| YouTube Channel

प्रेत (preta)

 
शब्दसागरः
English
प्रेत
mfn.
(-तः-ता-तं) Dead, deceased.
m.
(-तः)
1. A ghost, a goblin, a
spirit, an evil being, especially animating the carcases of the
dead.
2. The spirit before obsequial rites are performed.
E.
प्र be-
fore, इत gone.
Capeller Eng
English
प्रे॑त
a.
deceased, dead,
adv.
°वत्†
m.
a ghost.
Yates
English
प्रे_त (तः) 1.
m.
A ghost.
a. Deceased.
Spoken Sanskrit
English
प्रेत - preta -
m.
- deadbody
प्रेत - preta -
m.
- ghost
प्रेत - preta -
adj.
- dead
प्रेत - preta -
adj.
- departed
प्रेत - preta -
adj.
- dead person
प्रेत - preta -
m.
- evil being
प्रेत - preta -
m.
- spirit of a dead person
प्रेत - preta - ppp. - defunct
प्रेत - preta - ppp. - deceased
Wilson
English
प्रेत
mfn.
(-तः-ता-तं) Dead, deceased.
m.
(-तः)
1 A ghost, a goblin a sprite, an evil being, especially animating the carcases
of the dead.
2 The spirit before obsequial rites are performed.
E.
प्र before इत gone.
Apte
English
प्रेत [prēta], p. p. [प्र-इ-क्त] Departed from this world, dead, deceased
स्वजनाश्रु किलातिसंततं दहति प्रेतमिति प्रचक्षते
R.*
8.86.
तः The departed spirit, the spirit before obsequial rites are performed.
A ghost, evil spirit
प्रेतान् भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः
Bg.*
17.4
Ms.*
12.71.
The inhabitant of hell (नारक)
शुश्रुवुर्दारुणा वाचः प्रेतानामिव भारत
Mb.
* 6.46.19.
The manes (पितर)
प्रथिता प्रेतकृत्यैषा पित्र्यं नाम विधुक्षये तस्मिन् युक्तस्यैति नित्यं प्रेतकृत्यैव लौकिकी
Ms.*
3.127.
Comp.
-अधिपः an epithet of Yama. -अन्नम् food offered to the manes. -अयनः
N.
of a particular hell. -अस्थि
n.
the bone of a dead man. ˚धारिन् an epithet of Śiva. -आवासः a burialground, cemetery. -ईशः, -ईश्वरः an epithet of Yama. -उद्देशः an offering to the manes. -कर्मन्
n.
, -कृत्यम्, -कृत्या obsequial or funeral rites
Ms.*
3.127. -कायः a corpse. -कार्यम् see प्रेतकर्मन्
तस्य प्रेतकार्याणि कृत्वा सर्वाणि भारत
Mb.
* 3.138.7. -गत
a.
dead. -गृहम् a cemetery.-गोपः the keeper of the dead. -चारिन्
m.
an epithet of Śiva. -दाहः the burning of the dead, cremation. -धूमः the smoke issuing from a funeral pile. -नदी the river वैतरिणी. -नरः a goblin, ghost. -निर्यातकः, -निर्हारकः a man employed to carry dead bodies
प्रेतनिर्यातकश्चैव वर्जनीयाः प्रयत्नतः
Ms.*
3.166. -पक्षः 'the fortnight of the manes',
N.
of the dark half of Bhādrapada when offerings in honour of the manes are usually performed
cf.
पितृपक्ष. -पटहः a drum beaten at a funeral. -पतिः Yama (the Indian 'Pluto'). -पात्रम् a vessel used in a Śrāddha ceremony. -पुरम् the city of Yama. -भावः death. -भूमिः
f.
a cemetery. -मेधः a funeral sacrifice. -राक्षसी the holy basil (तुलसी). -राजः an epithet of Yama. -लोकः the world of the dead
प्रेत- लोकं परित्यज्य आगता ये महालये Ulkādānamantra. -वनम् a cemetery. -वाहित
a.
possessed by a ghost. -शरीरम् the body of the departed spirit. -शुद्धिः
f.
, -शौचम् purification after the death of a relative. -श्राद्धम् an obsequial offering made to a departed ralative during the year of his death.
हारः one who carries a dead body.
a near relative.
प्रेत [prēta] प्रेति [prēti] प्रेत्य [prētya], प्रेति प्रेत्य
&c.
See under प्रे.
Apte 1890
English
प्रेत p. p. [प्र-इ-क्त] Departed from this world, dead, deceased
स्वजनाश्रु किलातिसंततं दहति प्रेतमिति प्रचक्षते R. 8. 86.
तः 1 The departed spirit, the spirit before obsequial rites are performed.
2 A ghost, evil spirit, Bg. 17. 4
Ms. 12. 71.
Comp.
अधिपः an epithet of Yama.
अन्नं food offered to the Manes.
अस्थि n. the bone of a dead man. °धारिन् an epithet of Śiva.
आवासः a burial-ground, cemetery.
ईशः,
ईश्वरः an epithet of Yama.
उद्देशः an offering to the Manes.
कर्मन् n.,
कृत्यं,
कृत्या obsequial or funeral rites.
गत a. dead.
गृहं a cemetery.
गोपः the keeper of the dead.
चारिन् m. an epithet of Śiva.
दाहः the burning of the dead, cremation.
धूमः the smoke issuing from a funeral pile.
नदी the river वैतरिणी.
तरः a goblin, ghost.
निर्यातकः,
निहार्रकः a man employed to carry out dead bodies.
पक्षः ‘the fortnight of the Manes’, N. of the dark half of Bhādrapada when offerings in honour of the Manes are usually performed
cf. पितृपक्ष.
पटहः a drum beaten at a funeral.
पतिः Yama (the Indian ‘Pluto’).
पुरं the city of Yama.
भावः death.
भूमिः f. a cemetery.
मेघः a funeral sacrifice.
राक्षसी the holy basil (तुलसी).
राजः an epithet of Yama.
लोकः the world of the dead.
वनं a cemetery.
वाहित a. possessed by a ghost.
शरीरं the body of the departed spirit.
शुद्धिः f.,
शौचं purification after the death of a relative.
श्राद्धं an obsequial offering made to a departed relative during the year of his death.
हारः {1} one who carries out a dead body. {2} a near relative.
प्रेत, प्रेति, प्रेत्य &c. See under प्रे.
Monier Williams Cologne
English
प्रे॑त a
mfn.
departed, deceased, dead, a dead person,
ŚBr.
GṛŚrS.
MBh.
प्रे॑त
m.
the spirit of a dead person (esp. before obsequial rites are performed), a ghost, an evil being,
Mn.
MBh.
&c.
(cf.
RTL.
241, 271
MWB.
219).
प्रेत b
&c.
See
p.
711, col. 3.
Monier Williams 1872
English
प्रेत, अस्, आ, अम्, departed, deceased, dead, de-
funct, a dead person
(अस्), m. the spirit of a de-
parted person, departed spirit, spirit abiding in the
lower world, the spirit before obsequial rites are
performed
a ghost, an evil being (especially one ani-
mating the carcases of the dead).
—प्रेत-कर्मन्,
अ, n. an obsequial act or rite, funeral rites.
—प्रेत-
कल्प, अस्, m. ‘obsequial ordinance, N. of the
second part of the Garuḍa-Purāṇa.
—प्रेत-कार्य,
अम्, n. or प्रेत-कृत्य, अम्, आ, n. f. an obsequial
or funeral rite, obsequial ceremonies in honour of
the dead or of deceased ancestors.
—प्रेत-गत, अस्,
आ, अम्, gone to the departed, dead.
—प्रेत-गृह,
अम्, n. ‘house of the dead, a burying ground.
—प्रे-
त-गोप, अस्, m. the Keeper of the dead.
—प्रेत-
चारिन्, ई, m. ‘roaming among the dead, Śiva.
—प्रे-
त-त्व, अम्, n. the state of a departed spirit, the being
dead.
—प्रेत-दाह, अस्, m. the burning of the
dead.
—प्रेत-धूम, अस्, m. ‘smoke of the dead,
the smoke of a funeral pile
(according to Kullūka
= दह्यमान-शव-धूम।)
—प्रेत-नदी, f.
the river of the dead (= वैतरणी, q. v.).
—प्रेत-
नर, अस्, m. a dead man, a corpse, a ghost.
—प्रेत-निर्यातक or प्रेत-निर्हारक, अस्, m. a
man employed to carry forth dead bodies
a kinsman
who does so.
—प्रेत-पक्ष or प्रेत-पक्षक,
अस्, m. ‘half-month of the departed, i. e. of the
Manes, N. of the dark half in the Gauṇa Āśvina
(so called as peculiarly appointed for the celebration
of obsequial rites to the Pitṛs or Manes
= पितृ-
पक्ष).
—प्रेत-पटह, अस्, m. ‘drum of the
dead, a drum beaten at a funeral.
—प्रेत-पति, इस्,
m. ‘lord or ruler of the dead, an epithet of Yama.
—प्रेत-पात्र, अम्, n. ‘vessel of the dead, a vessel
used in obsequial presentations.
—प्रेत-पुर, अम्,
n. the city of the dead, the abode of Yama.
—प्रेत-
प्रसाधन, अम्, n. the laying out of a corpse.
—प्रेत-भक्षिणी, f., N. of a goddess.
—प्रेत-
भाव, अस्, m. the state of the departed, the being
dead
संसिद्धः प्रेत-भावाय, ready to die.
—प्रेतभाव-स्थ, अस्, आ, अम्, being in the state
of the departed, dead.
—प्रेत-भूमि, इस्, f. a place
in which the dead are burned or buried, a cemetery.
—प्रेत-मञ्जरी, f., N. of a section of the Garuḍa-
Purāṇa.
—प्रेत-मेध, अस्, m. a sacrifice to the
dead, funeral sacrifice.
—प्रेत-मोक्ष, अस्, m., N.
of the twenty-eighth chapter of the Māgha-mā-
hātmya.
—प्रेत-राक्षसी, f. a various reading for
अपेत-राक्षसी, = तुलसी.
—प्रेत-राज, अस्, m.
‘king of the dead, an epithet of Yama.
—प्रेत-लोक,
अस्, m. the world of the dead, the region of disem-
bodied spirits (in which they remain for one year
or until the obsequial rites are completed).
—प्रेत-
वत्, ind. as if dead, as in the case of the dead.
—प्रेत-वन, अम्, n. ‘grove of the dead, a place
where bodies are burnt or buried, a cemetery.
—प्रे-
त-वाहित, अस्, आ, अम्, impelled or possessed by an
evil spirit.
—प्रेत-शरीर, अम्, n. the body which
accompanies a departed spirit.
—प्रेत-शिला, f. ‘stone
of the dead, N. of a stone near Gayā, on which
funeral cakes were offered.
—प्रेत-शुद्धि, इस्, f.
or प्रेत-शौच, अम्, n. purification after the death
of a kinsman.
—प्रेत-श्राद्ध, अम्, n. obsequial
ceremonies offered to a departed relative during the
year of his demise (fifteen are said to be required).
—प्रेत-हार, अस्, m. one who carries out the dead,
a near kinsman.
—प्रेताधिप (°त-अध्°), अस्, m.
‘lord or ruler of the dead, an epithet of Yama.
—प्रेताधिपति (°त-अध्°), इस्, m., Ved. the lord of
the dead, ruler of departed spirits.
—प्रेतान्न (°त-
अन्°), अम्, n. food offered to the Manes or distributed
on a person's death.
—प्रेतावास (°त-आव्°), अस्, m.
‘habitation of the dead, a burial ground, cemetery.
—प्रेतास्थि (°त-अस्°), इ, n. the bone of a dead
man.
—प्रेतास्थि-धारिन्, ई, m. ‘wearing dead men's
bones, an epithet of Rudra (Śiva).
—प्रेतेश (°त-ईश)
or प्रेतेश्वर (°त-ईश्°), अस्, m. ‘lord of the dead,
an epithet of Yama.
—प्रेतोद्देश (°त-उद्°), अस्,
m. an offering to the Manes.
प्रेत प्रेत, &c. See under प्रे, p. 663, col. 2.
Macdonell
English
प्रेत pra‿ita, pp. gone forward, i. e. departed, 🞄dead
m.
dead man, corpse
ghost, spirit: 🞄-karman,
n.
funeral ceremony
-kārya, -kṛtya,
n.
id.
-gata, pp. gone to the departed, 🞄dead
-gopa,
m.
guardian of the 🞄dead (in Yamaʼs realm)
-cārin,
a.
moving 🞄among the dead (Śiva)
-tva,
n.
condition 🞄of a dead man, death
condition of a ghost
🞄-dhūma,
m.
smoke from a burning corpse
🞄-nātha,
m.
Lord of the dead, ep. of Yama
🞄-pakṣa: -ka,
m.
fortnight of the Manes, 🞄dark fortnight in the month Bhādra
-patā -kā,
f.
funeral flag
-pati,
m.
Lord of the 🞄dead, ep. of Yama: -paṭaha,
m.
drum of 🞄death (fig.)
-piṇḍa-bhuj,
a.
partaking of 🞄the funeral feast
-pitṛ,
a.
whose father is 🞄dead
-purī,
f.
city of the end, Yamaʼs 🞄abode
-prasādhana,
n.
adornment of the 🞄dead
-bhāva,
m.
condition of one dead, 🞄death
-medha,
m.
funeral sacrifice
-rāja, 🞄m. King of the dead, ep. of Yama
-loka,
m.
🞄world of the dead
-vaśa,
m.
power of the 🞄dead
-śilā,
f.
stone of the dead (a stone near 🞄Gayā on which funeral cakes are offered)
🞄-śuddhi,
f.
, -śauca,
n.
purification for the 🞄[Page188-3] 🞄dead or after a death
-saṃkḷpta, pp. prepared 🞄in honour of a dead person (food)
🞄-sparśin,
m.
corpse-bearer
-hāra,
m.
id..
Apte Hindi
Hindi
प्रेत
भू* क* कृ* - प्र + + क्त
"इस संसार से गया हुआ, मृत"
प्रेतः
पुं*
- प्र + + क्त
"दिवंगत आत्मा, और्ध्वदेहिक क्रिया किये जाने से पूर्व जीव की अवस्था"
प्रेतः
पुं*
- प्र + + क्त
"भूत, पिशाच"
प्रेतः
पुं*
- प्र+इ+क्त
नरक में रहने वाला
प्रेतः
पुं*
- प्र+इ+क्त
"इस संसार से गया हुआ, मृत"
प्रेतः
पुं*
- प्र+इ+क्त
पितर
Shabdartha Kaustubha
Kannada
प्रेत
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ಭೂತ /ದೆವ್ವ /ಪಿಶಾಚಿ
निष्पत्तिः - > प्र + इण् (गतौ) - "क्तः" (३-४-७२)
प्रयोगाः - > "यजन्ते सात्त्विका देवान् यक्षरक्षांसि राजसाः प्रेतान् भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जानाः ॥"
उल्लेखाः - > गीता० १७-४
प्रेत
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೃತ /ಪ್ರಾಣ ಹೋದವನು /ಸತ್ತವನು
प्रयोगाः - > १) "प्रेता वरेण शक्रस्य प्राणन्तः कपयस्ततः" २) "आचार्ये तु खलु प्रेते गुरुपुत्रे गुणान्विते गुरुदारे सपिण्डे वा गुरुवत् वृत्तिमाचरेत् ॥"
उल्लेखाः - > भट्टि० २१-२०, मनु० २-२४७
प्रेत
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೃತನಾದ ನಂತರ ಔರ್ಧ್ವದೇಹಿಕ ಕ್ರಿಯೆಯು ನಡೆಯುವ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಜೀವ
L R Vaidya
English
preta {% (I) a. (f. ता) %} Dead, deceased, departed, स्वजनाश्रु किलातिसंततं दहति प्रेतमिति प्रचक्षते R.viii.86.
preta {% (II) m. %} 1. The spirit before obsequial rights are performed
2. a ghost, an evil being, Bg.xvii.4, M.xii.59.
Bopp
Latin
प्रेत v. i praef. प्र.
Lanman
English
préta, ppl. gone onward, i. e. departed,
dead
as m.
—1. dead man
—2. ghost.
[√i + pra.]
Sanskrit Tibetan
Tibetan
jur 'gegs
१) प्रेत २)
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
प्रमीत उपसंपन्नः परेतप्रेतसंस्थिताः ३७३
नामालेख्ययशः शेषो व्यापन्नोऽपगतो मृतः
परासुस्तदहे दानं तदर्थमौर्ध्वदेहिकम् ३७४
-wordlist-
प्रमीत (पुं), उपसम्पन्न (पुं), परेत (पुं), प्रेत (पुं), संस्थित (पुं), नामशेष (पुं), आलेख्यशेष (पुं), यशःशेष (पुं), व्यापन्न (पुं), उपगत (पुं), मृत (पुं), परासु (पुं), और्ध्वदेहिक (पुं)
--source--
स्युर्नारकास्तु परेतप्रेतयात्यातिवाहिकाः
-wordlist-
नारक (पुं), परेत (पुं), प्रेत (पुं), यात्य (पुं), अतिवाहिक (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
नारक
नारक, प्रेत, यात्य, अतिवाहिक
नारका जन्तवः प्रेता यात्याश्चैवातिवाहिकाः ६२५
verse 3.1.1.625
page 0071
परासु
परासु, उपसम्पन्न, प्रमीत, संस्थित, मृत, प्रेत, परेत
परासुरुपसम्पन्नः प्रमीतः संस्थितो मृतः
प्रेतः परेतश्च तथा कुणपः शवमुच्यते ६२९
verse 3.1.1.629
page 0072
Mahabharata
English
*preta, pl. (ºāḥ) (“ghosts”): III, 12245, 12650 (ºgaṇān)
VI, 1775
VII, 6188
VIII, 1485 (surāmbupretavittānāṃ patīn, i.e. Indra, Varuṇa, Yama, and Kubera), 4422
X, 389
XII, 5773, 6947
XIII, 732 (º-Piśācayoḥ), 4318, 4394
XVIII, 46 (Vindhyaśailopamaiḥ). Cf. Pitṛ, pl.
Vedic Reference
English
Preta, ‘departed, is used to denote a ‘dead man’ in the
Śatapatha Brāhmaṇa, ^1 but not in the sense of ‘ghost, which
only appears later, in post-Vedic literature.
1) x. 5, 2, 13
Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad, v. 11, 1, etc.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
प्रेतः,
पुं,
(प्र + गतौ + क्तः ।) नरकस्थप्राणी ।इत्यमरः ५९
भूतभेदः मृते, त्रि ।इति मेदिनी ते, ३७
(यथा, मनुः २४७ ।“आचार्य्ये तु खलु प्रेते गुरुपुत्त्रे गुणान्विते ।गुरुदारे सपिण्डे वा गुरुवत् वृत्तिमाचरेत्
”)वैदिकविधानेन और्द्धदेहिकाभावात् विष्णुद्बेषाच्चबहुनरकभोगान्ते प्रेतशरीरं भवति यथा, --लोमश उवाच ।“ततो बहुतिथे काले राजा पञ्चतां गतः ।वैदिकेन विधानेन लेभे सौर्द्धदेहिकम्
विष्णुप्रद्वेषमात्रेण युगानां सप्तविंशतिम् ।भुक्त्वा यातनां यामीं निस्तीर्णनरको नृपः
समया गिरिराजन्तु पिशाचोऽभूत्तदामहान्
”तस्य रूपं यथा, --“देवद्युतिरधीयानः शुश्राव करुणामयः ।समागत्य ततस्तत्र तं पिशाचं ददर्श सः
विकरालमुखं दीनं पिशङ्गनयनं भृशम् ।ऊर्द्ध्वमूर्द्धजकृष्णाङ्गं यमदूतमिवापरम्
चलज्जिह्वञ्च लम्बोष्ठं दीर्घजङ्घशिराकुलम् ।दीर्घाङ्घ्रिं शुष्कतुण्डञ्च गर्त्ताक्षं शुष्कपञ्जरम्
”इति पाद्मोत्तरखण्डे १६ अध्यायः
*
प्रेतत्यादि जनककर्म्माणि यथा, --“हविर्ज्जुह्वति नाग्नौ ये गोविन्दं नार्च्चयन्ति ये ।लभन्ते नात्मविद्याञ्च सुतीर्थविमुखाश्च ये
सुवर्णं वस्त्रताम्बूलं रत्नमन्नं फलं जलम् ।आर्त्तेभ्यो प्रयच्छन्ति सर्व्वे सुकृतदारकाः
ब्रह्मस्वञ्च स्त्रीधनानि लोभादेव हरन्ति ये ।बलेन छद्मना वापि धूर्त्ताश्च परवञ्चकाः
नास्तिकाः कुहकाश्चौरा ये चान्ये वकवृत्तयः ।बालवृद्धातुरस्त्रीषु निर्द्दयाः सत्यवर्ज्जिताः
अग्निदा गरदा ये ये चान्ये कूटसाक्षिणः ।अगम्यागानिनः सर्व्वे ये चान्ये ग्रामयाजिनः
व्याधाचरणसम्पन्ना वर्णादिधर्म्मवर्ज्जिताः ।देवोपदेवदनुजरक्षोयक्षादिसेविनः
सर्व्वदा मादकद्रव्यपानमत्ता हरिद्बिषः ।देवतोच्छिष्टपतितनृपश्राद्धान्नभोजिनः
असत्कर्म्मरता नित्यं सर्व्वपातकपापिनः ।पाषण्डधर्म्मचरणाः पुरोधोवृत्तिजीविनः
पितृमातृस्नुषापत्यस्वदारत्यागिनश्च ये ।ये कदर्य्याश्च लुब्धाश्च नास्तिका धर्म्मदूषकाः
त्यजन्ति स्वामिनं युद्धे त्यजन्ति शरणागतम् ।गवां भूमेश्च हर्त्तारो ये चान्ये रत्नदूषकाः
महाक्षेत्रेषु सर्व्वेषु प्रतिग्रहरताश्च ये ।परद्रोहरता ये तथा ये प्राणिहिंसकाः
परापवादिनः पापा देवतागुरुनिन्दकाः ।कुप्रतिग्राहिणः सर्व्वे सम्भवन्ति पुनः पुनः
प्रेतराक्षसपैशाच्यतिर्य्यग्वृक्षकुयोनिषु ।न तेषां सुखलेशोऽस्ति इह लोके परत्र
”इति पाद्मोत्तरखण्डे १८ अध्यायः
*
पञ्चप्रेतोपाख्यानं यथा, --ब्राह्मण उवाच ।“प्रेतानां नाम जातीनां युष्माकं सम्भवः कथम् ।किन्तत् कारणमुद्दिश्य यूयमीदृशनामकाः
प्रेता ऊचुः ।अहं स्वादु सदा भुक्त्वा दद्यां पर्य्युषितं सदा ।एतत्कारणमुद्दिश्य नाम पर्य्युषितं मम
सूचिता बहवोऽनेन विप्राद्या ह्यन्नकाङ्क्षिणः ।एतत् कारणमुद्दिश्य सूचीमुखमिमं विदुः
शीघ्रं गच्छति विप्रेण याचितः क्षुधितेन वै ।पश्चाद्भुङ्क्ते द्विजः शिष्टमेष शीघ्रक उच्यते
गृहोपरि सदा भुङ्क्ते स्वादु द्विजभयेन हि ।द्विजाय कुत्सितं दत्त्वा एष रोहक उच्यते
मौनेनापि स्थिरो नित्यं याचितो विलिखेन्महीम् ।अस्माकमवि पापिष्ठो लेखको नाम एष वै
मेढ्रेण लेखको याति रोहकः पार्श्वतःशिराः ।शीघ्रकः पङ्गुतां प्राप्तः सूची सूचीमुखोऽभवत्
”प्रेतानामाहारो यथा, --द्विज उवाच ।“ये जीवा भुवि तिष्ठन्ति सर्व्वे आहारमूलकाः ।युष्माकमपि आहारं ओतुमिच्छामि तत्त्वतः
प्रेता ऊचुः ।शृणु आहारमस्माकं सर्व्वसत्त्वविगर्हितम् ।श्लेष्ममूत्रपुरीषेण योवितान्तु मलेन
गृहाणि त्यक्तशौचानि प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै
स्त्रीभिर्जग्धानि जीर्णानि संकीर्णापहतानि ।मलेनातिजुगुप्सानि प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै
भयलज्जाविहीनानि पतितैः सेवितानि ।अन्योन्यदस्युयुक्तानि प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै
कलहान्वितशोकानि त्यक्तशोभानि मण्डनैः ।सवर्च्चस्कानि भाण्डानि प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै
वलिमन्त्रविहीनानि द्विजादृष्टानि यानि तु ।नियमव्रतहीनानि प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै
गुरवो नैव पूज्यन्ते स्त्रीजितानि मलानि ।सक्रोधान्यपवित्राणि प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै
भुञ्जन्ति भिन्नभाण्डेषु मर्य्यादारहितेषु ।अन्योन्योच्छिष्टयुक्तेषु तत्र प्रेतास्तु भुञ्जते
सकेशमाक्षिकोच्छिष्टं पूतिपर्य्युषितं तथा ।सक्रोधञ्च सशोकञ्च तच्च प्रेतेषु भोजनम्
सनग्नं भोजनं यच्च नोत्तरीयं पदासनम् ।सोष्णीषं सासुरीकक्षं तच्च प्रेतेषु भोजनम्
अर्द्धग्रासं महाग्रासं सोत्क्षिप्तं पतितं तथा ।दुर्भुक्तं गोष्ठिकञ्चैव तच्च प्रेतेषु भोजनम्
सौतिकं मृतकञ्चैव रजसं कलुषीकृतम् ।निर्द्दीपं कृमिवच्चाग्रे यद्भुक्तं प्रैतिकन्तु तत्
एतत्ते कथितं सर्व्वं यत् प्रेतेष्वेव भोजनम् ।निर्व्विण्णाः प्रेतजात्या वै पृच्छामस्त्वां द्विजो-त्तम !
*
प्रेतत्वाभावकारणं यथा, --“न प्रेतो जायते येन येन चैवेह जायते ।एतत् सर्व्वं समासेन प्रब्रूहि वदतां वर !
ब्राह्मण उवाच ।एकरात्रं त्रिरात्रं वा कृच्छं चान्द्रायणादिकम् ।व्रतेष्वप्युषियो यस्तु प्रेतो जायते नरः
मिष्टान्नपानदाताथ सततं श्रद्धयान्वितः ।देवपूजाकरो नित्यं प्रेतो जायते नरः
त्रिरग्निरेकपञ्चाग्निर्निरग्निर्वाप्युपासकः ।सर्व्वभूतदयापन्नो प्रेतो जायते नरः
तुल्यमानापमानश्च तुल्यः काञ्चनलोष्टयोः ।तुल्यः शत्री मित्रे प्रेतो जायते नरः
देवतातिथिपूजासु गुरुजातिषु नित्यशः ।वेदशास्त्ररतो नित्यं प्रेतो जायते नरः
जितक्रोधो मदैश्वर्य्यतृष्णासङ्गविवर्जितः ।क्षमाक्रोधसुशीलश्च प्रेतो जायते नरः
देवतातिथिपूजास्तु पर्व्वतांश्च नदीस्तथा ।पश्येद्देवालयांश्चैव प्रेतो जायते नरः
*
प्रेतत्वकारणं यथा, --“शूद्रान्नं यो द्बिजो भुड्क्ते यः क्रामति द्बिजो-त्तमम् ।वृत्तिहा द्विजदेवेषु प्रेतो जायते नरः
मातरं पितरं वृद्धं ज्ञातिं साधुजनं तथा ।लोभात् त्यजति यः स्नेहं प्रेतो जायते नरः
अयाज्ययाजकश्चैव याज्यञ्च परिवर्जयेत् ।शूद्रानुग्रहकर्त्ता प्रेतो जायते नरः
कुज्योतिषि कुविद्यस्तु कुजनेषु कुदेशकः ।शूद्रसेवाकरो राज्ञा प्रेतो जायते नरः
सेवकायापद्रुतो यः सेवकस्त्वपरिग्रहः ।ताबुभावपि जायेते प्रेतौ कालान्नकिंप्रदः
द्विजानुमन्त्रितो भुङ्क्ते शूद्रान्नं वा द्बिजस्य तु ।शूद्रेणैव द्बिजः प्रेतो निरयानुपगच्छति
गीतवाद्यरतो नित्यं मद्यपस्त्रीनिषेवणात् ।द्यूतमांसप्रियो यस्तु प्रेतो जायते नरः
वृथारेतो वृथामांसो वृथावादी वृथामतिः ।निन्दको द्बिजदेवानां प्रेतो जायते नरः
वृद्धं बालं गुरुं विप्रं योऽवमन्य भुनक्ति वै ।कन्यां ददाति शुल्केन प्रेतो जायते नरः ।न्यासापहर्त्ता मित्रध्रुक् परपाकरतस्तथा ।विश्रम्भघाती कूटश्च प्रेतो जायते नरः
निर्द्दोपान् सुहृदो नारीस्त्यजेत् कालान्नपाति यः ।धनमीहेत यस्तेषां प्रेतो जायते नरः
हस्त्यश्वरथयानानि मृतशय्यासनादि यः ।कृष्णाजिनञ्च गृह्णाति अनापत्सु गतो द्विजः
तथोभयमुखीं कालं सशैलां मेदिनीं द्बिजः ।कुरुक्षेत्रस्य यद्दानं चाण्डालात् पतितात्तथा ।मासिकेऽपि नवश्राद्धे भुञ्जन् प्रेतान्न मुच्यते
ब्रह्महा गोवधी स्तेयी सुरापो गुरुतल्पगः ।भूमिकन्यापहर्त्ता यः प्रेतो जायते नरः
लालासङ्करकृन्नित्यं वर्णसङ्करकृत्तथा ।योनिसङ्करकृच्चापि प्रेतो जायते नरः
विक्रीणाति विषं शङ्खं तिलानां लवणस्य तु ।गवां केशरिणां मोहात् विक्रयात् प्रेततांव्रजेत्
कूटमाप्ये तौल्येन क्रयं क्रीणाति विक्रयात् ।मद्यतक्रपयोदध्नां प्रेतो जायते नरः
स्त्रीरक्तो मद्यमाने तु मृगयामनुधावति ।नित्यनैमित्तिकेऽदाता प्रेतो जायते नरः
”इत्यग्निपुराणम्
*
मनुष्याणां आतिवाहिकदेहानन्तरं प्रेतदेहोभवति यथा, विष्णुधर्म्मोत्तरे ।“तत्क्षणादेव गृह्णाति शरीरमातिवाहिकम् ।आतिवाहिकर्संज्ञोऽसौ देहो भवति भार्गव !
केवलं तन्मनुष्याणां नान्येषां प्राणिनां क्वचित् ।प्रेतपिण्डैस्ततो दत्तैर्देहमाप्नोति भार्गव !
भोगदेहमिति प्रोक्तं क्रमादेव संशयः ।प्रेतपिण्डा दीयन्ते यस्य तस्य विमोक्षणम्
श्माशानिकेभ्यो देवेभ्य आकल्पं नैव विद्यते ।तत्रास्य यातना घोराः शीतवातातपोद्भवाः
ततः सपिण्डीकरणे बान्धवैः कृते नरः ।पूर्णे संवत्सरे देहमतोऽन्यं प्रतिपद्यते
ततः नरके याति स्वर्गे वा स्वेन कर्म्मणा
”इति शुद्धितत्त्वम्
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
प्रेत
त्रि०
प्र--इ--क्त मृते अमरः नरकस्थे जीवभेदे३ प्रिशाक्षभेदे आतिवाहिकदेहोत्तरं जायमानदेहभेद्र-युते और्द्ध्वदेहिकक्रियाऽभावे तद्रूपप्राप्तिकथा पाद्मोत्त० ख०१६ अ० यथा “ततो बहुतिथे काले राजा पञ्चता-ङ्गतः वैदिकेन विधानेन लेभे चौर्द्ध्वदोहकम् विष्णु-प्रद्वेषमात्रेण युगानां सप्तविंशतिम् भुक्त्वा यातनांथामीं निस्तीर्णनरको नृपः समया गिरिराजन्तु पि-शाचोऽभूत्तदा महान्” तस्य रूपं यथा “देवद्युतिर-धीयानः शुश्राव करुणस्वनम् सभ्रागत्य ततस्तत्र त”पिशाचं ददर्श सः विकरालमुखं दीनं पिशङ्गनयनंभृशम् ऊर्द्ध्वमूर्द्ध्वजकृष्णाङ्गं यमदूतमिवापरम् चल-जिह्वञ्च लम्बोष्ठं दीर्घजङ्घसिराकुलम् दीर्घाङ्घ्रि-शुष्कतुण्डञ्च गर्त्ताक्षं शुष्कपञ्चरम्” ।और्द्ध्वदेहिककरणेऽपि केषाञ्चित् कर्मविशेषेण प्रेतत्वप्रा-प्तिस्तत्रोक्ता यथा “हविर्जुह्वति नाग्नौ ये गोविन्द”वार्चयन्ति ये लभन्ते नात्मविद्याञ्च सुतीर्थविमुखाश्चये सुवर्णं वस्त्रताम्बूलं रत्नमन्नं फलं जलम् आ-र्स्तेभ्यो प्रयच्छन्ति सर्वेषु कृतदारकाः ब्रह्मस्वञ्चस्त्रीधनानि लोभादेव हरन्ति वे बलेन छद्मनावापि धूर्त्ताश्च परवञ्चकाः नास्तिकाः कुहका-श्चौरा ये चान्ये बकवृत्तयः बालवृद्धातुरस्त्रीषु नि-र्दयाः सत्यवर्जिताः अग्निदा गरदा ये ये चान्येकूटमाक्षिणः अगम्यागामिनः सर्वे ये चान्ये ग्राम-याजिनः व्याधाचरणसम्पन्ना वर्णादिधर्मवर्जिताः ।ये चोपदेवदनुजरक्षीयक्षादिसेविनः सर्वदा मादकद्रव्य-पानमत्ता हरिद्विषः देवतोद्दिष्टपतितनृपश्राद्धान्नभो-जिनः असत्कर्मरता नित्यं सर्वपातकपापिनः ।पाषण्दधर्माचरणाः पुरोधोवृत्तिजीविनः पितृमातृ-स्नषापत्यस्वदारत्यागिनश्च ये ये कदर्य्याश्च लुब्धाश्चनास्तिका धर्मदूषकाः त्यजन्ति स्वामिनं युद्धे त्यजन्तिशरणागतम् गवां भूमेश्च हर्त्तारो ये चान्ये रत्न-दूषकाः महाक्षेत्रेषु सर्वेषु प्रतिग्रहरताश्च ये परद्रोहरता ये तथा ये प्राणिहिंसकाः परापवा-दिनः पापा देवतागुरुनिन्दकाः कुप्रतिग्राहिणः सर्वेसम्भवन्ति पुनःपुनः प्रेतराक्षसपैशाच्यतिर्य्यग्वृक्षकुयो-निषु तेषां सुखलेशोऽस्ति इह लोके परत्र च” ।पाद्मोत्तरखण्डे १८ अ० पञ्चप्रेतोपख्यानं तत्रैव यथा“ब्राह्मण उवाच प्रेतानां नाम जातीनां युष्माकं सम्भवःकथम् किं तत् कारणमुद्दिश्य यूयमीदृशनामसाः” ।प्रेता उचुः “अहं स्त्राद् सदा भुक्त्वा दद्यां पर्युषितंसदा एतत्कारणमुद्दिश्य नाम पर्य्युषितं मम ।सूचिता बहवोऽनेन विप्राद्या ह्यन्नकाङ्क्षिणः एतत्-कारणमुद्दिश्य सूचीमुख मिमं विदुः शीघ्रं गच्छतिविप्रेण याचितः क्षुधितेन वै पश्चाद्भुङ्क्ते द्विजःशिष्टमेष शीघ्रक उच्यते गृहोपरि सदा भुङ्क्तेस्वाद् द्विजभयेन हि द्विजाय कुत्सितं दत्त्वा एषरोहक उच्यते मौनेनापि स्थिरो नित्यं याचितोविलिखन्महीम् अस्माकमपि पापिष्ठो लेखको नामएष वै मेढ्रेण लेखको याति रोहकः पार्श्वतःशिराः ।शीघ्रकः पङ्गुतां प्राप्तः सूची सूचीमुखोऽभवत्” प्रेताःहारस्तत्रोक्तो यथा “द्विज उवाच “ये जीवा भुवि तिष्ठन्तिसर्वे आहारमूलकाः युष्माकमपि चाहारं श्रोतु-मिच्छामि तत्त्वतः” प्रेता ऊचुः “शृणु आहारमस्माकंसर्वसत्त्वविगर्हितम् श्लेष्ममूत्रपुरीषेण योषितान्तु मलेनच गृहाणि त्यक्तशौचानि प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै ।स्त्रीभिर्जग्धानि जीर्णानि संकीर्णापहतानि मले-नातिजुगुप्सानि प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै भयलज्जा-बिहीनानि पतितैः सेवितानि अन्योन्यदस्यु युक्तानिप्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै कलहान्वितशोकानि त्यक्तशो-भानि मण्डनैः सवर्चस्कानि भाण्डानि प्रेता भुञ्जन्तितत्र वै बलिमन्त्रविहीनानि द्विजादृष्टानि यानि तु ।नियमव्रतहीनानि प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै गुरवो नैवपूज्यन्ते स्त्रीजितानि मलानि सक्रोधान्यपवित्राणिप्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै भुञ्जन्ति भिन्नभाण्डेषु मर्य्यादा-रहितेषु अन्योन्योच्छिष्टयुक्तेषु तत्र प्रेतास्तु भु-ञ्जते सकेशमाक्षिकोच्छिष्टं पूति पर्युषितं तथा सक्रो-धञ्च सशोकञ्च तच्च प्रेतेषु भोजनम् सनग्नं भोजनंयच्च नोत्तरीयं पदासनम् सोष्णीषं सासुरीकक्षं तच्चप्रेतेषु भोजनम् अर्द्धग्रासं महाग्रासं सोत्क्षिप्तंपतितं तथा दुर्भुक्तं गोष्ठिकञ्चैव तच्च प्रेतेषु भोजनम् ।सौतिकं गृतकञ्चैव राजसं कलुषीकृतम् निर्दीपं कृमि-वच्चाग्रे यद्भुक्तं प्रैतिकन्तु तत् एतत्ते कथित्त सर्वंयत् प्रेतेष्येव भोजनम् निर्वाणाः प्रेतजात्या बैकृच्छामस्थां द्विजोत्तम” प्रेतत्वाभावकारणं यथान षेतो जायते येन येन चैवेह जायते एतत्सर्वं समा-सेन प्रकूहि वदतां वर!” ब्राह्मण उवाच “एकरात्रंत्रिरात्रं वा कृच्छ्रं चान्द्रायणादिकम् व्रतेष्वप्यु षितोयख ऐतो जायते नरः मिष्टान्नपानदाताथ सततंश्रद्धयान्वितः देवपूजापरो नित्यं ष्रेतो जायते नरः ।त्रिरग्निरेकपञ्चाग्निर्निरग्निर्वाप्युपासकः सर्वभूतद-यापन्नो प्रेतो जायते नरः तुल्यमानापमानश्चतुल्यः काञ्चनलोष्टयोः तुल्यः शत्रौ मित्रे नप्रेतो जायते नरः देवतातिथिपूजासु गुरुजातिषुनित्यशः वेदशास्त्ररतो नित्यं प्रेतो जायते नरः ।जितक्रोधो मदैश्वर्य्यतृष्णासङ्गविवर्जितः क्षमाऽक्रोधसुशीलश्च प्रेतो जायते नरः देवतातिथिपूजास्तुपर्वतांश्च नदीस्तथा पश्येद्देवालयांश्चैव प्रेतो जायतेनरः” प्रेतत्वकारणं यथा “शूद्रान्नं यो द्विजो भुङ्क्तेयः क्रामति द्विजोत्तमम् वृत्तिहा द्विजदेवेषु प्रेतोजायते नरः मातरं पितरं वृद्धं ज्ञातिं साधुजनं तथा ।लोभात् त्यजति यः स्निग्धं प्रेतो जायते नरः अ-याज्ययाजकश्चैव याज्यञ्च परिवर्जयेत् शूद्रानुग्रहकर्त्ताच प्रेतो जायते नरः कुज्योतिषी कुविद्यस्तु कुज-नेषु कुदेशकः शूद्रसेवाकरो राज्ञां प्रेतो जायतेनरः सेवनायापद्रुतो यः सेवकस्त्वपरिग्रहः तावु-भावपि जायेते प्रेतौ कालान्न किंप्रदौ द्विजानुम-न्त्रितो भुङ्क्ते शूद्रान्नं वा द्विजस्य तु शूद्रेणैव द्विजःपेतो निरयानुपगच्छति गीतवाद्यरतो नित्यं मद्यप-स्त्रीबिषेषणात् द्यूतमांसप्रियो यस्तु प्रेतो जायतेनरः वृथारेता वृथामांसो वृथावादो वृथामतिः ।निन्दको द्विजदेवानां प्रेतो जायते नरः वृद्धं बालंगुरुं विप्रं योऽवमन्य भुनक्ति वै कन्यां ददाति शु-ल्केन प्रेतो जायते नरः न्यासापहर्त्ता मित्रध्रुकपरपाकरतस्तथा विश्रम्भघाती कूटश्च प्रेतो जा-यते नरः निर्दोषान् सुहृदो नारीस्त्यजेत् कालान्नपाति यः धनमीहेत यस्तेषां संप्रेतो जायते नरः ।हस्त्यश्वरथयानानि मृतशय्यासनादि यः कृष्णाजि-नञ्च गृह्णानि अनापत्सुगतो द्विजः तथोभयमुखींकालं सशैलां मेदिनीं द्विजः कुरुक्षेत्रस्य यद्दानं चा-ण्डालात् पतितात्तथा मासिकेऽपि नवश्राद्धे भुञ्जन्प्रेतान्नभुङ्मतः ब्रह्महा गोबधी स्तेयी सुरापो गुरु-तल्पगः भूमिकन्यापहर्त्ता यः प्रेतो जायते नरः ।नानासङ्करकृन्नित्यं वर्णसङ्करकृत्तथा योनिसङ्करकृ-च्चापि प्रेतो जायते नरः विक्रीणाति विषं शङ्खंतिलानां लवणस्य तु गवा कशरिणां मोहात् विक्र-यात् प्रेततां व्रजेत् कूटमाप्येन तौल्येन क्रयं क्री-णाति विक्रयात् मद्यतक्रपयोदध्नां प्रेतो जायतेनरः स्त्रीरक्तो मद्यपाने तु मृगयामनुधावति नि-त्यनैमित्तिकेऽदाता प्रेतो जायते नरः” अग्निपु० ।मनुष्याणाञ्च दाहादिक्रिययाऽतिवाहिकदेहानन्तरं प्रेत-देहो भवति यथाह विष्णुधर्मोत्तरे“तत्क्षणादेव गृह्णाति शरीरमातिवाहिकम् ।षातिवाहिकसंज्ञोऽसौ देहो भवति भार्गव! केवलंतन्मनुष्याणां नान्येषां प्राणिनां क्वचित् प्रेतपिण्डै-स्ततो दत्तैर्देहमाप्नोति भार्गव! भोगदेहमिति प्रोक्तंक्रमादेव संशयः प्रेतपिण्डा दीयन्ते यस्य तस्यविमोक्षणम् श्माशानिकेभ्यो देवेभ्य आकल्पं नैवविद्यते तत्रास्य यातना घोराः शीतवातातपोद्भवाः ।ततः सपिण्डीकरणे बान्धवैः कृते नरः पूर्णे संवत्सरेदेहमतोऽन्यं प्रतिपद्यते ततः नरके याति स्वर्गेवा स्वेन कर्मणा” शु० त० प्राप्तपितृलोके “अत ऊर्द्ध्वंसंवत्सरे संवत्सरे प्रेतायान्नं दद्यात्” गोभिलः “प्रेतलोकंपरित्यज्य आगता ये महालये” ति० त०
Capeller
German
प्रे॑त (s. 2. इ) verstorben
m.
ein Toter
Gespenst.
Burnouf
French
प्रेत प्रेत pp. de प्रैमि। -- S.
m.
un mort
un
revenant.
प्रेतकार्य
n.
(कृ) cérémonie funèbre, ou pour
conjurer les revenants.
प्रेतगृह
n.
cimetière.
प्रेतनदी
f.
fleuve d'enfer.
प्रेतपटह
m.
tambour funèbre.
प्रेतपति
m.
Yama, roi des morts.
प्रेतवन
n.
cimetière, bois funéraire.
प्रेतवाहित (pp. du c. de वह्) tourmenté par les
revenants, possédé.
प्रेत्य adv. après la mort.
Stchoupak
French
प्रेत-
a. v. parti, décédé, mort
m.
mort
esprit d'un mort
(envisagé not. avant les rites funéraires)
esprit méchant, revenant.
°कर्मन्- nt. rite funéraire
°कार्य- °कृत्य- nt. -आ-
f.
id.
°काय-
m.
cadavre.
°गत- a. v. qui est allé chez les morts,
mort
-इ-
f.
chemin des morts
-इं गम्- mourir.
°गोप-
m.
gardien des morts (dans la maison de Yama).
°धूम-
m.
fumée d'un bûcher funéraire.
°निर्यातक- °निर्हारक-
m.
porteur de cadavres.
°पताका-
f.
drapeau funéraire.
°पति-पटह-
m.
tambour de la Mort (de Yama).
°पिण्ड-भुज्- ag. qui a droit à une partie de piṇḍa, dans un
Śrāddha.
°पुरी-
f.
cité des morts, habitation de Yama.
°प्रसाधन- nt. fait d'orner un cadavre.
°भाव-
m.
condition d'un mort, mort
-आय संसिद्धः prêt à
mourir
°भाव-स्थ- ag. mort.
°मेध-
m.
sacrifice funéraire.
°राज-
m.
Yama
°राज-निवेशन- °राज-पुर- nt. = °पुरी-।
°लोक-
m.
monde des morts (dans lequel ils restent pendant un an avant la
célébration du Śrāddha).
°वश-
m.
pouvoir des morts
-अं नी- mettre à mort.
°शुद्धि-
f.
purification après la mort d'un parent.
°हार-
m.
= °निर्यातक-।
प्रेताधिप-नगरी-
f.
= °पुरी-।
प्रेतान्न- nt. oblation offerte à un mort.
प्रेतायन-
m.
n.
d'un enfer.
प्रेतावास-
m.
habitation des morts.
प्रेतास्थि- nt. os de mort.