| YouTube Channel

प्रेतः (pretaH)

 
Apte Hindi
Hindi
प्रेतः
पुं*
 - प्र + इ + क्त
"दिवंगत आत्मा, और्ध्वदेहिक क्रिया किये जाने से पूर्व जीव की अवस्था"
प्रेतः
पुं*
 - प्र + इ + क्त
"भूत, पिशाच"
प्रेतः
पुं*
 - प्र+इ+क्त
नरक में रहने वाला
प्रेतः
पुं*
 - प्र+इ+क्त
"इस संसार से गया हुआ, मृत"
प्रेतः
पुं*
 - प्र+इ+क्त
पितर
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 प्रेतः, प्रेतनरः, प्रेतिकः, परेतः, नारकः, नरकवासी, नरकामयः, परेतः, निशाटः, ब्रह्मराक्षसः, भूतः, मलिनमुखः, रहाटः, श्मशाननिवासी, श्मशानवेश्मा, सत्त्व
noun
मृत्योः अनन्तरं यः जीवात्मा तस्य सा अवस्था यस्यां सः मोक्षाभावत् अन्यजनान् पीडयति।
"आधुनिके युगे विरलाः जनाः प्रेतानाम् अस्तित्त्वं न स्वीकुर्वन्ति।"
Synonyms:
 परासुः, प्राप्तपञ्चत्वः, परेतः, प्रेतः, संस्थितः, प्रमीतः
adjective
यः गतप्राणः।
"सः मृतः शावकः अस्ति।"
Tamil
Tamil
ப்ரேத: : பிணம், பூதம், பிசாசு.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
प्रेतः,
पुं,
 (प्र + इ गतौ + क्तः ।) नरकस्थप्राणी ।इत्यमरः । ३ । ३ । ५९ ॥
भूतभेदः । मृते, त्रि ।इति मेदिनी । ते, ३७ ॥
(यथा, मनुः । २ । २४७ ।“आचार्य्ये तु खलु प्रेते गुरुपुत्त्रे गुणान्विते ।गुरुदारे सपिण्डे वा गुरुवत् वृत्तिमाचरेत् ॥
”)वैदिकविधानेन और्द्धदेहिकाभावात् विष्णुद्बेषाच्चबहुनरकभोगान्ते प्रेतशरीरं भवति । यथा, --लोमश उवाच ।“ततो बहुतिथे काले स राजा पञ्चतां गतः ।वैदिकेन विधानेन न लेभे सौर्द्धदेहिकम् ॥
विष्णुप्रद्वेषमात्रेण युगानां सप्तविंशतिम् ।भुक्त्वा च यातनां यामीं निस्तीर्णनरको नृपः ॥
समया गिरिराजन्तु पिशाचोऽभूत्तदामहान् ॥
”तस्य रूपं यथा, --“देवद्युतिरधीयानः शुश्राव करुणामयः ।समागत्य ततस्तत्र तं पिशाचं ददर्श सः ॥
विकरालमुखं दीनं पिशङ्गनयनं भृशम् ।ऊर्द्ध्वमूर्द्धजकृष्णाङ्गं यमदूतमिवापरम् ॥
चलज्जिह्वञ्च लम्बोष्ठं दीर्घजङ्घशिराकुलम् ।दीर्घाङ्घ्रिं शुष्कतुण्डञ्च गर्त्ताक्षं शुष्कपञ्जरम् ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे १६ अध्यायः ॥
* ॥
प्रेतत्यादि जनककर्म्माणि यथा, --“हविर्ज्जुह्वति नाग्नौ ये गोविन्दं नार्च्चयन्ति ये ।लभन्ते नात्मविद्याञ्च सुतीर्थविमुखाश्च ये ॥
सुवर्णं वस्त्रताम्बूलं रत्नमन्नं फलं जलम् ।आर्त्तेभ्यो न प्रयच्छन्ति सर्व्वे सुकृतदारकाः ॥
ब्रह्मस्वञ्च स्त्रीधनानि लोभादेव हरन्ति ये ।बलेन छद्मना वापि धूर्त्ताश्च परवञ्चकाः ॥
नास्तिकाः कुहकाश्चौरा ये चान्ये वकवृत्तयः ।बालवृद्धातुरस्त्रीषु निर्द्दयाः सत्यवर्ज्जिताः ॥
अग्निदा गरदा ये च ये चान्ये कूटसाक्षिणः ।अगम्यागानिनः सर्व्वे ये चान्ये ग्रामयाजिनः ॥
व्याधाचरणसम्पन्ना वर्णादिधर्म्मवर्ज्जिताः ।देवोपदेवदनुजरक्षोयक्षादिसेविनः ॥
सर्व्वदा मादकद्रव्यपानमत्ता हरिद्बिषः ।देवतोच्छिष्टपतितनृपश्राद्धान्नभोजिनः ॥
असत्कर्म्मरता नित्यं सर्व्वपातकपापिनः ।पाषण्डधर्म्मचरणाः पुरोधोवृत्तिजीविनः ॥
पितृमातृस्नुषापत्यस्वदारत्यागिनश्च ये ।ये कदर्य्याश्च लुब्धाश्च नास्तिका धर्म्मदूषकाः ॥
त्यजन्ति स्वामिनं युद्धे त्यजन्ति शरणागतम् ।गवां भूमेश्च हर्त्तारो ये चान्ये रत्नदूषकाः ॥
महाक्षेत्रेषु सर्व्वेषु प्रतिग्रहरताश्च ये ।परद्रोहरता ये च तथा ये प्राणिहिंसकाः ॥
परापवादिनः पापा देवतागुरुनिन्दकाः ।कुप्रतिग्राहिणः सर्व्वे सम्भवन्ति पुनः पुनः ॥
प्रेतराक्षसपैशाच्यतिर्य्यग्वृक्षकुयोनिषु ।न तेषां सुखलेशोऽस्ति इह लोके परत्र च ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे १८ अध्यायः ॥
* ॥
पञ्चप्रेतोपाख्यानं यथा, --ब्राह्मण उवाच ।“प्रेतानां नाम जातीनां युष्माकं सम्भवः कथम् ।किन्तत् कारणमुद्दिश्य यूयमीदृशनामकाः ॥
प्रेता ऊचुः ।अहं स्वादु सदा भुक्त्वा दद्यां पर्य्युषितं सदा ।एतत्कारणमुद्दिश्य नाम पर्य्युषितं मम ॥
१ ॥
सूचिता बहवोऽनेन विप्राद्या ह्यन्नकाङ्क्षिणः ।एतत् कारणमुद्दिश्य सूचीमुखमिमं विदुः ॥
२ ॥
शीघ्रं गच्छति विप्रेण याचितः क्षुधितेन वै ।पश्चाद्भुङ्क्ते द्विजः शिष्टमेष शीघ्रक उच्यते ॥
३ ॥
गृहोपरि सदा भुङ्क्ते स्वादु द्विजभयेन हि ।द्विजाय कुत्सितं दत्त्वा एष रोहक उच्यते ॥
४ ॥
मौनेनापि स्थिरो नित्यं याचितो विलिखेन्महीम् ।अस्माकमवि पापिष्ठो लेखको नाम एष वै ॥
५ ॥
मेढ्रेण लेखको याति रोहकः पार्श्वतःशिराः ।शीघ्रकः पङ्गुतां प्राप्तः सूची सूचीमुखोऽभवत् ॥
”प्रेतानामाहारो यथा, --द्विज उवाच ।“ये जीवा भुवि तिष्ठन्ति सर्व्वे आहारमूलकाः ।युष्माकमपि आहारं ओतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥
प्रेता ऊचुः ।शृणु आहारमस्माकं सर्व्वसत्त्वविगर्हितम् ।श्लेष्ममूत्रपुरीषेण योवितान्तु मलेन च ॥
गृहाणि त्यक्तशौचानि प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै ॥
स्त्रीभिर्जग्धानि जीर्णानि संकीर्णापहतानि च ।मलेनातिजुगुप्सानि प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै ॥
भयलज्जाविहीनानि पतितैः सेवितानि च ।अन्योन्यदस्युयुक्तानि प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै ॥
कलहान्वितशोकानि त्यक्तशोभानि मण्डनैः ।सवर्च्चस्कानि भाण्डानि प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै ॥
वलिमन्त्रविहीनानि द्विजादृष्टानि यानि तु ।नियमव्रतहीनानि प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै ॥
गुरवो नैव पूज्यन्ते स्त्रीजितानि मलानि च ।सक्रोधान्यपवित्राणि प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै ॥
भुञ्जन्ति भिन्नभाण्डेषु मर्य्यादारहितेषु च ।अन्योन्योच्छिष्टयुक्तेषु तत्र प्रेतास्तु भुञ्जते ॥
सकेशमाक्षिकोच्छिष्टं पूतिपर्य्युषितं तथा ।सक्रोधञ्च सशोकञ्च तच्च प्रेतेषु भोजनम् ॥
सनग्नं भोजनं यच्च नोत्तरीयं पदासनम् ।सोष्णीषं सासुरीकक्षं तच्च प्रेतेषु भोजनम् ॥
अर्द्धग्रासं महाग्रासं सोत्क्षिप्तं पतितं तथा ।दुर्भुक्तं गोष्ठिकञ्चैव तच्च प्रेतेषु भोजनम् ॥
सौतिकं मृतकञ्चैव रजसं कलुषीकृतम् ।निर्द्दीपं कृमिवच्चाग्रे यद्भुक्तं प्रैतिकन्तु तत् ॥
एतत्ते कथितं सर्व्वं यत् प्रेतेष्वेव भोजनम् ।निर्व्विण्णाः प्रेतजात्या वै पृच्छामस्त्वां द्विजो-त्तम ! ॥
” * ॥
प्रेतत्वाभावकारणं यथा, --“न प्रेतो जायते येन येन चैवेह जायते ।एतत् सर्व्वं समासेन प्रब्रूहि वदतां वर ! ॥
ब्राह्मण उवाच ।एकरात्रं त्रिरात्रं वा कृच्छं चान्द्रायणादिकम् ।व्रतेष्वप्युषियो यस्तु न प्रेतो जायते नरः ॥
मिष्टान्नपानदाताथ सततं श्रद्धयान्वितः ।देवपूजाकरो नित्यं न प्रेतो जायते नरः ॥
त्रिरग्निरेकपञ्चाग्निर्निरग्निर्वाप्युपासकः ।सर्व्वभूतदयापन्नो न प्रेतो जायते नरः ॥
तुल्यमानापमानश्च तुल्यः काञ्चनलोष्टयोः ।तुल्यः शत्री च मित्रे च न प्रेतो जायते नरः ॥
देवतातिथिपूजासु गुरुजातिषु नित्यशः ।वेदशास्त्ररतो नित्यं न प्रेतो जायते नरः ॥
जितक्रोधो मदैश्वर्य्यतृष्णासङ्गविवर्जितः ।क्षमाक्रोधसुशीलश्च न प्रेतो जायते नरः ॥
देवतातिथिपूजास्तु पर्व्वतांश्च नदीस्तथा ।पश्येद्देवालयांश्चैव न प्रेतो जायते नरः ॥
” * ॥
प्रेतत्वकारणं यथा, --“शूद्रान्नं यो द्बिजो भुड्क्ते यः क्रामति द्बिजो-त्तमम् ।वृत्तिहा द्विजदेवेषु स प्रेतो जायते नरः ॥
मातरं पितरं वृद्धं ज्ञातिं साधुजनं तथा ।लोभात् त्यजति यः स्नेहं स प्रेतो जायते नरः ॥
अयाज्ययाजकश्चैव याज्यञ्च परिवर्जयेत् ।शूद्रानुग्रहकर्त्ता च स प्रेतो जायते नरः ॥
कुज्योतिषि कुविद्यस्तु कुजनेषु कुदेशकः ।शूद्रसेवाकरो राज्ञा स प्रेतो जायते नरः ॥
सेवकायापद्रुतो यः सेवकस्त्वपरिग्रहः ।ताबुभावपि जायेते प्रेतौ कालान्नकिंप्रदः ॥
द्विजानुमन्त्रितो भुङ्क्ते शूद्रान्नं वा द्बिजस्य तु ।शूद्रेणैव द्बिजः प्रेतो निरयानुपगच्छति ॥
गीतवाद्यरतो नित्यं मद्यपस्त्रीनिषेवणात् ।द्यूतमांसप्रियो यस्तु स प्रेतो जायते नरः ॥
वृथारेतो वृथामांसो वृथावादी वृथामतिः ।निन्दको द्बिजदेवानां स प्रेतो जायते नरः ॥
वृद्धं बालं गुरुं विप्रं योऽवमन्य भुनक्ति वै ।कन्यां ददाति शुल्केन स प्रेतो जायते नरः ।न्यासापहर्त्ता मित्रध्रुक् परपाकरतस्तथा ।विश्रम्भघाती कूटश्च स प्रेतो जायते नरः ॥
निर्द्दोपान् सुहृदो नारीस्त्यजेत् कालान्नपाति यः ।धनमीहेत यस्तेषां स प्रेतो जायते नरः ॥
हस्त्यश्वरथयानानि मृतशय्यासनादि यः ।कृष्णाजिनञ्च गृह्णाति अनापत्सु गतो द्विजः ॥
तथोभयमुखीं कालं सशैलां मेदिनीं द्बिजः ।कुरुक्षेत्रस्य यद्दानं चाण्डालात् पतितात्तथा ।मासिकेऽपि नवश्राद्धे भुञ्जन् प्रेतान्न मुच्यते ॥
ब्रह्महा गोवधी स्तेयी सुरापो गुरुतल्पगः ।भूमिकन्यापहर्त्ता यः स प्रेतो जायते नरः ॥
लालासङ्करकृन्नित्यं वर्णसङ्करकृत्तथा ।योनिसङ्करकृच्चापि स प्रेतो जायते नरः ॥
विक्रीणाति विषं शङ्खं तिलानां लवणस्य तु ।गवां केशरिणां मोहात् विक्रयात् प्रेततांव्रजेत् ॥
कूटमाप्ये च तौल्येन क्रयं क्रीणाति विक्रयात् ।मद्यतक्रपयोदध्नां स प्रेतो जायते नरः ॥
स्त्रीरक्तो मद्यमाने तु मृगयामनुधावति ।नित्यनैमित्तिकेऽदाता स प्रेतो जायते नरः ॥
”इत्यग्निपुराणम् ॥
* ॥
मनुष्याणां आतिवाहिकदेहानन्तरं प्रेतदेहोभवति । यथा, विष्णुधर्म्मोत्तरे ।“तत्क्षणादेव गृह्णाति शरीरमातिवाहिकम् ।आतिवाहिकर्संज्ञोऽसौ देहो भवति भार्गव ! ॥
केवलं तन्मनुष्याणां नान्येषां प्राणिनां क्वचित् ।प्रेतपिण्डैस्ततो दत्तैर्देहमाप्नोति भार्गव ! ॥
भोगदेहमिति प्रोक्तं क्रमादेव न संशयः ।प्रेतपिण्डा न दीयन्ते यस्य तस्य विमोक्षणम् ॥
श्माशानिकेभ्यो देवेभ्य आकल्पं नैव विद्यते ।तत्रास्य यातना घोराः शीतवातातपोद्भवाः ॥
ततः सपिण्डीकरणे बान्धवैः स कृते नरः ।पूर्णे संवत्सरे देहमतोऽन्यं प्रतिपद्यते ॥
ततः स नरके याति स्वर्गे वा स्वेन कर्म्मणा ॥
”इति शुद्धितत्त्वम् ॥