| YouTube Channel

बकुलः (bakulaH)

 
Apte
English
बकुलः [bakulḥ], 1 A kind of tree, Mimusops Elengi, (said according to the convention of poets to put forth blossoms when sprinkled by young women with monthfuls of wine)
काङ्क्षत्यन्यो (केसरः or बकुलः) वदनमदिरां दोहदच्छद्यना$स्याः
Me.*
 8
बकुलः सीधुगण्डूषसेकात् (विकसति)
तव निश्वसितानुकारिभिर्बकुलैरर्धचितां समं मया
R.*
 8.64
(for similar conventions about other trees see the quotation under अशोक).
a kind of drug. -लम् The fragrant flower of this tree
कृती मालाकरो बकुलमपि कुत्रापि निदधे
Bv.*
 1.54. -ली A kind of drug.
Apte 1890
English
बकुलः 1 A kind of tree, Mimusops Elengi, (said according to the convention of poets to put forth blossoms when sprinkled by young women with mouthfuls of wine)
कांक्षत्यन्यो (केसरः or बकुलः) वदनमदिरां दोहदच्छद्मनाऽस्याः Me. 78
बकुलः सीधुगंडूषसेकात् ( विकसति)
(for similar conventions about other trees see the quotation under अशोक).
2 A kind of drug.
लं The fragrant flower of this tree
Bv. 1. 54.
Hindi
Hindi
पेड़ / झाड़ी का प्रकार
Apte Hindi
Hindi
बकुलः
पुं*
 - "बङ्क् + उरच्, रेफस्य लत्वम्, नलोपः"
मौलसिरी वृक्ष
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 बकुलः, सिन्धुपुष्पः, शारदिका, गूढपुष्पकः, चिरपुष्पः, धूकः, भ्रमरानन्दः, मधुपुष्पः, मघगन्धः, मद्यलालसः, मद्यामोदः, मकुलः, मकुरः, विशारदः, शक्रद्रुमः, शिवकेसरः, सर्वकेसरः, सिंहकेसरः, स्थिरपुष्पः, स्त्रीमुखमधुदोहदः, स्त्रीमुखमधुदोहलः, स्त्रीमुखपः, शीतगन्धा, धन्वः, सीधुगन्धः, करकः, केसरः, चिरपुष्पः, धन्वी, मुकुरः, दन्तधावनः, स्त्रीमुखमधुः
noun
एकस्य चिरहरितस्य वृक्षस्य पुष्पम्।
"बकुलस्य सुगन्धः तीव्रः भवति।"
Synonyms:
 बकुलः, वकुलः
noun
एकः वृक्षः यस्य पुष्पाणि सुगन्धितानि सन्ति।
"सः बकुले आरुह्य पुष्पाणि छिनत्ति।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: बकुलः
Root: बकुल
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ kind of tree
⇒ Spanish cherry tree [Mimusops Elengi - Bot.]
Shloka(s):
2|4|64|1 ► एतस्य कलिका गन्धफली स्यादथ केसरे। (वनौषधिवर्गः)
2|4|64|2 ► बकुलो वञ्जुलोऽशोके समौ करकदाडिमौ॥ (वनौषधिवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|4|64|1 ⇢ केसरः (केसर) (पुं) ⇒ mane, hair, Asa foetida [Ferula Asa Foetida - Bot.], Spanish cherry tree [Mimusops Elengi - Bot.], red kamlaa tree [Mallotus philippensis - Bot.], Indian rose chestnut [Mesua Roxburghii - Bot.]
➠ 2|4|64|1 ⇢ केसरम् (केसर) (नपुं) ⇒ mane, hair, Asa foetida [Ferula Asa Foetida - Bot.], Spanish cherry tree [Mimusops Elengi - Bot.], red kamlaa tree [Mallotus philippensis - Bot.], Indian rose chestnut [Mesua Roxburghii - Bot.]
➠ 2|4|64|2 ⇢ बकुलः (बकुल) (पुं) ⇒ kind of tree, Spanish cherry tree [Mimusops Elengi - Bot.]
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ वृक्षः
जातिः ➡ वृक्षः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ब(व)कुलः,
पुं,
 (ब(व)ङ्कते इति । ब(व)कि कौटिल्ये+ “मद्गुरादयश्च ।” उणा० १ । ४२ ।इति उरच् प्रत्ययरेफस्य लत्वं बङ्केर्नलोप-श्चेत्युज्ज्वलदत्तः ।) स्वनामख्यातपुष्पवृक्षः । तत्-पर्य्यायः । केसरः २ । इत्यमरः । २ । ४ । ६४ ॥
केशरः ३ । इति भरतः ॥
बकूलः ४ सिंह-केसरः ५ वरलब्धः ६ सीधुगन्धः ७ मुकूलः ८मुकुलः ९ । इति शब्दरत्नावली ॥
स्त्रीमुख-मधु १० दोहलः ११ मधुपुष्पः १२ सुरभिः १३भ्रमरानन्दः १४ स्थिरकुसुमः १५ शारदिकः १६करकः १७ सीसंज्ञः १८ विशारदः १९ गूढ-पुष्यकः २० धन्वी २१ मदनः २२ मद्यामोदः२३ चिरपुष्पः २४ ॥
(यथा, महाभारते । १ ।६३ । ४२ ।“पुन्नागैः कर्णिकारैश्च बकुलैर्दिव्यपाटलैः ॥
”)अस्य गुणाः । शीतलत्वम् । हृद्यत्वम् । विष-दोषनाशित्वम् । मधुरत्वम् । कषायत्वम् ।मदाढ्यत्वम् । हर्षदायकत्वञ्च ॥
तत्कुसुमगुणाः ।रुच्यत्वम् । क्षीराढ्यत्वम् । सुरभित्वम् । शीत-लत्वम् । मधुरत्वम् । स्निग्धत्वम् । कषायत्बम् ।मलसंग्रहकारकत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
अपि च ।“बकुलो मधुगन्धश्च सिंहकेसरकस्तथा ।बकुलस्तु वरोऽनुष्णः कटुः पाके रसे गुरुः ॥
कफपित्तविषश्वित्रकृमिदन्तगदापहः ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
तत्फलगुणाः ।“बकुलं मधुरं ग्राहि दन्तस्थैर्य्यकरं परम् ॥
”तत्पुष्पगुणाः ।“पद्मं कषायं मधुरं शीतं पित्तकफास्रनुत् ।तद्बत् बकुलपुन्नागकह्लारोत्पलपाटलम् ॥
”इति राजवल्लभः ॥
अस्योत्पत्तिर्यथा, --“विचरन्तं तदा भूयो महेशं कुसुमायुधः ।आरात् स्थित्याग्रतो धन्वी सन्तापयितुमुद्यतः ॥
ततस्तमग्रतो दृष्ट्वा क्रोधाध्मातदृशा हरः ।स्मरमालोकयामास शिखाग्राच्चरणान्तिकम् ॥
आलोकितस्त्रिनेत्रेण मदनो द्युतिमानपि ।प्रादह्यत तदा ब्रह्मन् ! पादादारभ्य कक्ष्यवत् ॥
प्रदह्यमानौ चरणौ दृष्ट्वासौ कुसुमायुधः ।उत्ससर्ज धनुः श्रेष्ठं तज्जगामाथ पञ्चधा ॥
यदासीन्मुष्टिबन्धन्तद्रुक्मपृष्ठं महाप्रभम् ।स चम्पकतरुर्जातः स्रग्गन्धाढ्यो गुणाकृतिः ॥
नाहस्थानं शुभाकारं यदासीद्बज्रभूषितम् ।तज्जातं केशवारण्यं बकुलं नामतो नगैः ॥
या च कोटी शुभा ह्यासीदिन्द्रनीलविभूषिता ।जाता सा पाटला रम्या भृङ्गराजिविराजिता ॥
नाहोपरि तथा मुष्टौ स्थानं चन्द्रमणिप्रभम् ।पञ्चगुल्माभवज्जाती शशाङ्ककिरणोज्ज्वला ॥
ऊर्द्ध्वं मुष्ठ्या अधः कोट्याः स्थानं विद्रुमभूषितम् ।तस्मात् बहुपुटा मल्ली संजाता विविधा मुने ! ॥
”इति श्रीवामनपुराणे ६ अध्यायः ॥
(शिवः । यथा, महाभारते तस्य सहस्रनाम-कीर्त्तने । १३ । १७ । १०९ ।“बणिको वर्द्धकी वृक्षो बकुलश्चन्दनश्छदः ।सारग्रीवो महाजत्रुरलोलश्च महौषधः ॥
”)