| YouTube Channel

फलं (phalaM)

 
Apte 1890
English
फलं [फल्-अच्] 1 Fruit (fig. also) as of a tree
उदेति पूर्वं कुसुमं ततः फलं Ś. 7. 30
R. 4. 33
1. 49.
2 Crop, produce
कृषिफलं Me. 16.
3 A result, fruit, consequence, effect
अत्युत्कटैः पापपुण्यैरिहैव फलमश्नुते H. 1. 83
फलेन ज्ञास्यसि Pt. 1
न नवः प्रभुराफलोदयात् स्थिरकर्मा विरराम कर्मणः R. 8. 22
1. 33.
4 (Hence) Reward, recompense, meed, retribution (good or bad)
फलमस्योपहासस्य सद्यः प्राप्स्यसि पश्य मां R. 12. 37.
5 A deed, an act (opp. words)
ब्रुवते हि फलेन साधवो न तु कंठेन निजोपयोगितां N. 2. 48 ‘good men prove their usefulness by deeds, not by words’.
6 Aim, object, purpose
परेंगितज्ञानफला हि बुद्धयः Pt. 1. 43
किमपेक्ष्य फलं Ki. 2. 21 ‘with what object in view’
Me. 54.
7 Use, good, profit, advantage
जगता वा विफलेन किं फलं Bv. 2. 61.
8 Profit or interest on capital.
9 Progeny, offspring
R. 14. 39.
10 A kernel (of a fruit).
11 A tablet or board (शारिफल).
12 A blade (of a sword).
13 The point or head of an arrow, dart &c.
barb
Mu. 7. 10.
14 A shield.
15 A testicle.
16 A gift.
17 The result of a calculation (in Math.).
18 Product or quotient.
19 Menstrual discharge.
20 Nutmeg.
21 A ploughshare.
22 Loss, disadvantage.
23 The second term in a rule-of-three sum.
24 Correlative equation.
25 The area of a figure.
26 The three myrobalans (त्रिफला).
27 A point on a die.
Comp.
अदनः = फलाशन q. v.
अनुबंधः succession or sequence of fruits or results.
अनुमेय a. to be inferred from the results or consequences
फलानुमेयाः प्रारंभाः संस्काराः प्राक्तना इव R. 1. 20.
अनुसरणं {1} rate of profits. {2} following or reaping consequences.
अंतः a bamboo.
अन्वेषिन् a. seeking for reward or recompense (of actions).
अपेक्षा expectation of the fruits or consequences (of acts), regard to results.
अपेत a. useless, unfertile, unproductive.
अम्लः a kind of sorrel. (
म्लं) tamarind.
अशनः a parrot.
अस्थि n. a cocoa-nut.
आकांक्षा expectation of (good) results
see फलापेक्षा.
आगमः {1} production of fruits, load of fruits
भवंति नम्रास्तरवः फलागमैः Ś. 5. 12. {2} the fruit season, autumn.
आढ्य a. full of or abounding in fruits. (
ढ्या) a kind of plantain.
आरामः a fruit-garden, orchard.
आसक्त a. {1} fond of fruits. {2} attached to fruits, fond of getting fruit (of actions done).
आहारः feeding or living on fruits, fruit-meal.
उच्चयः a collection of fruits.
उत्तमा {1} a kind of grapes (having no stones). {2} = त्रिफला.
उत्पत्तिः f. {1} production of fruit. {2} profit, gain. (
त्तिः) the mango tree (sometimes written फलोत्पति in this sense).
उदयः {1} appearance of fruit, production of results or consequences, attainment of success or desired object
आफलोदयकर्मणां R. 1. 5
8. 22. {2} profit, gain. {3} retribution, punishment. {4} happiness, joy. {5} heaven.
उद्गमः appearance of fruits
Ś. 5. 12 (v. l.).
उद्देशः regard to results
see फलापेक्षा.
उपजीविन् a. living by cultivating or selling fruits.
उपेत a. yielding fruit, fruitful, fertile.
कामना desire of fruits or consequences.
कालः fruit-season.
केसरः the cocoanut tree.
कोशः
षः,
कोशकः the scrotum (covering of the testicles).
खंडनं frustration of fruits or results, disappointment.
ग्रहः deriving benefit or advantage.
ग्रहि, ग्राहिन् a. (also फलेग्रहि and फलेग्राहिन्) fruitful, yielding or bearing fruit in season
श्लाध्यतां कुलमुपैति पैतृकं स्यान्मनोरथतरुः फलेग्रहिः Kīr. K. 3. 60
Māl. 9. 39. (
m.) a fruit-tree.
ग्रहिष्णु a. fruitful.
छदनं a house built of wooden boards.
त्रयं,
त्रिकं the three myrobalans (त्रिफला).
द,
दातृ,
प्रद a. {1} productive, fruitful, bearing fruit
Ms. 11. 143. {2} bringing in gain or profit. {3} giving a reward, rewarding. (
दः) a tree.
निर्वृत्ति f. final consequence or reward.
निवृत्तिः f. cessation of consequences.
निष्पत्तिः f. production of fruit.
परिणतिः f.
परिणामः,
पाकः (फलेपाकः also) {1} the ripening of fruit. {2} the fulness of consequences.
पाकांता,
पाकावसाना an annual plant.
पातनं knocking down or gathering fruit.
पादपः a fruit-tree.
पूरः,
पूरकः the common citron tree.
प्रदानं {1} the giving of fruits. {2} a ceremony at weddings.
प्राप्तिः f. attainment of the desired fruit or object.
प्रिया the Priyaṅgu plant.
वंध्यः a tree barren of fruit.
बंधिन् a. forming or developing fruit.
भागः a share in any product or profit.
भागिन्
भाज् a. partaking of a reward or profit.
भूमिः f. a place where one receives the reward or recompense of his deeds (i. e. heaven or hell).
भृत् a. bearing fruit, fruitful.
भोगः {1} enjoyment of consequences. {2} usufruct.
मत्स्या the aloe plant.
योगः {1} the attainment of fruit or the desired object, Mu. 7. 10. {2} wages, remuneration.
राजन् m. a water-melon.
वर्तुलं a watermelon.
विक्रयिन् a. a fruit-seller.
वृक्षः a fruit-tree.
वृक्षकः the bread-fruit tree.
शाडवः the pomegranate tree.
शालिन् a. {1} bearing fruit, fruitful. {2} sharing in the consequences.
शैशिरः the Badara tree.
श्रेष्ठः the mango tree.
संस्थ a. bearing fruit.
संपद् f. {1} abundance of fruit. {2} success.
साधनं a means of effecting any desired object, realization of an object.
सिद्धिः f. {1} reaping fruit, attainment or realization of the desired object. {2} a prosperous result.
स्नेहः a walnut tree.
हारी an epithet of Kālī or Durgā.
हीन a. yielding no fruit or profit.
हेतु a. acting with a view to results.
Hindi
Hindi
परिणाम
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
फलं,
क्ली,
 (फलतीति । फल निष्पत्तौ ञि फलाविशरणे वा + अच् ।) लाभः । (यथा, शकु-न्तलायाम् । १ अङ्के ।“शान्तमिदमाश्रमपदं स्फुरति च बाहुःकुतः फलमिहास्य ।अथवा भवितव्यानां द्बाराणि भवन्ति सर्व्वत्र ॥
”)शस्यम् । (यथास्य भक्षणविधिः ।“फलानि सर्व्वभक्ष्यांश्च प्रदद्याद्बै दलेषु च ॥
”“फलानि सर्व्वभक्ष्यांश्च परिशुष्काणि यानि च ।तानि दक्षिणपार्श्वे तु भुञ्जानस्योपकल्पयेत् ॥
”इति सुश्रुते सूत्रस्थाने । ४६ अध्यायः ॥
यथा च शकुन्तलायाम् ।“उदेति पूर्व्वं कुसुमं ततः फलंघनीदयः प्राक् तदनन्तरं पयः ॥
”)फलकम् । (शारिफलकार्थे यथा, महाभारते ।४ । १ । २४ ।“वैदूर्य्यान् काञ्चनान् दान्तान् फलैर्ज्योतीरसैःसह ।कृष्णाक्षान् लोहिताक्षांश्च निर्व्वत्स्यामि मनो-रमान् ॥
”)हेतुकृतम् । इत्यमरः ॥
जातीफलम् । व्युष्टिः ।त्रिफला । (यथा, --“हरीतकी चामलकी विभीतकमिदं त्रयम् ।त्रिफला फलमित्युक्तं तच्च ज्ञेयं फलत्रिकम् ॥
”इति वैद्यकपरिभाषायाम् ॥
)कक्कोलम् । इति मेदिनी । ले, ३३ ॥
वाणाग्रम् ।आर्त्तवम् । इति शब्दरत्नावली ॥
फालः । इतिहेमचन्द्रः ॥
दानम् । इति धरणिः ॥
मुष्कः ।यथा, --“अफलो भुज्यते मेषः सफलस्तु न भुज्यते ।”इति रामायणम् ॥
(प्रमेयभेदः । यथा, --“आत्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनः प्रवृत्तिदोषप्रेत्य-भावफलदुःखापवर्गास्तु प्रमेयम् ॥
” इति गोतम-सूत्रम् ।तत्रैव फलसूत्रम् यथा । “प्रवृत्तिदोषजनितो-ऽर्थः फलम् ॥
” “सुखदुःखसंवेदनं फलम् । सुख-विपाकं कर्म्मदुःखविपाकञ्च तत् पुनर्देहेन्द्रिय-विषयबुद्धिषु सतीषु भवतीति सह देहादिभिःफलमभिप्रेतम् । तथाहि प्रवृत्तिदोषजनितो-ऽर्थः फलमेतत् सर्व्वं भवति तदेतत् फलमुपात्तमु-पात्तं हेयं त्यक्तं त्यक्तमुपादेयमिति नास्यहानोपादानयोर्निष्ठा पर्य्यवसानं वास्ति सखल्वयं हानोपादानस्रोतसोह्यते लोकः ।” इतिवात्स्यायनः ॥
) जीवस्य कर्म्मफलभुक्तिर्यथा, --“जीवः कर्म्मफलं भुङ्क्ते आत्मा निर्लिप्त एवच ।आत्मनः प्रतिविम्बश्च देही जीवः स एव च ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे २३ अध्यायः ॥
दानफलं यथा, --“यथा फलन्ति शस्यानि न्यूनानि वाधिकानि च ।कृषकाणां क्षेत्रभेदे पात्रभेदे फलं तथा ॥
सामान्यदिवसे विप्रे दानं समफलं भवेत् ।अमायां रविसंक्रान्त्यां फलं शतगुणं भवेत् ।चातुर्मास्यां पौर्णमास्यामनन्तं फलमेव च ॥
ग्रहणे शशिनः कोटिगुणञ्च फलमेव च ।सूर्य्यस्य ग्रहणे चापि ततो दशगुणं भवेत् ॥
अक्षयायामक्षयञ्चैवासंख्यं फलमुच्यते ।एवमन्यत्र पुण्याहे फलाधिक्यं भवेदिह ॥
यथा दाने तथा स्नाने जपेऽन्यत्पुण्यकर्म्मसु ।एवं सर्व्वत्र बोद्धव्यं नराणां कर्म्मणां फलम् ॥
सामान्यदेशे दानञ्च विप्रे समफलं भवेत् ।तीर्थे देवगृहे चैव फलं शतगुणं स्मृतम् ॥
गङ्गायाञ्च कोटिगुणं क्षेत्रे नारायणे फलम् ।एवं सर्व्वत्र बोद्धव्यं फलाधिक्यं क्रमेण च ॥
यथा चैव कोटिगुणं तथा च विष्णुमन्दिरे ।केदारे च लक्षगुणं हरिद्बारे तथा फलम् ॥
पुष्करे भास्करक्षेत्रे दशलक्षगुणं फलम् ।एवं सर्व्वत्र बोद्धव्यं फलाधिक्यं क्रमेण च ॥
सामान्यब्राह्मणे दानं सममेव फलं भवेत् ।लक्षं त्रिसन्ध्यपूते च पण्डिते च जितेन्द्रिये ॥
विष्णुमन्त्रोपासके च बुधे कोटिगुणं भवेत् ।एवं सर्व्वत्र बोद्धव्यं फलाधिक्यं गुणं भवेत् ॥
यथा दण्डेन सूत्रेण शरावेण जवेन च ।कुम्भं निर्म्माति चक्रेण कुम्भकारो मृदा भुवि ।तथैव कर्म्मसूत्रेण फलं धाता ददाति च ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ३४ अध्यायः ॥
* ॥
स्वप्रियफलस्य विष्णुदेयत्वम् यथा, --“भक्ष्याणि यानि पेयानि भोज्यान्यभिमतानिच ।फलञ्च वल्लभं यच्च तत्तद्देयं जनार्द्दने ॥
”इत्यग्निपुराणम् ॥
* ॥
इष्टकफलद्वारा फलपातननिषेधो यथा, --“न पातयेदिष्टकाभिः फलानि वै फलेन तु ।न म्ले च्छभाषां शिक्षेत नाकर्षेच्च पदासनम् ॥
”इति कौर्म्मे उपविभागे १६ अध्यायः ॥
कर्म्मजन्यशुभादृष्टदुरदृष्टसम्भवस्वर्गनरकादि ।तत्त्रिविधं यथा, --“अनिष्टमिष्टं मिश्रञ्च त्रिविधं कर्म्मणः फलम् ।भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु सन्न्यासिनां क्वचित् ॥
”इति श्रीभगवद्गीतायाम् १८ अध्यायः ॥
“अनिष्टं नारकित्वम् । इष्टं देवत्वम् । मिश्रं मनु-ष्यत्वम् । एवं त्रिविधं पापस्य पुण्यस्य उभय-मिश्रस्य च कर्म्मणो यत् फलं प्रसिद्धं तत् सर्व्व-मत्यागिनामेव प्रेत्य परत्र भवति तेषां त्रिविष-कर्म्मसम्भवात् न तु सन्न्यासिनां क्वचिदपिभवति ।” इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥
* ॥
वेदादीनां फलम् । यथा, वह्निं प्रति मरीचि-वाक्यम् ।“स तं प्राह फलं ब्रूहि वेदस्य च धनस्य च ।दारश्रुतस्य विप्रादेः स्वर्गापवर्गहेतवे ॥
वह्निरुवाच ।अग्निहोत्रफला वेदा दत्तमुक्तफलं धनम् ।रतिपुत्त्रफला दाराः शीलवृत्तफलं श्रुतम् ॥
”इति वह्निपुराणे नित्याह्निकस्नानविधिनामा-ध्यायः ॥
* ॥
लवणादिसंयोगे फलस्यान्नत्वं यथा, “तण्डुलोम्ब्वग्निसंयोगाल्लवणयोगेन पिष्टकम् ।फलं त्रितयसंयोगादन्नं भवति तत्क्षणात् ॥
”इति रामार्च्चनचन्द्रिकाधृतवचनमिति केचित् ॥