| YouTube Channel

बुद्धि (buddhi)

 
शब्दसागरः
English
बुद्धि
f.
 (-द्धिः) Understanding, intellect.
E.
 बुध् to know,
aff.
 क्तिन् ।
Capeller Eng
English
बुद्धि
f.
 insight, intellect, reason, mind, judgment
perception, comprehension, knowledge
opinion, persuasion, supposition,
notion, idea, conjecture, the taking for (—°)
design, intention,
purpose
instr.
 for the sake, on account, or because of (—°).
Yates
English
बुद्धि (द्धिः) 2.
f.
 Understanding, in-
tellect, perception.
बुद्धि, जीविन् (वी-विनी-वि)
a. Rational.
Spoken Sanskrit
English
बुद्धि - buddhi -
f.
 - reason
हेतु - hetu -
m.
 - reason
निमित्त - nimitta -
n.
 - reason
तर्क - tarka -
m.
 - reasoning
कारण - kAraNa -
n.
 - reasoning
सम्मितीयविश्लेषण - sammitIyavizleSaNa -
n.
 - analogicalreasoning [ computer ]
अस्य किं कारणम्? - asyakiMkAraNam? -
sent.
 - Whatisthereasonforthis?
विना कारणं कुप्यति - vinAkAraNaMkupyati -
sent.
 - Yougetangrywithoutanyreason
तस्मात् कारणात् एव अहम् वदामि तया सह मा गच्छतु इति - tasmAtkAraNAtevaahamvadAmitayAsahamAgacchatuiti -
sent.
 - ForthatreasononlyIamsayingdonotgowithher.
उपपत्ति - upapatti -
f.
 - reason
गति - gati -
f.
 - reason
भूरि - bhUri -
f.
 - reason
युक्ति - yukti -
f.
 - reason
सङ्ख्या - saGkhyA -
f.
 - reason
उपन्यास - upanyAsa -
m.
 - reason
नय - naya -
m.
 - reason
परिबोध - paribodha -
m.
 - reason
सम्भव - sambhava -
m.
 - reason
अर्थ - artha -
m.
n.
 - reason
आलम्बन - Alambana -
n.
 - reason
बुद्धि - buddhi -
f.
 - perception
बोध - bodha -
m.
 - perception
ख्याति - khyAti -
f.
 - perception
उपलब्धि - upalabdhi -
f.
 - perception
भाति - bhAti -
f.
 - perception
गृहीति - gRhIti -
f.
 - perception
प्रतिपत्ति - pratipatti -
f.
 - perception
यद्वा - yadvA -
f.
 - perception
संवित्ति - saMvitti -
f.
 - perception
मति - mati -
f.
 - perception
सञ्ज्ञा - saJjJA -
f.
 - perception
संविद् - saMvid -
f.
 - perception
अनुभूति - anubhUti -
m.
 - perception
लाभ - lAbha -
m.
 - perception
अनुबोध - anubodha -
m.
 - perception
अनुभव - anubhava -
m.
 - perception
अवबोध - avabodha -
m.
 - perception
ग्रह - graha -
m.
 - perception
प्रकेत - praketa -
m.
 - perception
प्रतिबोध - pratibodha -
m.
 - perception
बुद्धि - buddhi -
f.
 - perception
बुद्धि - buddhi -
f.
 - reason
बुद्धि - buddhi -
f.
 - talent
बुद्धि - buddhi -
f.
 - wit
बुद्धि - buddhi -
f.
 - knowledge
बुद्धि - buddhi -
f.
 - intuition
बुद्धि - buddhi -
f.
 - apprehension
बुद्धि - buddhi -
f.
 - power of forming and retaining conceptions and general notions
बुद्धि - buddhi -
f.
 - discernment
बुद्धि - buddhi -
f.
 - prescience
बुद्धि - buddhi -
f.
 - thought about or meditation on
बुद्धि - buddhi -
f.
 - intellect
बुद्धि - buddhi -
f.
 - judgement
बुद्धि - buddhi -
f.
 - comprehension
बुद्धि - buddhi -
f.
 - realization
बुद्धि - buddhi -
f.
 - mental attitude
बुद्धि - buddhi -
f.
 - presence of mind
बुद्धि - buddhi -
f.
 - idea
बुद्धि - buddhi -
f.
 - opinion
बुद्धि - buddhi -
f.
 - understanding
बुद्धि - buddhi -
f.
 - talent
गुण - guNa -
m.
 - talent
कवित्वैशिष्ट्य - kavitvaiziSTya -
n.
 - poetictalent
उपकथा - upakathA -
f.
 - tale
कथा - kathA -
f.
 - tale
किंवदन्ती - kiMvadantI -
f.
 - tale
वृत्तान्त - vRttAnta -
m.
 - tale
कथाप्रबन्ध - kathAprabandha -
m.
 - tale
दिग्ध - digdha -
m.
 - tale
कथित - kathita -
n.
 - tale
वृद्धक - vRddhaka -
n.
 - tale
अनुखतन - anukhatana -
n.
 - tale
आख्यान - AkhyAna -
n.
 - tale
धीराति - dhIrAti -
f.
 - talent
मेधा - medhA -
f.
 - talent
मतिप्रकर्ष - matiprakarSa -
m.
 - talent
प्रधी - pradhI -
adj.
 - talented
बुद्धिशक्ति - buddhizakti -
adj.
 - talented
यादृश् - yAdRz -
adj.
 - quale tale
हास्यकथा - hAsyakathA -
f.
 - funny tale
बुद्धि - buddhi -
f.
 - inkling
मति - mati -
f.
 - inkling
बुद्धि - buddhi -
f.
 - apprehension
आशङ्का - AzaGkA -
f.
 - apprehension
अभिशङ्का - abhizaGkA -
f.
 - apprehension
भीति - bhIti -
f.
 - apprehension
भीरुता - bhIrutA -
f.
 - apprehension
ज्ञप्ति - jJapti -
f.
 - apprehension
भावन - bhAvana -
f.
 - apprehension
विशङ्का - vizaGkA -
f.
 - apprehension
शङ्का - zaGkA -
f.
 - apprehension
भी - bhI -
f.
 - apprehension
अनुभूति - anubhUti -
m.
 - apprehension
लाभ - lAbha -
m.
 - apprehension
अध्यवसाय - adhyavasAya -
m.
 - apprehension
अनुभव - anubhava -
m.
 - apprehension
आतङ्क - AtaGka -
m.
 - apprehension
गणक - gaNaka -
m.
 - apprehension
ग्रह - graha -
m.
 - apprehension
बोध - bodha -
m.
 - apprehension
भियस् - bhiyas -
m.
 - apprehension
भय - bhaya -
n.
 - apprehension
बुद्धि buddhi
f.
 wit
परि pari adverb about [ with respect to space and time ]
मध्ये madhye
indecl.
 within
विना vinA
indecl.
 without
साक्षिन् sAkSin
m.
 witness
आनन्देन Anandena adverb with joy
उद्धरति / -ते { उद्- धृ } uddharati / -te { ud- dhR } verb 1 withdraw [ e.g foot, water ]
सलीलम् salIlam
indecl.
 with ease
म्लान mlAna
n.
 withering
मिथुनी भवति { भू } mithunI bhavati { bhU } verb 1 mate with [ with instr. ]
चमसेन camasena adverb with spoon
श्रद्धया zraddhayA adverb with faith
विकर्ष vikarSa
m.
 withdrawal
प्रत्याहरण pratyAharaNa
n.
 withdrawal
आहरण AharaNa
n.
 withdrawal
मन्दबुद्धि mandabuddhi
adj.
 dull witted
सहित sahita
adj.
 together with
विगुण viguNa
adj.
 without merit
सह saha
indecl.
 together with
सम्बद्ध sambaddha
adj.
 connected with
बुद्धि buddhi
f.
 talent
गुण guNa
m.
 talent
कवित्वैशिष्ट्य kavitvaiziSTya
n.
 poetic talent
धीराति dhIrAti
f.
 talent
मेधा medhA
f.
 talent
मतिप्रकर्ष matiprakarSa
m.
 talent
प्रधी pradhI
adj.
 talented
बुद्धिशक्ति buddhizakti
adj.
 talented
सुकविता sukavitA
f.
 poetic talent
कविताशक्ति kavitAzakti
f.
 poetic talent
बुद्धिलक्षण buddhilakSaNa
n.
 sign of talent
सुकविता sukavitA
f.
 poetical talent
चित्रिणी citriNI
f.
 woman endowed with various talents
साविष्कार sAviSkAra
adj.
 making an exhibition of any power or talent
बुद्धि buddhi
f.
 resolve
शेमुषी zemuSI
f.
 resolve
उद्यम udyama
m.
 resolve
निश्चय nizcaya
m.
 resolve
कल्प kalpa
m.
 resolve
सर्ग sarga
m.
 resolve
व्यवसाय vyavasAya
m.
 resolve
समादान samAdAna
n.
 resolve
उच्छिनत्ति { उच्छिद् } ucchinatti { ucchid } verb resolve
प्रकरोति { प्रकृ } prakaroti { prakR } verb resolve
प्रकुरुते { प्रकृ } prakurute { prakR } verb resolve
प्रकृणोति { प्रकृ } prakRNoti { prakR } verb resolve
प्रकृणुते { प्रकृ } prakRNute { prakR } verb resolve
प्रधरति { प्रधृ } pradharati { pradhR } verb resolve
विनिर्दिशति { विनिर्दिश् } vinirdizati { vinirdiz } verb resolve
विनिश्चिनोति { विनिश्चि } vinizcinoti { vinizci } verb resolve
सञ्छिनत्ति { संछिद् } saJchinatti { saMchid } verb resolve
सञ्छिन्त्ते { संछिद् } saJchintte { saMchid } verb resolve
सम्मदयते { सम्मन् } sammadayate { samman } verb resolve
सम्मदयति { सम्मन् } sammadayati { samman } verb resolve
बुद्धि buddhi
f.
 realization
साक्षात्क्रिया sAkSAtkriyA
f.
 realization
साक्षात्कृति sAkSAtkRti
f.
 realization
प्रबोध prabodha
m.
 realization
साक्षात्कार sAkSAtkAra
m.
 realization
उपस्थापन upasthApana
n.
 mental realization
प्रत्युपस्थापन pratyupasthApana
n.
 mental realization
क्रियातिपत्ति kriyAtipatti
f.
 non-realization of an action
अकृतात्मान akRtAtmAna
m.
 one without self realisation [ Am. : realization ]
सुखोदय sukhodaya
m.
 realization or occurrence of pleasure
बुद्धि buddhi
f.
 intuition
मति mati
f.
 intuition
भाव bhAva
m.
 intuition
निध्यान nidhyAna
n.
 intuition
प्रातिभ prAtibha
n.
 intuition
विज्ञानघन vijJAnaghana
adj.
 nothing but intuition
बुद्धि buddhi
f.
 prescience
मति mati
f.
 prescience
भाव bhAva
m.
 prescience
अपरान्तज्ञान aparAntajJAna
n.
 prescience of one's latter end
बुद्धि buddhi
f.
 talent
गुण guNa
m.
 talent
कवित्वैशिष्ट्य kavitvaiziSTya
n.
 poetic talent
उपकथा upakathA
f.
 tale
कथा kathA
f.
 tale
किंवदन्ती kiMvadantI
f.
 tale
वृत्तान्त vRttAnta
m.
 tale
कथाप्रबन्ध kathAprabandha
m.
 tale
दिग्ध digdha
m.
 tale
कथित kathita
n.
 tale
वृद्धक vRddhaka
n.
 tale
अनुखतन anukhatana
n.
 tale
आख्यान AkhyAna
n.
 tale
धीराति dhIrAti
f.
 talent
मेधा medhA
f.
 talent
मतिप्रकर्ष matiprakarSa
m.
 talent
प्रधी pradhI
adj.
 talented
बुद्धिशक्ति buddhizakti
adj.
 talented
यादृश् yAdRz
adj.
 quale tale
हास्यकथा hAsyakathA
f.
 funny tale
Wilson
English
बुद्धि
f.
 (-द्धिः) Understanding, intellect.
E.
 बुध to know,
aff.
 क्तिन्.
Apte
English
बुद्धिः [buddhiḥ],
f.
 [बुध्-क्तिन्]
Perception, comprehension.
Intellect, understanding, intelligence, talent
तीक्ष्णा नारुंतुदा बुद्धिः
Śi.*
 2.19
शास्त्रेष्वकुण्ठिता बुद्धिः
R.*
 1.19.
Information, knowledge
बुद्धिर्यस्य बलं तस्य
H.*
 2.122 'knowledge is power'
P.
 I.4.52.
Discrimination, judgement, discernment
विदेशेष्वपि विज्ञाताः सर्वतो बुद्धिनिश्चयाः
Rām.*
 1.7.17.
Mind
मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः
M.*
 1.2
so कृपण˚, पाप˚
&c.
Presence of mind, readiness of wit.
An impression, opinion, belief, idea, feeling
दूरात्तमवलोक्य व्याघ्रबुद्ध्या पलायन्ते
H.*
 3
अनया बुद्ध्या
Mu.*
 1 'in this belief'
अनुक्रोशबुद्ध्या
Me.*
 117.
Intention, purpose, design
मन्दीचकार मरणव्यवसायबुद्धिम्
Ku.*
 4.45. (बुद्ध्या 'intentionally', 'purposely', deliberately').
Returning to consciousness, recovery from a swoon
Māl.
 4.1.
(In Sāṅ.
phil.
 ) Intellect, the second of the 25 elements of the Sāṅkhyas
एषा ते$भिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु
Bg.*
 2.39.
Nature (प्रकृति)
Bhāg.*
 3.27.18.
A means, way (उपाय)
किं करिष्याम भद्रं ते बुद्धिरत्र विचार्यताम्
Rām.*
 1.4.9.
N.
 of the 5th astrological mansion.
Comp.
 -अतीत
a.
 beyond the range or reach of the intellect. -अधिक
a.
 superior in intellect. -अवज्ञानम् contempt or low opinion for one's understanding
अप्राप्तकालं वचनं बृहस्पतिरपि ब्रुवन् । प्रोप्नोति बृद्ध्यवज्ञानमपमानं च पुष्कलम् ॥
Pt.*
 1.63. -इन्द्रि- यम् an organ of perception (opp. कर्मेन्द्रिय)
(these are five: the ear, skin, eye, tongue, and nose
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी
to these sometimes मनस् is added). -कृत्
a.
 supposing, conjecturing. -कृत
a.
 acted wisely. -गम्य, -ग्राह्य
a.
 within the reach of, or attainable to, intellect, intelligible. -चिन्तक
a.
 one who thinks wisely. -च्छाया reflex action of the understanding on the soul. -जन्मन् a perception that arises
सत्सं- प्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत् प्रत्यक्षम् MS.* 1.1.4. -जीविन्a.
employing the reason, rational.
Subsisting by intelligence
भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठाः प्राणिनां बुद्धिजीविनः
Ms.*
 1. 96. -तत्त्वम् the second element of the Sāṅkhya philosophy. -द्यूतम् game at chess. -पूर्व
a.
 purposed, intentional, wanton, wilful. -पूर्वम्, -पूर्वकम्, -पुरःसरम्
ind.
 intentionally, purposely, wilfully. -प्रागल्भी soundness of judgment. -बलम् a kind of play. -भेदः, -भ्रमः distraction ar aberration of mind
न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम्
Bg.*
 3.26. -मोहः confusion of mind. -युक्त
a.
 intelligent. -योगः intellectual communion with the Supreme Spirit. -लक्षणम् a sign of intellect or wisdom
प्रारब्धस्यान्तगमनं द्वितीयं बुद्धिलक्षणम्. -लाघवम् lightness or levity of judgment
Rām. -वर्जित
a.
 foolish, ignorant.-विध्वंसक
a.
 destroying consciousness or reason. -विलासः play of the mind or fancy. -विषयः matter apprehensible by reason. -वृद्धिः development of intellect, understanding or wisdom
बुद्धिवृद्धिकराणि (शास्त्राणि)
Ms.*
 4.19. -वैभवम् strength of intellect. -शक्तिः intellectual faculty. -शस्त्र
a.
 armed with understanding.-शालिन्, -संपन्न
a.
 intelligent, wise. -शुद्ध
a.
 honest in purpose, frank-minded. -संकीर्णम् a kind of pavilion. -सखः, -सहायः a counsellor. -हीन
a.
 devoid of intellect, silly, foolish.
Apte 1890
English
बुद्धिः f. [बुध्-क्तिन्] 1 Perception, comprehension.
2 Intellect, understanding, intelligence, talent
तीक्ष्णा नारुंतुदा बुद्धिः Śi. 2. 109
शास्त्रेष्वकुंठिता बुद्धिः R. 1. 19.
3 Information, knowledge
बुद्धिर्यस्य बलं तस्य H. 2. 122 ‘knowledge is power’
P. I. 4. 52.
4 Discrimination, judgment, discernment.
5 Mind
मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः M. 1. 2
so कृपण°, पाप° &c.
6 Presence of mind, readiness of wit.
7 An impression, opinion, belief, idea, feeling
दूरात्तमवलोक्य व्याघ्रबुद्ध्या पलायंते H. 3
अनया बुद्ध्या Mu. 1 ‘in this belief’
अनुक्रोशबुद्ध्या Me. 115.
8 Intention, purpose, design
Ku. 4. 45. (बुद्ध्या ‘intentionally, ’ ‘purposely, ’ ‘deliberately’).
9 Returning to consciousness, recovery from a swoon
Māl. 4. 10.
10 (In Sān. phil.) Intellect, the second of the 25 elements of the Sāṃkhyas.
Comp.
अतीत a. beyond the range or reach of the intellect.
अवज्ञानं contempt or low opinion for one's understanding
अप्राप्तकालं वचनं बृहस्पतिरपि ब्रुवन् । प्राप्नोति बुद्ध्यवज्ञानमपमानं च पुष्कलं ॥ Pt. 1. 63.
इंद्रियं an organ of perception (opp. कर्नेंद्रिय)
(these are five:
the ear, skin, eye, tongue, and nose
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पंचमी
to these sometimes मनस् is added).
गम्य, ग्राह्य a. within the reach of, or attainable to, intellect.
जीविन् a. employing the reason, rational.
तत्त्वं the second element of the Sāṃkhya philosophy.
पूर्व a. purposed, intentional, wanton, wilful.
पूर्वं,
पूर्वकं,
पुरःसरं ind. intentionally, purposely, wilfully.
भ्रमः distraction or aberration of mind.
योगः intellectual communion with the Supreme Spirit.
लक्षणं a sign of intellect or wisdom
प्रारब्धस्यांतगमनं द्वितीयं बुद्धिलक्षणं.
वैभवं strength of intellect.
शस्त्र a. armed with understanding.
शालिन्,
संपन्न a. intelligent, wise. शुद्ध a. honest in purpose, frank-minded.
सखः,
सहायः a counsellor.
हीन a. devoid of intellect, silly, foolish.
Monier Williams Cologne
English
बुद्धि
f.
 the power of forming and retaining conceptions and general notions, intelligence, reason, intellect, mind, discernment, judgement,
Mn.
MBh.
&c.
perception (of which 5 kinds are enumerated, or with मनस् 6
cf.
 इन्द्रिय, बुद्धीन्द्रिय)
comprehension, apprehension, understanding,
Sāh.
(with आत्मनः, or बुद्धिर् ब्राह्मी) knowledge of one's self. psychology,
Car.
(in Sāṃkhya
phil.
 ) Intellect (= अध्य्-अवसाय, the intellectual faculty or faculty of mental perception, the second of the 25 Tattvas
cf.
 बुद्धि-तत्त्व),
IW.
 80
&c.
presence of mind, ready wit,
Pañcat.
Hit.
an opinion, view, notion, idea, conjecture,
MBh.
Kāv.
&c.
thought about or meditation on (loc. or comp. ), intention, purpose, design, ib. (बुद्ध्या, with the intention of, designedly, deliberately
अनुग्रह-ब्°, with a view to i.e. in order to show favour
बुद्धिं-√ कृ or प्र-√ कृ, to make up one's mind, resolve, decide, with
loc.
dat.
acc.
 with प्रति, or
inf.
 )
impression, belief, notion (often ifc.
=
 considering as, taking for),
Kāv.
Kathās.
Pur.
Hit.
right opinion, correct or reasonable view,
R.
Ragh.
a kind of metre,
L.
N.
 of the 5th
astrol.
 mansion,
VarBṛS.
 , Sch.
Intelligence personified (as a daughter of Dakṣa and wife of Dharma and mother of Bodha),
MBh.
Pur.
N.
 of a woman,
HPariś.
Monier Williams 1872
English
बुद्धि, इस्, f. perception, (of which five kinds are
enumerated, or with मनस् six
cf. इन्द्रिय, बुद्-
धीन्द्रिय)
observation, intelligence, understand-
ing, intellect, mind, wisdom, judgment, discernment
the power of forming and retaining conceptions and
general notions
(in the Sāṅkhya phil.) Intellect
(= अध्य्-अवसाय, ascertainment) as the second
Tattva coming next to and proceeding from Mūla-
prakṛti or A-vyakta [cf. बुद्धि-तत्त्व]
compre-
hension, knowledge
presence of mind
an opinion,
view, notion, idea, impression (e. g. एतया बुद्ध्या,
under this idea or impression)
regarding, deeming
intention, purpose, plan, design (e. g. बुद्ध्या,
with a purpose, deliberately, purposely
अ-बुद्ध्या,
unintentionally, undesignedly
अनर्थ-बुद्धि, hav-
ing evil designs, ill-intentioned
cf. हित-ब्°)
Intelli-
gence personified as a daughter of Dakṣa and wife
of Dharma and mother of Bodha
a kind of metre,
the first line of which is ˘¯˘¯¯˘˘¯˘¯¯, and
the second, third, and fourth ¯¯˘ &c.
बुद्धिं
कृ, to turn the attention to, fix the mind upon (with
loc.)
to form a purpose or design, resolve to do any-
thing (with inf. or with dat. or loc. or with प्रति
and acc.
cf. rt. 1. कृ, p. 246, col. 1, कृत-ब्°).
—बुद्धि-कामा, f., N. of one of the Mātṛs
attending on Skanda.
—बुद्धि-कारी, f., N. of a
princess.
—बुद्धि-गम्य or बुद्धि-ग्राह्य, अस्,
आ, अम्, to be apprehended by the intellect, attainable
by the reason or understanding, intelligible.
—बुद्-
धि-चिन्तक, अस्, आ, अम्, thinking intelligently
[cf. चिन्तयन्ती बुद्ध्या, Nala V. 12.]
—बुद्धि-
च्छाया, f. reflex action of the understanding on
the soul.
—बुद्धि-च्युत, अस्, आ, अम्, one who
has lost his intellect.
—बुद्धि-जीविन्, ई, इनी, इ,
subsisting by intelligence, employing the reason,
possessed of life and intelligence, rational, intelli-
gent (Manu I. 96).
—बुद्धि-तत्त्व, अम्, n. the
Tattva of intellect, the second Tattva or prin-
ciple of the Sāṅkhya phil., (it is the second of the
eight Prakṛtayaḥ or ‘producers, ’ coming next to
and proceeding from Mūla-prakṛti or A-vyakta
it
is described in the Siddhānta-śiromaṇi as proceeding
from both Puruṣa and Prakṛti, q. q. v. v.)
—बुद्-
धि-तस्, ind. from the mind or understanding, by
the mind.
—बुद्धि-पुर, अम्, n. the city of the
intellect.
—बुद्धि-पुरःसर = बुद्धि-पूर्व
below.
—बुद्धिपुर-माहात्म्य, अम्, n., N. of a
section of the Brahmāṇḍa-Purāṇa.
—बुद्धि-पूर्व,
अस्, आ, अम्, preceded by design, intentional, designed,
purposed
(अम्), ind. intentionally, designedly, pur-
posely.
—बुद्धि-पूर्वक, अस्, आ, अम्, preceded by
design
(अम्), ind. intentionally, designedly, pur-
posely.
—बुद्धिपूर्वक-त्व, अम्, n. the being
preceded by design, being intentional or designed.
—बुद्धि-प्रभ, अस्, m., N. of a king.
—बुद्-
धि-भृत्, त्, त्, त्, possessing intelligence or under-
standing, wise, intelligent.
—बुद्धि-भ्रम, अस्,
m. aberration of the mind or intellect.
—बुद्धि-
मत्, आन्, अती, अत्, endowed with understanding, in-
telligent, rational
wise, learned
sharp, acute,
shrewd, sensible
humble, docile
famed, known ?
(आन्), m. a rational being, man (?).
—बुद्धिम-
तिका, f., N. of a woman.
—बुद्धिमत्-तर, अस्,
आ, अम्, more intelligent, wiser
very intelligent,
very wise.
—बुद्धिमत्-ता, f. or बुद्धिमत्-त्व,
अम्, n. the possession of intelligence or understand-
ing, wisdom, sagacity.
—बुद्धि-मय, अस्, ई, अम्,
consisting in intellect.
—बुद्धि-युक्त, अस्, आ, अम्,
endowed with intelligence or understanding, intelli-
gent.
—बुद्धि-योग, अस्, m. devotion of the intel-
lect, intellectual union with the Supreme Spirit.
—बुद्धि-वर, अस्, m., N. of a minister of Vikra-
māditya.
—बुद्धि-विनाश, अस्, m. loss of under-
standing, deficiency of intellect.
—बुद्धि-विलास, अस्,
m. play of the mind, sporting of the fancy.
—बुद्-
धि-विलासिनी, f., N. of a commentary on the Līlā-
vatī.
—बुद्धि-विवर्धन, अस्, ई, अम्, increasing
the understanding.
—बुद्धि-विषय, अस्, m. a
matter apprehensible by the understanding.
—बुद्-
धि-वृद्धि, इस्, f. growth of the understanding,
increase of intellect
(इस्), m., N. of a pupil of
Śaṅkara.
—बुद्धिवृद्धि-कर, अस्, ई, अम्, caus-
ing increase of intellect, giving increase of wisdom.
—बुद्धि-वैभव, अम्, n. strength or force of
understanding.
—बुद्धि-शक्ति, इस्, f. an intellectual
faculty.
—बुद्धि-शरीर, अस्, m., N. of a man.
—बुद्धि-शस्त्र, अस्, आ, अम्, having intelligence
for a weapon, armed with understanding.
—बुद्धि-
शालिन्, ई, इनी, इ, possessed of intelligence, intelligent.
—बुद्धि-शुद्ध, अस्, आ, अम्, pure in intention,
honest in purpose or design.
—बुद्धि-श्री-गर्भ,
अस्, m., N. of a Bodhi-sattva.
—बुद्धि-सम्पन्न,
अस्, आ, अम्, endowed with understanding, intelligent,
rational.
—बुद्धि-सहाय, अस्, m. a counsellor, a
minister
[cf. धी-सख, धी-सचिव, प्रज्ञा-स-
हाय।]
—बुद्धि-सागर, अस्, m. ‘ocean of wis-
dom, ’ an epithet given to any very wise man
N. of
a lexicographer.
—बुद्धि-स्थ, अस्, आ, अम्, fixed in
the mind, present to the mind.
—बुद्धि-हीन, अस्,
आ, अम्, destitute of intelligence, void of understand-
ing, ignorant, silly, foolish.
—बुद्धिहीन-त्व, अम्,
n. want of understanding, ignorance, folly.
—बुद्-
धीन्द्रिय (°धि-इन्°), अम्, n. an organ of percep-
tion, a perceptive organ of sense, (of which five are
enumerated, viz. eye, ear, nose, tongue, and skin, or
the organs of seeing, hearing, smelling, tasting, and
feeling
opposed to the कर्मेन्द्रियाणि or organs
of action, q. v.
मनस्, ‘the mind, ’ being both an
organ of perception and of action, cf. इन्द्रिय।)
—बुद्ध्य्-अतीत, अस्, आ, अम्, beyond the reach of
the understanding.
—बुद्ध्य्-अवज्ञान, अम्, n. dis-
regard for or contempt of any one's understanding.
Macdonell
English
बुद्धि bud-dhi,
f.
 intelligence, understanding, 🞄reason, intellect, mind
discernment, 🞄judgement
presence of mind, ready wit
🞄perception
comprehension
opinion, view
🞄[Page197-1] 🞄belief, conviction
supposition
thought, about 🞄(lc.)
feelings of (—°, e. g. pity)
correct or 🞄reasonable view
reflection or meditation on 🞄(lc.)
intention, purpose (in. with a view to, 🞄from, through: —°)
—°, impression, belief, 🞄notion (of, e. g. a wall = that something is a 🞄wall): in. under the impression, in the belief 🞄of (e. g. a tiger = that it was a tiger
obtainment 🞄= that something has been obtained)
🞄-ṃ kṛ, make up oneʼs mind, form a resolution, 🞄to (inf. , lc., lc., or prati with ac. of vbl. ɴ.)
🞄-ṃ pra-kṛ, set a purpose one, make up 🞄oneʼs mind, decide.
Benfey
English
बुद्धि बुद्धि, i. e. बुध् + ति,
f.
1. Un-
derstanding, Bhā-hāp. 50
Vedāntas.
in Chr. 206, 24
Pañc. 81, 5.
2. Re-
flexion, Rām. 3, 48, 14.
3. Intellect,
Pañc. i. d. 219.
4. Mind, Pañc. i. d.
87
Chr. 5, 8.
5. Thought, Rām. 3,
48, 14
intention, Pañc. v. d. 83.
6.
Knowledge, Bhāṣāp. 165.
7. Opinion,
Hit. 81, 14 (
व्याघ्र-, mistaking him
for a tiger).
8. Presence of mind,
Pañc. ii. d. 6.
--
Comp.
अ-,
I.
f.
 foolish-
ness, Rām. 4, 1, 23.
II.
adj.
 foolish,
Man. 3, 104.
अति-मनुष्य-,
adj.
having a more than human intellect,
Johns. Sel. 54, 139.
अपेक्षा-,
f.
 that
operation of the mind by which we
count things one by one, which
produces द्वित्व, etc., Bhāṣāp. 106.
See
कु। कृत-,
adj.
 1. one who
knows his duty, Man. 1, 97. 2. re-
solved, Vikr. 86, 19.
क्षुद्र-,
m.
a proper name. दुर्ब्° i. e.
दुस्-,
I.
f.
foolishness, MBh. 5. 4890.
II.
adj.
 per-
verse, foolish MBh. 4, 416
Hiḍ. 1, 45.
दुष्ट- (vb. दुष्),
adj.
 ill-minded,
Pañc. 22, 11.
द्रोह-,
I.
adj.
 treach-
erous, Pañc. 58, 8.
II.
f.
 treachery,
58, 21.
धर्म-,
I.
adj.
 virtuous.
II.
m.
 a proper name. निर्ब्°, i. e.
निस्-,
adj.
deprived of reason, Hit. i. d. 133, M.M.
पाप-, 1.
adj.
 evil-minded. 2.
m.
 a pro-
per name.
भेद-,
f.
 distinction,
Bhāg. P. 3, 16, 10.
मन्द-,
adj.
 stupid. सु
-मन्द-,
adj.
 very disheartened, Chr.
41, 8.
महा-,
adj.
 endowed with much
intellect, Pañc. 4, 22
very sensible
(ironically, Chr. 6, 7).
विकृत-,
adj.
ill-minded, Hit. 73, 18.
वित-विरुद्ध-,
i. e. वि-इत-वि-रुद्ध- (vb. रुध्),
adj.
peaceable.
सु-,
adj.
 intelligent, wise.
-- Cf. πύστις.
Hindi
Hindi
बुद्धि
Apte Hindi
Hindi
बुद्धिः
स्त्री*
 - बुध् + क्तिन्
"प्रत्यक्ष ज्ञान, संबोध"
बुद्धिः
स्त्री*
 - बुध् + क्तिन्
"मति, समझ, प्रज्ञा, प्रतिभा"
बुद्धिः
स्त्री*
 - बुध् + क्तिन्
ज्ञान
बुद्धिः
स्त्री*
 - बुध् + क्तिन्
"विवेक, विवेचन, सूक्ष्म विचारणा"
बुद्धिः
स्त्री*
 - बुध् + क्तिन्
मन
बुद्धिः
स्त्री*
 - -
"औसान रहना, प्रत्युत्पन्नमतित्व"
बुद्धिः
स्त्री*
 - -
"धारणा, सम्मति, विश्वास, विचार, भावना, भाव"
बुद्धिः
स्त्री*
 - -
"आशय, प्रयोजन, प्रायोजना"
बुद्धिः
स्त्री*
 - -
"सचेत होना, मूर्छा से जागना"
बुद्धिः
स्त्री*
 - -
सांख्यशास्त्र में वर्णित पच्चीस तत्त्वों में से दूसरा
बुद्धिः
स्त्री*
 - बुध्+क्तिन्
"प्रत्यक्षीकरण, समझ"
बुद्धिः
स्त्री*
 - बुध्+क्तिन्
"प्रज्ञा, मति, मेधा"
बुद्धिः
स्त्री*
 - बुध्+क्तिन्
"सूचना, जानकारी"
बुद्धिः
स्त्री*
 - बुध्+क्तिन्
विवेक
बुद्धिः
स्त्री*
 - बुध्+क्तिन्
मन
बुद्धिः
स्त्री*
 - बुध्+क्तिन्
"मति, विश्वास, विचार"
बुद्धिः
स्त्री*
 - बुध्+क्तिन्
"इरादा, प्रयोजन"
बुद्धिः
स्त्री*
 - बुध्+क्तिन्
अभिकल्प
बुद्धिः
स्त्री*
 - बुध्+क्तिन्
"होश में आना, सुधबुध प्राप्त करना"
बुद्धिः
स्त्री*
 - बुध्+क्तिन्
सांख्य के २५ पदार्थों में दूसरा
बुद्धिः
स्त्री*
 - बुध्+क्तिन्
प्रकृति
बुद्धिः
स्त्री*
 - बुध्+क्तिन्
उपाय
बुद्धिः
स्त्री*
 - बुध्+क्तिन्
ज्योतिष की दृष्टि से पाँचवाँ घर
Shabdartha Kaustubha
Kannada
बुद्धि
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜ್ಞಾನ/ಅರಿವು/ತಿಳಿವಳಿಕೆ
निष्पत्तिः - > बध (अवगमने) "क्तिन्" (३-३-९४)
प्रयोगाः - > "प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये । बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी" ।
उल्लेखाः - > गीता १८-३०
विस्तारः - > ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದಿಂದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯು ಬುದ್ಧಿಯೆನಿಸುವುದು. ಇದು ಆತ್ಮನಿಷ್ಠವಾದ ಆತ್ಮಗುಣ. ಬುದ್ಧಿಯು (1) ಸಾತ್ತ್ವಿಕ (2) ರಾಜಸ ಮತ್ತು (3) ತಾಮಸಗಳೆಂದು ಮೂರು ವಿಧ.
बुद्धि
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > (ನೈಯಾಯಿಕ ಮತದಲ್ಲಿ) ಸಕಲವ್ಯವಹಾರಗಳಿಗು ಕಾರಣವಾದ ಜ್ಞಾನ
विस्तारः - > "अर्थं बुद्ध्वा शब्दरचना" ಎಂಬ ನ್ಯಾಯದಿಂದ ಸಕಲಶಬ್ದಪ್ರಯೊಗಕ್ಕು ಕಾರಣವಾದ ಜ್ಞಾನವೆ ಬುದ್ದಿ. "सर्वव्यवहारहेतुर्ज्ञानं बुद्धिः" त० स० ।
बुद्धि
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸುವ ಶಕ್ತಿ/ಚುರುಕು ಬುದ್ದಿ
प्रयोगाः - > "शास्त्रेष्वव्याहता बुद्धिः मोर्वी धनुषि चातता"
उल्लेखाः - > रघु० १-१९
बुद्धि
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷಯಗಳ ಪರಿಜ್ಞಾನ/ಎಲ್ಲಾ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಪರಿಚಯ
प्रयोगाः - > "बुद्धेर्बुद्धिमतां लोके नास्त्यगम्यं हि किञ्चन"
उल्लेखाः - > पञ्चत० ५-४६
बुद्धि
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮನಸ್ಸು/ಚಿತ್ತ
प्रयोगाः - > "पुराणमित्येव न साधु सर्वं न चापि काव्यं नवमित्यवद्यम् । सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः"
उल्लेखाः - > माल० १-२
बुद्धि
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಭಿಪ್ರಾಯ/ಭಾವನೆ/ತೋಚುವುದು
बुद्धि
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಂಬಿಕೆ/ವಿಶ್ವಾಸ
बुद्धि
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಜ್ಞೆ/ಕುಗ್ಗಿಹೋಗಿದ್ದು ಮತ್ತೆ ಬಂದ ಜ್ಞಾನ
प्रयोगाः - > "अनयैव बुद्ध्या तपोवनगतोऽपि घातितस्तपस्वी नन्दवंशीयः सर्वार्थसिद्धिः"
उल्लेखाः - > मुद्रा० १
बुद्धि
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಧರ್ಮಪುರುಷನ ಹದಿಮೂರು ಮಂದಿ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲೊಬ್ಬಳು
बुद्धि
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಾಂಖ್ಯತತ್ತ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯಾದ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ
विस्तारः - > "महत्तत्वमिति प्रोक्तं बुद्धितत्त्वं तदुच्यते"
L R Vaidya
English
budDi {% f. %} 1. Perception
2. intelligence, understanding, intellect, discernment, शास्त्रेष्वकुंठिता बुद्धिः R.i.19, मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः Mal.i., M.i.97, 106
3. knowledge, e.g. बुद्धिर्यस्य बलं तस्य निर्बुद्धेस्तु कुतो बलम् (Cf. ‘knowledge is power’)
4. presence of mind
5. impression, idea, notion, feeling, सौहार्दाद्वा विधुर इति वा मय्यनुक्रोशबुद्ध्या Megh.ii.52
7. mind (as in कृपणबुद्धि q.v.)
8. purpose, plan, design
(बुद्ध्या ‘deliberately, purposely’)
9. intellect considered as the second of the twenty-five principles of creation (in Sānkhya phil.).
Bopp
Latin
बुद्धि f. (r. बुध् s. ति)
1) animus, mens, intellectus. N. 5.
12. 24. 15. 5. SA. 2. 29. BH. 2. 41. 44. 53. 3. 40. 42. (मन-
सस् तु परा बुद्धिः).
2) sententia, consilium. N. 3. 25.
26. 10. 25. 12.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
प्रज्ञान
क्ली
प्रज्ञान, बुद्धि, चिह्न
वृजिनं मलिने पापे प्रज्ञानं बुद्धिचिह्नयोः ।
verse 3.1.1.28
page 0015
Lanman
English
buddhi, f.
—1. insight, understanding,
intellect
mind, 13^13
wit, wits
—2.
mind in the sense of opinion (as in Eng.)
belief
at end of cpds: vyāghra-buddhyā,
with tiger-belief, (mistakenly) thinking
that it was a tiger, 34^15
—3. mind in the
sense of purpose, resolve (as in Eng.)
buddhiṃ kṛ, make up one's mind, 58^12
buddhim pra-kṛ, mid., put a plan before
one's self, decide, 9^11. [√budh, 1157:
for budh-ti (160), the formal equivalent
of πύστις, *πυθ-τι-ς, ‘an inquiring.’]
Abhyankara Grammar
English
बुद्धि notion, mental understanding
mental inclination
cf. बुद्धि: संप्रत्यय इत्यनर्थान्तरम् | Or अस्तेर्भूर्भवतीत्यस्तिबुद्ध्यां भवतिबुद्धिं प्रतिपद्यते M. Bh on P. I.1.56 Vart. 14
(2) mental inclusion
cf. यां यां विभक्तिं आश्रयितुं बुद्धिरुपजायते सा साश्रयितव्या M.Bh. on P. I. 1. 57: cf. अथ बुद्धिः अविशेषात्स्मपुरा हेतू, M. Bh. on III.2.118 Vart. 4.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
dgongs pa
१) अभिप्राय २) अभिसन्धि ३) आशय ४) आशा ५) चित्त ६) चिन्तयन्ति ७) बुद्धि ८) भाव ९) मनोरथ १०) विगर्ह ११) संकोचन १२) सन्धा १३) सन्धि १४) समन्वाहार १५) समन्वाहृत १६) स्मृति १७)
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
मतिर्मनीषा बुद्धिर्धीर्धिषणाज्ञप्तिचेतनाः ॥ ३०८ ॥
प्रतिभाप्रतिपत्प्रज्ञाप्रेक्षाचिदुपलब्धयः ।
संवित्तिः शेमुषी दृष्टिः सा मेधा धारणक्षमा ॥ ३०९ ॥
-wordlist-
मति (स्त्री), मनीषा (स्त्री), बुद्धि (स्त्री), धी (स्त्री), धिषणा (स्त्री), ज्ञप्ति (स्त्री), चेतना (स्त्री), प्रतिभा (स्त्री), प्रतिपद् (स्त्री), प्रज्ञा (स्त्री), प्रेक्षा (स्त्री), चित् (स्त्री), उपलब्धि (स्त्री), संवित्ति (स्त्री), शेमुषी (स्त्री), दृष्टि (स्त्री), मेधा (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
प्रेक्षा
प्रेक्षा, प्रज्ञा, प्रतिभा, धी, धिषणा, शेमुषी, मनीषा, बुद्धि, मति, मेधा, संख्या, संवित्ति, उपलब्धि
प्रेक्षा प्रज्ञा प्रतिभा धीर्धिषणा शेमुषी मनीषा च ।
बुद्धिर्मतिश्च मेधा संख्या संवित्तिरुपलब्धिः ॥ ३३४ ॥
verse 2.1.1.334
page 0040
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
धी, बुद्धि, इषुधि
धस्तु चित्रेऽश्ववारे च धीर्बुद्धाविषुधावपि ।
verse 1.1.1.26
page 0121
Mahabharata
English
Buddhi. § 115 (Aṃśāvat.): I, 66, 2579 (daughter of Daksha and wife of Dharma).--§ 637 (Rājadh.): XII, 45, 1549 (devī).--§ 705 (Mokshadh.): XII, 303, 11231 (= Hiraṇyagarbha).--§ 707 (do.): XII, 314, 11618.
पुराणम्
English
बुद्धि / BUDDHI. A wife of Dharmadeva. In viṣṇu purāṇa aṁśa 1, Chapter 7, it is mentioned that Dharmadeva had married thirteen daughters of dakṣa. They are śraddhā, lakṣmī, dhṛti, tuṣṭi, medhā, puṣṭi, kriyā, buddhi, Lajjā, vapus, śānti, Siddhī and kīrti.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: बुद्धिः
Root: बुद्धि
Gender: स्त्री
Number: all
Meaning(s):
⇒ wit
⇒ mind
⇒ idea
⇒ talent
⇒ reason
⇒ design
⇒ notion
⇒ purpose
⇒ inkling
⇒ resolve
⇒ opinion
⇒ decision
⇒ intention
⇒ judgement
⇒ intuition
⇒ knowledge
⇒ ready wit
⇒ intellect
⇒ brainpower
⇒ prescience
⇒ impression
⇒ conjecture
⇒ perception
⇒ discernment
⇒ realization
⇒ apprehension
⇒ intelligence
⇒ right opinion
⇒ comprehension
⇒ understanding
⇒ point of view
⇒ kind of metre
⇒ mental attitude
⇒ belief or notion
⇒ presence of mind
⇒ intellectual faculty
⇒ Intelligence personified
⇒ correct or reasonable view
⇒ thought about or meditation on
⇒ knowledge of one's self. psychology
⇒ power of forming and retaining conceptions and general notions
Shloka(s):
1|5|1|1 ► बुद्धिर्मनीषा धिषणा धीः प्रज्ञा शेमुषी मतिः। (धीवर्गः)
1|5|1|2 ► प्रेक्षोपलब्धिश्चित्संवित्प्रतिपत्ज्ञप्तिचेतना॥ (धीवर्गः)
3|3|33|2 ► संज्ञा स्याच्चेतना नाम हस्ताद्यैश्चार्थसूचना॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|109|2 ► आत्मायत्नो धृतिर्बुद्धिः स्वभावो ब्रह्म वर्ष्म च॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|122|2 ► प्रधानं परमात्मा धीः प्रज्ञानं बुद्धिचिह्नयोः॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|5|1|1 ⇢ बुद्धिः (बुद्धि) (स्त्री) ⇒ wit, mind, idea, talent, reason, design, notion, purpose, inkling, resolve, opinion, decision, intention, judgement, intuition, knowledge, ready wit, intellect, brainpower, prescience, impression, conjecture, perception, discernment, realization, apprehension, intelligence, right opinion, comprehension, understanding, point of view, kind of metre, mental attitude, belief or notion, presence of mind, intellectual faculty, Intelligence personified, correct or reasonable view, thought about or meditation on, knowledge of one's self. psychology, power of forming and retaining conceptions and general notions
➠ 1|5|1|1 ⇢ मनीषा (मनीषा) (स्त्री) ⇒ hymn, wish, idea, desire, prayer, wisdom, thought, request, prudence, conception, reflection, intelligence, consideration
➠ 1|5|1|1 ⇢ धिषणा (धिषणा) (स्त्री)
➠ 1|5|1|1 ⇢ धीः (धी) (स्त्री)
➠ 1|5|1|1 ⇢ प्रज्ञा (प्रज्ञा) (स्त्री) ⇒ device, wisdom, design, outlook, insight, knowledge, mentality, judgement, awareness, intelligence, understanding, discrimination, mental attitude, mental disposition, clever or sensible woman, particular zakti or energy, true or transcendental wisdom, Wisdom personified as the goddess of arts and eloquence [i.e. SarasvatI]
➠ 1|5|1|1 ⇢ शेमुषी (शेमुषी) (स्त्री) ⇒ wisdom, purpose, resolve, intention, intellect, understanding
➠ 1|5|1|1 ⇢ मतिः (मति) (स्त्री) ⇒ mind, idea, hymn, wish, view, creed, sense, belief, memory, prayer, desire, regard, design, notion, esteem, respect, thought, worship, inkling, opinion, devotion, intention, judgement, intuition, prescience, resolution, conviction, perception, remembrance, inclination, intelligence, determination, understanding, sacred utterance, Opinion personified, kind of vegetable or pot-herb
➠ 1|5|1|2 ⇢ प्रेक्षा (प्रेक्षा) (स्त्री) ⇒ seeing, viewing, regarding, beholding, looking on, reflection, consideration, sight or view, circumspection, branch of a tree, public show or entertainment, being understood or meant as
➠ 1|5|1|2 ⇢ उपलब्धिः (उपलब्धि) (स्त्री) ⇒ perception, observation, achievement, understanding
➠ 1|5|1|2 ⇢ चित् (चित्) (स्त्री)
➠ 1|5|1|2 ⇢ संवित् (संविद्) (स्त्री) ⇒ war, hemp, news, plan, name, sign, signal, device, scheme, treaty, battle, accord, war-cry, tidings, feeling, covenant, contract, sense of, property, knowledge, agreement, intellect, rendezvous, satisfying, watch-word, talk about, perception, convention, acquisition, appellation, appointment, conversation, consciousness, understanding, prescribed custom, established usage, protocol [computer], mutual understanding, particular stage of yoga to be attained by retention of the breath
➠ 1|5|1|2 ⇢ प्रतिपत् (प्रतिपत्) (स्त्री)
➠ 1|5|1|2 ⇢ ज्ञप्तिः (ज्ञप्ति) (स्त्री) ⇒ apprehension, intelligence, understanding, ascertainment of, exercise of the intellectual faculty
➠ 1|5|1|2 ⇢ चेतना (चेतना) (स्त्री) ⇒ sense, senses, intelligence, consciousness, understanding
➠ 3|3|33|2 ⇢ सञ्ज्ञा (संज्ञा) (स्त्री)
➠ 3|3|109|2 ⇢ आत्मा (आत्मन्) (पुं) ⇒ soul, self, breath, spirit, nature, essence, character, peculiarity, individual soul
➠ 3|3|122|2 ⇢ प्रधानम् (प्रधान) (नपुं) ⇒ main, chief, prime, noble, major, head of, courtier, prominent, principal, intellect, Originator, fundamental, primary germ, understanding, most important, pre-eminent in, elephant-driver, principal or first, chief thing or person, supreme or universal soul, better than or superior to, principal member of a compound, primary or unevolved matter or nature, first companion or attendant of a king, most important or essential part of anything, original source of the visible or material universe
➠ 3|3|122|2 ⇢ प्रज्ञानम् (प्रज्ञान) (नपुं) ⇒ wise, wisdom, prudent, memorial, monument, knowledge, easily known, intelligence, discrimination, distinctive mark, token of recognition, any mark or sign or characteristic
Related word(s):
जातिः ➡ बुद्धिः
परा_अपरासंबन्धः ➡ शिल्पादिविषयकबुद्धिः
गुण-गुणी-भावः ➡ निश्चयः
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ वासना
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
बुद्धिः,
स्त्री,
 (बुध्यतेऽनयेति । बुध् + क्तिन् ।)निश्चयात्मिकान्तःकरणवृत्तिः । इति वेदान्त-सारः ॥
सविकल्पकज्ञानम् । इति चण्डी-टीकायां नागभट्टः ॥
तत्पर्य्यायः । मनीषा २धिषणा ३ धीः ४ प्रज्ञा ५ शेमुषी ६ मतिः ७प्रेक्षा ८ उपलब्धिः ९ चित् १० सम्बित् ११प्रतिपत् १२ ज्ञप्तिः १३ चेतना १४ । इत्यमरः ।१ । ५ । १ ॥
धारणा १५ प्रतिपत्तिः १६ मेधा१७ मननम् १८ मनः १९ ज्ञानम् २० बोधः२१ हृल्लेखः २२ संख्या २३ प्रतिभा २४ । इतिराजनिर्घण्टः ॥
आत्मजा २५ पण्डा २६ विज्ञा-नम् २७ । इति शब्दरत्नावली ॥
* ॥
अस्याःस्वरूपं यथा, --“बुद्धिर्विवेचनारूपा सा ज्ञानजननी श्रुतौ ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे २३ अध्यायः ॥
अस्या अध्यात्माधिभूताधिदैवतानि यथा, --“अध्यात्मं बुद्धिरित्याहुः षडिन्द्रियविचारिणी ।अधिभूतञ्च मन्तव्यं ब्रह्मा तत्राधिदैवतम् ॥
”इति महाभारते आश्वमेधिकपर्व्व ॥
* ॥
सा च सात्त्विकराजसतामसभेदेन त्रिविधा ।सात्त्विकी यथा, --“प्रवृत्तिञ्च निवृत्तिञ्च कार्य्याकार्य्ये भयाभये ।बन्धं मोक्षञ्च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ !सात्त्विकी ॥
”राजसी यथा, --“यथा धर्म्ममधर्म्मञ्च कार्य्यञ्चाकार्य्यमेव च ।अयथावत् प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ !राजसी ॥
”तामसी यथा, --“अधर्म्मं धर्म्ममिति या मन्यते तमसावृता ।सर्व्वार्थान् विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ !तामसी ॥
”इति श्रीभगवद्गीता ॥
तस्याः पञ्च गुणा यथा, --“इष्टानिष्टविपत्तिश्च व्यवसायः समाधिता ।संशयः प्रतिपत्तिश्च बुद्धेः पञ्च गुणान् विदुः ॥
”इति महाभारते मोक्षधर्म्मः ।इष्टानिष्टविपत्तिः इष्टानिष्टानां वृत्तिविशेषाणांविपत्तिर्नाशः निद्रारूपा वृत्तिरित्यर्थः । व्यव-सायः उत्साहः । समाधिता चित्तस्थैर्य्यंचित्तवृत्तिनिरोध इत्यर्थः । संशयः कोटिद्बयस्पृक्ज्ञानम् । प्रतिपत्तिः प्रत्यक्षादिप्रमाणवृत्तिः ।इति तट्टीका ॥
* ॥
तस्याः सप्त गुणा यथा --“शुश्रूषा श्रवणञ्चैव ग्रहणं धारणन्तथा ।ऊहोपोहोऽर्थविज्ञानं तत्त्वज्ञानञ्च धीगुणाः ॥
”इति हेमचन्द्रः ॥
* ॥
तस्या वृत्तिः पञ्चधा यथा । प्रमाणम् १ विप-र्य्ययः २ विकल्पः ३ निद्रा ४ स्मृतिः ५ । इतिपातञ्जलम् ॥
* ॥
बुद्धिक्षयकरा यथा, --“शोकः क्रोधश्च लोभश्च कामो मोहः परासुता ।ईर्ष्या मानो विचिकित्सा कृपासूया जुगुप्सता ॥
द्वादशैते बुद्धिनाशहेतवो मानसा मलाः ।”इति कालिकापुराणे १८ अध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।“बुद्धिक्षयकरा एते माषकासवमृत्तिकाः ॥
”बुद्धिबृद्धिकरा यथा, --“निम्बाटरूषवृन्ताश्च बुद्धिवृद्धिकरा मताः ॥
बुद्धिक्षयकरान्नित्यं त्यजेद्राजा च भोजने ।भोजयेदन्वहं बुद्धिबृद्धिहेतुं नृपोत्तम ! ॥
”इति कालिकापुराणे ८९ अध्यायः ॥
* ॥
न्यायमते सा विभुगुणः पुनर्द्विविधा अनुभूतिःस्मृतिश्च । यथा, --“विभुर्बुद्ध्यादिगुणवान् बुद्धिस्तु द्विविधा मता ।अनुभूतिः स्मृतिश्च स्यादनुभूतिश्चतुर्विधा ॥
प्रत्यक्षमप्यनुमितिस्तथोपमितिशब्दजे ।”इति भाषापरिच्छेदः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
बुद्धि स्त्री० बुध--क्तिन् । १ ज्ञाने, २ सुखदुःखाद्यष्टबिध-धर्मयुते प्रकृतिपरिणामभेदे “महत्तत्त्वमिति प्रोक्तं बुद्धि-तत्त्वं तदुच्यते” सां० प्र० भा० धृतवाक्यम् । वेदान्तोक्तेनिश्चयात्मकवृत्तियुते ३ अन्तःकरणे च । “मनोबुद्धिरह-ङ्कारश्चित्तं करणयान्तरम् । संशयो निश्चयो गर्बः स्मरणंविषया अमी” वेदान्तप० । ४ धर्मपत्नीभेदे भा० आ० ६६ अ० ।कणा० सूत्रोपस्करवृत्तौ सांख्यमतसिद्धमहत्तत्वरूपबुद्धितत्व-निराकरणेन बुद्धेर्ज्ञानपर्य्यायता तद्भोदाश्चोका यथा “द्र-व्येषु ज्ञानं व्याख्यातम्” सू० “विषयेण तिषयिणं तृतीया-ध्यायस्थमुपलक्षयति । “इन्द्रियार्यप्रसिद्धिरिन्द्रियार्थेभ्योऽर्थान्तरस्य हेतुः” “आत्मेन्द्रियार्थसन्निकर्षाद् यन्निष्पद्यते तद-न्यत्र” इत्येताभ्यां सूताभ्यां ज्ञानं व्याख्यातमित्यर्था” । तत्रबुद्धिरुपलब्धिर्ज्ञानं प्रत्यय इति पर्य्यायाः” गौ० सू० समान-तन्त्रे बुद्धिलक्षणे साङ्ख्यमतनिरासार्थं पर्थ्यायाभिधानम् ।साङ्ख्या हि बुद्ध्यादिशब्दानामर्थभेदमाचक्षते तथा हि सत्त्व-रजस्तमसां साम्यावस्था प्रकृतिः, सा चैकैव पुरुषास्तु परंभिद्यन्ते ते च कूटस्था नित्या अपरिणाभिनो नित्यचैतन्य-स्वभावाः ते च पङ्गवोऽपरिणामित्वात् पकृतिस्त्वन्धा जड-वात यदा विषयभोनेच्छा प्रकृतिपुरुषभेददिदृक्षा च प्रकृते-र्भवति तदा सा पुरुषोपरागवशात् परिणमेत् तस्याश्चाद्यःगरिणामो द्धिरन्तःकरणविशेषः बुद्धिरेव महत्तत्र तदु-क्तम् “प्रकृतेर्सहान्” इति सां० सू० । सा च बुद्धिर्दर्पणवान्नर्मला तस्याश्च बहिरिन्द्रियप्रणाडिकया विषयाकारो यःपरिणतिभेदो घट इति पट इत्याद्याकारस्तज्ज्ञानं वृत्ति-रिति चाख्यायते खच्छार्या बुद्धौ वर्त्तमानेन ज्ञानेन चैत-ज्यस्य पुरुषस्य भेदाग्रहादहं जानामीति यौऽभिमानविशेषःसैवोपलब्धिः । स्रक्चन्दनादिविषयसन्नि कर्षादिन्द्रियप्रणा-डिकयैव सुखदुःखाद्याकारो बुद्धेरेव यः परिणामविशेषःस प्रत्ययः । अतएव ज्ञानसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नसंस्कारध-र्माऽधर्माः सर्वएव बुद्धेः परिणामविशेषाः सूक्ष्ममात्रयाप्रकृतावे वर्त्तमाना अवस्थाभेदादाविर्भवन्ति तिरोभवन्तिच । पुरुषस्तु पुष्करपलाशवन्निर्लेपः प्रतिविम्बते परं बुद्धा-वितिं यन्मन्यन्ते । तदनेन पर्य्यायाभिधानसूचितप्रमाणेननिराक्रियते तथा हि बुद्धिशब्दो यदि बुध्यतेऽनयेति कर-णव्युत्पन्नस्तदा मन एव तत्पर्य्यवस्यति नच मनः प्रत्यक्षम्बुद्धिस्त्वहं बुध्ये इति प्रत्यक्षवेद्यैव । नचान्तःकरणस्य ज्ञाना-द्याधर्मा कर्तृधर्मत्वेनैव तेषां सिद्धेः भवति हि अहं जानेअहं प्रत्येमि अहमुपलभे इत्यहन्त्वसामानाधिकरण्येनप्रतिभासः । अभिमानोऽसाविति चेत् तात्त्विकत्वे वाधका-भावात् । पुरुषस्यागन्तुकधरानाधारत्वं कूटस्थत्वं तदेवबाधकमिति चेन्नामन्तुकधर्माधारत्वेऽपि नित्यत्वसम्भवात्न हि धर्मी धर्मश्चेत्येकं तत्त्वं येन धर्मोत्पादविनाशावेवधर्म्युत्पादविनाशौ स्यातां तथा च यएव चेतायते स एवबुध्यते जानात्युपलभ्यते पत्येति चेति नार्थान्तरकल्पनायुक्तेति दिक् । तच्च ज्ञानं द्विविधं विद्या चाविद्या चविद्या चतुर्व्विधा प्रत्यक्षलैङ्गिकस्मृत्यार्षलक्षणा । अवि०द्याऽपि चतुर्व्विधा संशयविपर्य्ययस्वप्नानध्यावसायलक्षणा ।तत्र यल्लैङ्गिकं तदनिन्द्रियजम् कुतएतदित्याह”उप० वृ० । “तत्रात्मा मनश्चाप्रत्यक्षे” कणा० सू० ।“आत्माऽत्र परात्मा स्वात्मा वा खात्मनि मानसस्य क्वा०चित्काहम्प्रत्ययस्याहं गौरः कृशो महाबाहुरिव्यादिप्रत्ययतिरस्कृतत्वात् स्वात्मनोऽप्यप्रत्यक्षतोक्ता । चकारादा-काशकालदिशां षायोः परमाणूनाञ्च द्रव्याणामुपग्रहः ।इन्द्रियजमपि द्विविधं सर्वज्ञीयमसर्वज्ञीयञ्च सर्वज्ञीयं योग-जधर्मलक्षणया प्रत्यासत्त्या तत्तत्पदार्थसार्थज्ञानं तथा हिपरमाणवः प्रत्यक्षप्रसक्ताः प्रमेयत्वादभिधेयत्वात्सत्त्वात् । सामग्रीविरहात् कथमेवं महत्त्वस्यापि प्रत्यक्षंप्रति कारणत्वात् न च परमाणवो महन्तः रूपवत्त्व-स्यापि चाक्षुषप्रत्यक्षकारणत्वात् न च दिगादयो रूपवन्तइति चेन्न योगजधर्मसहकारिणा मनसैव तत्सम्भवात्तदुपग्रहाच्चक्षुरादिना वा । अचिन्त्यप्रभावोहि योगजोधर्मो न सहकार्य्यन्तरमपेक्षते । विवादाध्यासितः पुरुषोन सर्वज्ञः पुरुषत्वादहमिवेत्यादि तु प्रामाकरो न मीमां-साभिज्ञः पुरुषत्वादहमिवेत्यादिवद्विपक्षबाधकतर्कशून्य-त्वादप्रयोजकम् । असर्वज्ञीयञ्च प्रत्यक्षं द्विविधं सविकल्पकंनिर्विकल्पकञ्च सविकल्पकं ज्ञानं न प्रमाणमिति कीर्त्ति-दिङ्नागादयः तथा हि अभिलापर्ससगेयोग्यप्रतिभासंहि तत् नह्यभिलापेन नाम्ना सम्भवत्यर्थस्य सम्बन्धो येनघट इति पट इति वा नामानुरञ्जितः प्रत्ययः स्यात्नच जात्यादि परमार्थसत् येन तद्वैशिष्ट्यं बिषयेषु इन्द्रियगोचरः तस्मादिन्द्रियेणालोचनं जन्यते आलोचनमहिम्नाच सबिकल्पकमुत्पद्यमानं तत्रार्थे प्रवर्त्तयत् प्रत्यक्षमितिचोच्यते इति । तच्चैतदनुपपन्नमभिलापसंसर्गयोग्यप्रति-भासञ्च भवेत् प्रमाणञ्चेन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यं स्यादितिसन्दिग्धव्यतिरेकित्वं नामवैशिष्ठ्यञ्च चाक्षुषज्ञाने सम्भव-त्येव सुरभि चन्दनमितिवदुवनीतभानसम्भवात् । यद्वासंज्ञावैशिष्ठ्यं प्रत्यक्षज्ञाने न भासते संज्ञायाः स्मरणमात्रम्स्मृतैव साऽर्थव्यावर्त्तिका अभावज्ञाने प्रतियोगिस्मरणवत्जात्यादिकञ्च वस्तुभूतं साधितमेबातः सविकल्पकमपीन्द्रि-यार्थसन्निकर्षजत्वात् प्रत्यक्षम् प्रमाणम् । ननु निर्विकल्पकंन व्यवहारप्रवर्त्तकं न वा व्यवहारविषय इति किन्तत्रप्रमाणमिति चेत् सविकल्पकमेव तद्धि विशिष्टज्ञानम् न चविशेषणज्ञानमन्तरेण तदुत्पद्यते विशिष्टज्ञाने हि विशे-षणज्ञानविशेष्येन्द्रियसन्निकर्षतटुभयासंसर्गाग्रहस्य कार-णत्वावधारणात्” उपस्करवृत्तिः ।“सा च सात्त्विकराजसतामसभेदेन त्रिविधा । तत्र सा-त्त्विकी यथा “प्रवृत्तिञ्च निवृत्तिञ्च कार्य्याकार्य्ये भयाभये ।बन्धं मोक्षञ्च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ! सात्त्विकी” ।राजसी यथा “यया धर्ममधर्मञ्च कार्य्यञ्चाकार्य्यमेव च ।अयथावत् प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ! राजसी” । तामसीयथा “अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता । मर्वा-र्थान् विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ! तामसी” गीता०तस्याः पञ्चगुणा यथा । “इष्टाऽनिष्टविपत्तिश्च व्यव-सायः समाधिता । संशयप्रतिपत्तिश्च बुद्धेः पञ्च गु-णान् विदुः” महाभारते मोक्षधर्मः “इष्टानि-ष्टविपत्तिः इष्टानिष्टार्ना वृत्तिविशेषाणां विपत्तिर्नाशःनिद्रास्वपा वृत्तिरित्यर्थः । व्यवसायः उत्साहः । समा-धिता चित्तस्थैर्य्यं चित्तवृत्तिनिरोध इत्यर्थः संशयःद्वयस्पृक् ज्ञानम् । प्रतिपत्तिः प्रत्यक्षादिप्रमाणवृत्तिः”तट्टीका । तस्याः सप्त गुणा यथा “शुश्रूषा श्रवण-ञ्चैव ग्रहणं धारणन्तथा । ऊहापोहोऽर्थविज्ञानं तत्त्व-ज्ञानञ्च धीगुणाः” हेमच० । तस्या वृत्तिः पञ्चधा यथा ।“प्रमाणविपर्य्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः” पात० सू० तल्लक्षणंच तत्तच्छब्दे दृश्यम् ।बुद्धिक्षयकरा यथा “शोकः क्रोधश्च लोभश्च कामो मोहःपरासुता । ईर्ष्या मानो विचिकित्सा हिंसाऽसूयाजुगुप्सता । द्वादशैते बुद्धिनाशहेतवो मानसा मलाः” ।कालिकापु० १८ अ० । “बुद्धिक्षयकरा एते माषकासार-मृत्तिकाः” । बुद्धिवृद्धिकरा यथा “निम्बाटरूषवृन्ताश्चबुद्धिवृद्धिकरा मताः । बुद्धिक्षयकरान्नित्यं त्यजेद्राजाच भोजने । भोजयेदन्वहं बुद्धिवृद्धिहेतुं नृपोत्तमः ।काकिकापु० ८९ अ० ।
Capeller
German
बुद्धि
m.
 der Zustand des Wachens.
बुद्धि
f.
 Einsicht, Geist, Vernunft, Weisheit,
Meinung, Ansicht
Vermutung über
(Loc.), das Halten für (—°), Denken an,
Sinnen auf (Loc. o. —°). Instr. बुद्ध्या
(—°) wegen, um — willen, causa.
Burnouf
French
बुद्धि बुद्धि
f.
 (बुध्
sfx. ति) intelligence, raison
réflexion, science
opinion, avis.
बुद्धिग्रह्य a. (ग्रह्) qui peut être atteint par la
raison, intelligible.
बुद्धिजीविन् a. raisonnable, intelligent.
बुद्धिमत् a. (sfx. मत्) doué de raison
doué de science,
savant.
Qui se rend à la raison, docile.
Connu, fameux.
बुद्धियुक्त a. (युज्) intelligent.
बुद्धिसहाय
m.
 conseiller, ministre.
बुद्धीन्द्रिय
n.
 (इन्द्रिय) organe sensible de l'intelligence
[organes de la perception].
Stchoupak
French
बुद्धि-
f.
 esprit, intelligence, discernement, faculté de perception,
compréhension, connaissance, savoir, science
pensée, opinion, notion, point
de vue, impression, not. opinion ou impression juste
présence d'esprit
fait de penser à, de méditer sur (loc. ifc.)
tendance d'esprit, intention
fait de reprendre connaissance
Intelligence personnifiée (femme de
Dharma)
-इं कृ- ou प्र-कृ- se décider, être fixé sur qqch.
(loc. dat. acc. avec प्रति ifc.)
-या- dans l'intention, avec
intention
ifc. dans la pensée (qu'il s'agissait de)
-मन्त्-
a. intelligent, raisonnable, sage, savant
-मत्तर- compar. plus ou très
intelligent, etc.
-मय- -ई- a. fait d'intelligence, essentiellement,
intelligent.
°कारी-
f.
n.
 d'une princesse.
°कृत्- ag. ifc. qui se fait une idée de
qui suppose qqch.
°कृत- a. v. qui agit sagement, intelligemment.
°गम्य- °ग्राह्य- a. v. accessible à l'esprit, compréhensible.
°चिन्तक- ag. qui pense sagement, raisonnable.
°जीविन्- a. qui subsiste par l'intelligence.
°नाश- a. perte de l'intelligence.
°पूर्व- a. prémédité, intentionnel
-अम् -कम् délibérément,
à dessein.
°प्रभ-
m.
n.
 d'un roi.
°प्रागल्भी-
f.
 justesse de raisonnement.
°भेद-
m.
 aberration mentale.
°मोह-
m.
 trouble mental.
°युक्त- a. v. doué d'intelligence.
°योग-
m.
 concentration intérieure, communion avec l'Être suprême
-मय- -ई- a. issu ou fait de la communion avec l'Être suprême.
°लाघव- nt. légèreté d'esprit.
°वर-
m.
n.
 d'un ministre de Vikramāditya.
°वर्जित- a. v. privé d'intelligence, sot, ignorant.
°विनाश-
m.
 perte ou défaut d'intelligence.
°विवर्धन- °वृद्धि-कर- a. qui développe la science.
°शरीर-
m.
n.
 d'un homme.
°शस्त्र- a. armé d'intelligence.
°शालिन्- a. intelligent, bien doué.
°श्रेष्ठ- sup. dont la supériorité est due à l'intelligence.
°संयोग-
m.
 = °योग-।
°सागर-
m.
n.
 d'homme.
°स्कन्धमय- -ई- a. dont le tronc est fait d'intelligence.
°स्थत्व- nt. fait d'être présent à l'esprit (अ°).
°हीनत्व- nt. fait d'être privé d'intelligence.
बुद्धीन्द्रिय- nt. organe d'intelligence ou de perception.
बुद्ध्य्-अधिक- a. supérieur en intelligence, plus intelligent.