| YouTube Channel

बन्धनम् (bandhanam)

 
Apte Hindi
Hindi
बन्धनम्
नपुं*
 - बन्ध् + ल्युट्
"बांधने की क्रिया, जकड़ना, कसना"
बन्धनम्
नपुं*
 - बन्ध् + ल्युट्
"चारों ओर से बाँधना, लपेटना, आलिंगन"
बन्धनम्
नपुं*
 - बन्ध् + ल्युट्
"गाँठ, ग्रंथि"
बन्धनम्
नपुं*
 - बन्ध् + ल्युट्
"बेड़ी डालना, जंजीर से बाँधना, कैद करना"
बन्धनम्
नपुं*
 - बन्ध् + ल्युट्
"शृंखला, बेड़ी, पगहा, रज्जु आदि"
बन्धनम्
नपुं*
 - बन्ध् + ल्युट्
"गिरफ्तार करना, पकड़ना"
बन्धनम्
नपुं*
 - बन्ध् + ल्युट्
"बाँधना, कैद, जेल, कारा"
बन्धनम्
नपुं*
 - बन्ध् + ल्युट्
"बन्दीगृह, कारागार, जेलखाना"
बन्धनम्
नपुं*
 - बन्ध् + ल्युट्
"बनाना, निर्माण, संरचना"
बन्धनम्
नपुं*
 - बन्ध् + ल्युट्
"संयुक्त करना, मिलाना, जोड़ना"
बन्धनम्
नपुं*
 - बन्ध् + ल्युट्
"चोट पहुचाना, क्षति पहुचाना"
बन्धनम्
नपुं*
 - बन्ध् + ल्युट्
"डंडी, डंठल (फूल का)वृन्त"
बन्धनम्
नपुं*
 - बन्ध् + ल्युट्
"स्नायु, पुट्ठा"
बन्धनम्
नपुं*
 - बन्ध् + ल्युट्
पट्टी
बन्धनम्
नपुं*
 - बन्ध्+ल्युट्
सांसारिक बन्धन
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 आसेधः, बन्धः, बन्धनम्
noun
कस्यापि मनुष्यस्य रक्षणार्थं गोपनार्थं वा कृता व्यवस्था।
"अस्य भागस्य दुर्वृत्तस्य आसेधः कृतः।"
Synonyms:
 संधिः, ग्रन्थिः, बन्धः, बन्धनम्
noun
द्वयोः अङ्गयोः द्वयोरधिकानाम् अङ्गानां खण्डानां वस्तूनां वा संसर्गस्य स्थानम्।
"वस्त्रस्य संन्धिः विदृतः।"
Synonyms:
 कण्डरा, स्नायुः, बन्धनम्
noun
शरीरे वर्तमाना तन्तुमययोजकस्य ऊतकस्य सा नलिका या पेशीम् अस्थ्यादिभिः अन्यैः भागैः सह योजयति।
"अस्माकं शरीरे पार्ष्णेः पार्श्वे बृहती तथा च दृढा कण्डरा वर्तते।"
Synonyms:
 बन्धनम्
noun
हिन्दुविवाहविधिविशेषः, यस्मिन् वरस्य उत्तरीयम् वध्वाः अंशुकेन सह सन्धीयते।
"ब्राह्मणेन वधूवरयोः बन्धनस्य विधिः सम्पन्नतां नीतः।"
Synonyms:
 बन्धनम्, ग्रहणम्, धरणम्, कुडुपः
noun
धारणस्य क्रिया।
"यदा तस्य बन्धनं शिथिलं जातं तदा मत्स्यः जले उदप्लवत्।"
Synonyms:
 काराबन्धनम्, कारानिरोधः, बन्धनम्, कारागोपनम्, आसेधः, प्रग्रहः
noun
कारायां बन्धनम्।
"पण्डित जवाहारलाल नेहरु महोदयः काराबन्धने अपि लेखनकार्यम् अकरोत्।"
Synonyms:
 परासेधः, बन्धः, आसेधः, प्रग्रहणम्, बन्धनम्
noun
अपराधिनां शत्रूणां वा अवष्टम्भनस्य क्रिया।
"आरक्षिभिः अपराधिनां परासेधः प्रारब्धः।"
Synonyms:
 बन्धनम्, ग्रथनम्, निबन्धनम्
noun
ग्रन्थस्य रक्षणार्थे कृतः निग्रहः।
"अस्य ग्रन्थस्य बन्धनं कुरु।"
Synonyms:
 शृङ्खला, हस्तपाशः, बन्धनम्, पाशः, संरोधः, प्रसितिः
noun
अपराधिनः हस्तबन्धनाय लोहादिभिः विनिर्मितः पाशः।
"आरक्षकेण चौरस्य हस्ते शृङ्खला बद्धा।"
Synonyms:
 पट्टः, बन्धनम्, पट्टकः, आवेष्टनम्, कवलिका
noun
व्रणादीनां बन्धनम्।
"सः रुजां पट्टेन वेष्टयितुं शल्यचिकित्सकम् अगमत्। /तदस्मात् पुत्र निष्कृष्य मद्दत्तादङ्गुलीयकात् वाच्यन्ते शासनं पट्टे सूक्ष्माक्षरनिवेशितम्।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: बन्धनम्
Root: बन्धन
Gender: नपुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Footstalk of a leaf
Shloka(s):
3|3|20|2 ► प्रसवः पिप्पलं सस्यं फलं वृन्तं तु बन्धनम्॥ (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|3|20|2 ⇢ वृन्तम् (वृन्त) (नपुं) ⇒ Stalk
foot stalk of a leaf ⇒ बन्धनम्
➠ 3|3|20|2 ⇢ बन्धनम् (बन्धन) (नपुं) ⇒ Footstalk of a leaf ⇒
Related word(s):
Tamil
Tamil
ப3ந்த4னம் : முடிச்சு, கட்டு, கை / கால் விலங்கு, தசை, பாட்டி, நாடா, பாலம், அணை.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: बन्धनम्
Root: बन्धन
Gender: नपुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ cord
⇒ bond
⇒ stem
⇒ rope
⇒ sinew
⇒ stalk
⇒ tying
⇒ muscle
⇒ tether
⇒ arrest
⇒ killing
⇒ joining
⇒ hurting
⇒ bandage
⇒ custody
⇒ stopping
⇒ alloying
⇒ clasping
⇒ junction
⇒ building
⇒ catching
⇒ checking
⇒ peduncle
⇒ coherence
⇒ capturing
⇒ bandaging
⇒ fettering
⇒ restraint
⇒ fastening
⇒ confining
⇒ detention
⇒ connection
⇒ binding up
⇒ captivating
⇒ suppressing
⇒ fixing upon
⇒ imprisonment
⇒ holding fast
⇒ dependent on
⇒ construction
⇒ bridging over
⇒ act of binding
⇒ binding [book]
⇒ something bound
⇒ mundane bondage
⇒ tie [also fig.]
⇒ directing towards
⇒ binding on or round
⇒ imprisonment or a prison
⇒ embanking or an embankment
Shloka(s):
2|8|26|2 ► आगोऽपराधो मन्तुश्च समे तूद्दानबन्धने॥ (क्षत्रियवर्गः)
3|2|14|2 ► बन्धनं प्रसितिश्चारः स्पर्शः स्प्रष्टोपतप्तरि॥ (सङ्कीर्णवर्गः)
3|3|219|4 ► आश्वाख्या शालिशीघ्रार्थे पाशो बन्धनशस्त्रयोः। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|8|26|2 ⇢ उद्दानम् (उद्दान) (नपुं) ⇒ tax, duty, waist, taming, middle, subduing, contents, stringing, fire-place, submarine fire, act of binding on, fastening together, entrance of the sun into the sign of the zodiac
➠ 2|8|26|2 ⇢ बन्धनम् (बन्धन) (नपुं) ⇒ cord, bond, stem, rope, sinew, stalk, tying, muscle, tether, arrest, killing, joining, hurting, bandage, custody, stopping, alloying, clasping, junction, building, catching, checking, peduncle, coherence, capturing, bandaging, fettering, restraint, fastening, confining, detention, connection, binding up, captivating, suppressing, fixing upon, imprisonment, holding fast, dependent on, construction, bridging over, act of binding, binding [book], something bound, mundane bondage, tie [also fig.], directing towards, binding on or round, imprisonment or a prison, embanking or an embankment
➠ 3|2|14|2 ⇢ बन्धनम् (बन्धन) (नपुं) ⇒ cord, bond, stem, rope, sinew, stalk, tying, muscle, tether, arrest, killing, joining, hurting, bandage, custody, stopping, alloying, clasping, junction, building, catching, checking, peduncle, coherence, capturing, bandaging, fettering, restraint, fastening, confining, detention, connection, binding up, captivating, suppressing, fixing upon, imprisonment, holding fast, dependent on, construction, bridging over, act of binding, binding [book], something bound, mundane bondage, tie [also fig.], directing towards, binding on or round, imprisonment or a prison, embanking or an embankment
➠ 3|2|14|2 ⇢ प्रसितिः (प्रसिति) (स्त्री) ⇒ shot, cast, throw, power, onset, reach, sphere, attack, fetter, missile, assault, binding, stretch, dominion, ligament, duration, influence, authority, extension, succession, onward rush, net for catching birds
➠ 3|2|14|2 ⇢ चारः (चार) (पुं) ⇒ spy, bond, going, course, motion, fetter, prison, practising, travelling, progression, wandering about, bait [for fish], Chironji tree [ Buchanania latifolia - Bot. ]
➠ 3|3|219|4 ⇢ पाशः (पाश) (पुं) ⇒ tie, die, net, edge, cord, bond, dice, rope, trap, noose, snare, chain, fetter, border, nature, selvage, particular land-measure, particular constellation, noose as attribute of ziva or yama, anything that binds or fetters the soul i.e. the outer world
Related word(s):
जातिः ➡ क्रिया
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“बन्ध बन्धने”@} 2 ‘बध्नाति बन्धने बन्धेर्बाधयेदिति संयमे।’ 3 इति देवः।
बन्धकः-न्धिका, बन्धकः-न्धिका, 4 बिभन्त्सकः-त्सिका, 5 बाबधकः-धिका
6 बन्द्धा-बन्द्ध्री, बन्धयिता-त्री, बिभन्त्सिता-त्री, बाबधिता-त्री
7 8 बध्नन्-ती, 9 बन्धयन्-न्ती, बिभन्त्सन्-न्ती
-- 10 भन्त्स्यन्-न्ती-ती, बन्धयिषयन्-न्ती-ती, बिभन्त्सिष्यन्-न्ती-ती
-- -- बन्धयमानः, बन्धयिष्यमाणः, -- बाबध्यमानः, बाबधिष्यमाणः
11 भत्-भध्-बधौ-बधः
-- -- -- बद्धः-बद्धम्-बद्धवान्, 12 चक्रबद्धः-दृषद्बद्धः, बन्धितः, बिभन्त्सितः, बाबधितः-तवान्
बन्धः, 13 सुतानुबन्धः, 14 बन्धः, बिभन्त्सुः, बाबन्धः
बन्द्धव्यम्, बन्धयितव्यम्, बिभन्त्सितव्यम्, बाबधितव्यम्
बन्धनीयम्, बन्धनीयम्, बिभन्त्सनीयम्, बाबधनीयम्, बन्ध्यम्, बन्ध्यम्, बिभन्त्स्यम्, बाबध्यम्
ईषद्बन्धः-दुर्बन्धः-सुबन्धः
-- -- बध्यमानः, बन्ध्यमानः, बिभन्त्स्यमानः, बाबध्यमानः
बन्धः, 15 पर्यङ्कबन्धः, चक्रबन्धः, दृषद्बन्धः, 16 अनूबन्धः, बन्धः, बिभन्त्सः, बाबधः
बन्द्धुम्, बन्धयितुम्, बिभन्त्सितुम्, बाबधितुम्
17 18 बन्धा, बद्धिः, बन्धना, बिभन्त्सा, बाबधा
बन्धनम्, बन्धनम्, बिभन्त्सनम्, बाबधनम्
बद्ध्वा, बन्धयित्वा, बिभन्त्सित्वा, बाबधित्वा
अनुबध्य, प्रबन्ध्य, प्रबिभन्त्स्य, प्रबाबध्य
19 चक्रबन्धं बद्धः, 20 अट्टालिकाबन्धं बद्धः
बन्धम् २, बद्ध्वा २, बन्धम् २, बन्धयित्वा २, बिभन्त्सम् २, बिभन्त्सित्वा २, बाबधम् २
बाबधित्वा २
21 उप्रत्यये रूपमेवम्।]] बन्धुः, 22 किरच्प्रत्यये, प्रत्ययस्य कित्त्वेनोपधानकारलोपे च रूपमेवम्।
बद्धमस्य श्रवणेन्द्रियमिति बधिरः = श्रोत्रेन्द्रियहीनः।]] बधिरः, 23 ब्रध्नः-बुध्नः, 24 बन्धुरः, 25 बन्धूकः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१०९८)
02
=>
 (९-क्र्यादिः-१५०८। अक। अनि। पर।)
03
=>
 (श्लो। १२०)
04
=>
 [[१। सन्नन्ताण्ण्वुलि, भष्भावचर्त्वादिकेषु रूपमेवम्। सर्वत्र सन्नन्तेषु एवमेव प्रक्रियेति ज्ञेयम्।]]
05
=>
 [[२। यङन्ते सर्वत्र यङ्निमित्तके नकारलोपे, अभ्यासदीर्घे च रूपनिष्पत्तिरिति ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[३। तृचि, ‘झषस्तधोः--’ (८-२-४०) इति धत्वम्। ‘झलां जश् झशि’ (८-४-५३) इति धातुधकारस्य दकारः। तस्य, ‘झरो झरि--’ (८-४-६५) इति पाक्षिको लोपः। एवं तव्यदादिष्वपि प्रक्रिया ज्ञेया।]]
07
=>
 [पृष्ठम्०९१८+ २७]
08
=>
 [[१। शतरि, क्र्यादित्वात् श्नाप्रत्यये, ‘अनिदिताम्--’ (६-४-२४) इति धातुनकारलोपे, ‘श्नाऽभ्यस्तयोः--’ (६-४-११२) इत्याकारलोपे च रूपमेवम्।]]
09
=>
 [[२। चित्तवत्कर्तृकत्वविवक्षायाम् ण्यन्तेऽत्र परस्मैपदमेव। अचित्तवत्कर्तृकत्वविवक्षायां तु आत्मनेपदमपि भवतीति ज्ञेयम्।]]
10
=>
 [[३। स्यप्रत्ययेऽपि भष्भावचर्त्वादिकं यथायथमूह्यम्।]]
11
=>
 [[४। क्विपि, उपधानकारलोपे, भष्भावचर्त्वविकल्पयो रूपम्।]]
12
=>
 [[५। क्तप्रत्ययान्तात्, ‘सप्तमी--’ (२-३-३६) इति योगविभागात् समासः।]]
13
=>
 [[६। सुतमनुबध्नातीति सुतानुबन्धः। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यण्।]]
14
=>
 [[आ। ‘ज्ञाताशयस्तस्य ततो व्यतानीत् स कर्मठः कर्म सुतानुबन्धम्।।’ भ। का। १। ११। (अत्र कर्मण्यणि सुतानुबन्धम् इति नपुंसकलिङ्गश्रवणासम्भवात् व्याख्यातृभिः सुतानुबन्धि इति पाठमाश्रित्य, तस्य च सुतमनुबन्धुं शीलमस्येति व्युत्पत्त्या ताच्छील्येऽर्थे णिनिप्रत्ययान्तत्वमिति समर्थितम्। तदेव च साध्विति प्रतिभाति।]]
15
=>
 [[७। पर्यङ्के बन्धः पर्यङ्कबन्धः। ‘सिद्धशुष्कपक्वबन्धैश्च’ (२-१-४१) इति सप्तमीतत्पुरुषः। ‘तत्पुरुषे कृति--’ (६-३-१४) इति प्राप्तस्यालुकः ‘नेन्सिद्धबद्ध्नातिषु च’ (६-३-१९) इति निषेधः।]]
16
=>
 [[८। अनु बध्यते इत्यनूबन्धः = प्रत्ययगतः कित्त्वङित्त्वादिर्विशेषः। ‘उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम्’ (६-३-१२२) इति दीर्घः।]]
17
=>
 [पृष्ठम्०९१९+ २७]
18
=>
 [[१। धातोः संयोगान्तत्वेन गुरुत्वात्, ‘गुरोश्च हलः’ (३-३-१०३) इत्यकारप्रत्यये रूप- मेवम्। क्तिनि विवक्षिते तु कित्त्वेनोपधानकारलोपे बद्धिः इत्यपि साधुरिति ज्ञेयम्।]]
19
=>
 [[२। ‘अधिकरणे बन्धः’ (३-४-४१) इति णमुल्। चक्रे बद्ध इत्यर्थः। कषादित्वात् यथाविध्यनुप्रयोगः।]]
20
=>
 [[३। ‘संज्ञायाम्’ (३-४-४२) इति णमुल्। अट्टालिकाबन्ध इति बन्धविशेषस्य संज्ञा। एवं क्रौञ्चबन्धं बद्धः, पद्मबन्धं बद्धः, शरबन्धं बद्धः, इत्यादिषु सर्वत्र णमुलुपपत्तिर्ज्ञेया। अत्र सर्बत्र बन्धः इत्यनेन व्यूहविशेषस्य, काव्यगतस्य बन्ध- विशेषस्य च तन्त्रेण ग्रहणमिति ज्ञेयम्।]]
21
=>
 [[४। औणादिके [द। उ। १। ९५]
22
=>
 [[५। औणादिके [द। उ। ८। २६]
23
=>
 [[६। ‘बन्धेर्ब्रधिबुधि च’ (द। उ। ५-३८) इति नक्प्रत्यये ब्रधि-बुधि-इत्यादेशयोश्च रूपे सिद्ध्यतः। कित्त्वादुपधानकारलोपः। ब्रध्नः = सूर्यः। बुध्नः = सङ्कल्पो मनः, देवो वा।]]
24
=>
 [[७। बाहुलकादौणादिके उरच्प्रत्यये रूपम्। ‘बन्धूर बन्धुरौ स्यातां नम्रसुन्दरयोस्त्रिषु।’ इति रन्तिदेववचनाद् दीर्घमध्यमोऽप्यस्तीति विज्ञायते।]]
25
=>
 [[८। औणादिके (द। उ। ३-४६) ऊकप्रत्यये रूपम्। बन्धूकम् = पुष्पविशेषः।]]