| YouTube Channel

बाहुक (bAhuka)

 
शब्दसागरः
English
बाहुक
mfn.
(-कः-का-कं) A servant, servile, dependent.
m.
(-कः)
1. The
name of NALA, after his change of form, by the bite of KARKO-
TAKA Nāga.
2. A monkey.
f.
(-का) The name of a river.
E.
बाहु an
arm, कन्
aff.
or कृ to do, with
aff.
Capeller Eng
English
बाहुक (adj. —°) arm
N.
of a serpent-demon etc.
Yates
English
बाहुक (कः) 1.
m.
King
Nala when a
coachman
a
rakshasa
a mon-
key.
f.
Name of a river.
a. Ser-
vile, dependant
a servant.
Wilson
English
बाहुक
mfn.
(-कः-का-कं) A servant, servile, dependant.
m.
(-कः)
1 The name of NALA, after his change of form, by the bite of KARKOṬAKA
Nāga.
2 A monkey.
f.
(-का) The name of a river.
E.
बाहु an arm, कन्
aff.
or कृ to do, with
aff.
Apte
English
बाहुक [bāhuka],
a.
Swimming with the arms.
Servile, dependent.
Dwarfish
ममन्थुरूरं तरसा तत्रासीद्बाहुको नरः
Bhāg.*
4.14.43.
कः A monkey.
A name assumed by Nala after his transformation into a dwarf by Karkoṭaka.
Apte 1890
English
बाहुक a. 1 Swimming with the arms.
2 Servile. dependent.
3 Dwarfish.
कः 1 A monkey.
2 A name assumed by Nala after his transformation into a dwarf by Karkoṭaka.
Monier Williams Cologne
English
बाहुक
mfn.
ifc.
=
1. बाहु, the arm (cf. ह्रस्वबाहुक)
बाहुक mf(आ)n. servile, dependent,
L.
swimming with the arms,
Baudh.
(cf.
Pāṇ.
iv, 4, 7, Sch.)
dwarfish,
BhP.
बाहुक
m.
a monkey,
L.
N.
of a Nāga,
MBh.
of a prince, ib.
of a son of Vṛka (= बाहु),
Pur.
(also written वाह्°)
N.
assumed by Nala upon his becoming charioteer to king Ṛtu-parṇa,
Nal.
Monier Williams 1872
English
बाहुक, अस्, आ, अम्, servile, a servant, dependant
swimming with the arms
like a dwarf, dwarfish
(अस्), m. = 1. बाहु, ‘the arm, at the end of a comp.
[cf. ह्रस्व-ब्°]
a monkey
N. of a Nāga
of a
prince
of a son of Vṛka (= 1. बाहु)
N. assumed
by Nala after his transformation into a dwarf by the
serpent-demon Karkoṭaka and upon his becoming
charioteer to king Ṛtu-parṇa, (with this meaning
also written वाहुक)
(आ), f., N. of a river.
Macdonell
English
बाहुक bāhu-ka,
a.
—° = bāhu, arm
a.
dwarfish
🞄m. N.
N. assumed by Nala when charioteer 🞄of Ṛtuparṇa.
Benfey
English
बाहुक बाहु + क,
I.
adj.
Servile, a
servant.
II.
m.
1. A monkey.
2.
also वाहुक वाहुक, The name of Nala
after his change of form, Nal. 15, 2.
Apte Hindi
Hindi
बाहुकः
पुं*
- बाहु + कै +
बन्दर
बाहुकः
पुं*
- बाहु + कै +
कर्कोटक के द्वारा बौना बना दिये जाने पर नल का बदला हुआ नाम
Shabdartha Kaustubha
Kannada
बाहुक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಋತುಪರ್ಣರಾಜನ ಅಶ್ವಪಾಲ (ಕುದುರೆಯ ರಕ್ಷಕ) ರೂಪದಿಂದಿದ್ದ ನಳಮಹಾರಾಜ
विस्तारः - > [ಪುಷ್ಕರನಿಂದ ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ಪರಾಜಯ ಹೊಂದಿದ ನಳಚಕ್ರವರ್ತಿಯು ಗ್ರಹಚಾರದೋಷದಿಂದ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯಾದ ದಮಯಂತಿಯೊಡನೆ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿಯದಂತೆ ಓಡಿ ಹೋದನು. ಮುಂದೆ ಹೊಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಕಾಡುಕಿಚ್ಚನಲ್ಲ ಸಿಕ್ಕಕೊಂಡು ಚೀರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಾರ್ಕೋಟಕನೆಂಬ ಸರ್ಪವನ್ನ ಬದುಕಿಸಿ ಅದರ ಸಲಹೆಯಂತೆ ಋತುಪರ್ಣರಾಜನ ನಗರದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಅಶ್ವಪಾಲಕನಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಂಡನು. ನಳನು ಋತುಪರ್ಣನಿಗೆ ಅಶ್ವವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಟ್ಟು ಅವನಿಂದ ಅಕ್ಷವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕಲಿತನು. ಇದರಿಂದ ಪುಷ್ಕರನನ್ನು ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ದಮಯಂತಿಯೊಡನೆ ಸುಖವಾಗಿ ರಾಜ್ಯವಾಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು.]
L R Vaidya
English
bAhuka {% m. %} 1. A monkey
2. a name assumed by Nala after his transformation into a dwarf.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
बाहुक 2. b) Baudh. 2, 6, 26.
Mahabharata
English
Bāhuka^1 (a Nāga). § 66 (Sarpasattra): I, 57, 2154 (of Kauravya's race).
Bāhuka^2 (Nala = the sūta B.). § 348 (Nalop.): III, 66, 2627.--§ 349 (do.): III, 67, 2635, 2638, 2640, 2644.-§ 351 (do.): III, 70, 2748
71, 2771, 2772, 2779, 2781, 2782, (2787), 2789, 2794, 2796, 2797, 2800, 2801, 2804, 2806.--§ 352 (do.): III, 72, 2814, 2816, 2817, 2819, 2823, 2825, 2827, 2828, 2834, 2835, 2836.--§ 353 (do.): III, 73, 2869, 2883, 2885
74, 2894, (2897), (2900), 2902, (2903)
75, 2922, 2925, 2928, 2933, 2940, 2941, 2942, 2945, 2946
76, 2953, 2959, 2960
77, 3016.
Bāhuka^3, a prince. § 402 (Tīrthay.): III, 120, 10277.
पुराणम्
English
बाहुक / BĀHUKA I. A serpent born in the family of kauravya. This snake fell in the sacrificial fire of janamejaya and was burnt to death. (M.B., Ādi Parva, Chapter 57, Stanza 13).
बाहुक / BĀHUKA II. The pseudo-name assumed by nala when he was living in the palace of ṛtuparṇa in disguise. For further information see the word nala.
बाहुक / BĀHUKA III. A mighty hero of the family of the Vṛṣṇis. About this bāhuka, mention is made in mahābhārata, Vana Parva, Chapter 129, Stanza 19.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
बाहुकः,
पुं,
नलराजा तत्पर्य्यायः पुण्यश्लोकः२ अश्ववित् नैषधः इति त्रिकाण्डशेषः
(पुष्करेण हृतराज्यो हि नलः ग्रहवैगुण्यात्विपिने दमयन्तीमपहाय प्रगच्छन् दावानल-परीतमनलभयादाक्रोशन्तं कर्कोटकनामानंनागमवलोक्य तत उद्धृतवान् अथ प्रसन्न-स्यास्य पन्नगस्योपदेशात् ऋतुपर्णस्य राज्ञोनगरं गत्वा बाहुक इत्यभिहितस्तस्यैव राज्ञःघोटकपरिचर्य्यायां नियुक्तोऽभवत् यदुक्तंमहाभारते ६७ १-७ ।“तस्मिन्नन्तर्हिते नागे प्रययौ नैषधो नलः ।ऋतुपर्णस्य नगरं प्राविशद्दशमेऽहनि
राजानमुपातिष्ठत् बाहुकोऽहमितिब्रुवन् ।अश्वानां वाहने युक्तः पृथिव्यां नास्ति मत्समः
अर्थकृच्छ्रेषु चैवाहं प्रष्टव्यो नैपुणेषु ।अन्नसंस्कारमपि जांनाम्बन्यैर्विशेषतः
यानि शिल्पानि लोकेऽस्मिन् यच्चैवान्यत् सुदु-ष्करम् ।सर्व्वं यतिष्ये तत् कर्त्तुमृतुपर्ण ! भरस्व माम्
ऋतुपर्ण उवाच ।वस बाहुक ! भद्रन्ते सर्व्वमेतत् करिष्यसि ।शीघ्रयाने सदा बुद्धिर्ध्रियते मे विशेषतः
त्वमातिष्ठ योगं तं येन शीघ्रा हया मम ।भवेयुरश्वाध्यक्षोऽसि वेतनं ते शतं शताः
त्वामुपस्थास्यतश्चव नित्यं वार्ष्णेयजीवलौ ।एताभ्यां रंस्यसे सार्द्धं वस वै मयि बाहुक !
”कौरव्यकुलोद्भवो नागभेदः यथा महा-भारते ५७ १३ ।“बाहुकः शृङ्गवेरश्च धूर्त्तकः प्रातरातकौ ।कौरव्यकुलजास्त्वेते प्रविष्टा हव्यबाहनम्
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
बाहुक
पु०
ऋतुपर्णनृपस्य अश्वपालत्वादिरूपेण स्थिते नल-नृपे तत्कथा भा० व० ६७ अ० दृश्या नागमेदे भा० आ०५७ अ०
Capeller
German
बाहुक (adj. —°) Arm
m.
Mannsn.
Stchoupak
French
बाहुक-
a. nain
m.
n.
d'un Nāga
de divers hommes, dont Nala alors
qu'il était cocher d'Ṛtuparṇa (v l. वाहुक-).