्छुः।]]
Capeller
German
बुध erwachend (—°)
klug, verständig.
m.
 ein Weiser, ein Gott
N. eines alten
Königs.
Burnouf
French
बुध बुध a. savant, sage. -- S.
m.
 un savant.
Budha,
fils de Soma et régent de la planète Mercure. -- S.
f.
 nard indien.
बुधवार
m.
 mercredi.
बुधसुत
m.
 Purūravas, fils de Budha.
Stchoupak
French
बुध-
a. intelligent
m.
 homme sage ou intelligent, savant, connaisseur
n.
 d'un descendant de Soma identifié avec la planète Mercure.
°स्वामिन्-
m.
 auteur du Bṛhatkathā-ślokasaṃgraha.