प्रसङ्ग (prasaGga)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 प्रसङ्ग m.
  (-ङ्गः)
	 1. Introduction,  insertion. 
	 2. Association,  connexion. 
	 3.
Addiction or attachment to 4. Connected language or style.
5. Connected reasoning or argument.
	 6. Double or conjoint re-
sult,  producing two effects,  attaining two objects by one act.
7. Revealing a secret.
	 8. (In dramatic language.) A second or
subsidiary incident or plot.
	 9. Union,  association,  intercourse, 
(as in स्त्री प्रसङ्ग)
	 10. Illicit intercourse.
	 11. Topic of conversation. 
12. Occupation. 
	 13. Contingency,  event,  case.
	 14. Mention of
parents.
	 15. Equal extent,  inseparable connection,  (in logic.)
	 16. A
conclusion,  an inference.
	 17. Time,  opportunity,  occasion. 
 E.
  प्र
preceding,  सन्ज to join,  aff.
   अच् ।

Capeller Eng

English

 प्रसङ्ग m.
  = prec.
  + union,  connection,  business with
(adj.  —° connected with)
 occurrence of a possibility,  case,  event, 
occasion,  opportunity. Instr. ,  abl.
 ,  & loc.
  occasionally,  incidentally
on the occasion,  on account,  or in the course of (—°).

Yates

English

 प्र-सङ्ग (ङ्गः) 1.
m.
  Introduction
 con-
nection
 attachment
 revealing a
secret
 a secondary plot.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

प्रसङ्ग 	-	 prasaGga 	-	 m.
  	-	 context
प्रसङ्ग 	-	 prasaGga 	-	 m.
  	-	 episode
प्रसङ्ग 	-	 prasaGga 	-	 n.
  	-	 centralprocessingunit(CPU)  [ computer ]
प्रसङ्ग 	-	 prasaGga 	-	 m.
  	-	  conjuncture
प्रसङ्ग 	-	 prasaGga 	-	 m.
  	-	  union
प्रसङ्ग 	-	 prasaGga 	-	 m.
  	-	  subject
प्रसङ्ग 	-	 prasaGga 	-	 m.
  	-	  occasion
प्रसङ्ग 	-	 prasaGga 	-	 m.
  	-	  case
प्रसङ्ग 	-	 prasaGga 	-	 m.
  	-	  fondness for
प्रसङ्ग 	-	 prasaGga 	-	 m.
  	-	  time
प्रसङ्ग 	-	 prasaGga 	-	 m.
  	-	  connection
प्रसङ्ग 	-	 prasaGga 	-	 m.
  	-	  adherence
प्रसङ्ग 	-	 prasaGga 	-	 m.
  	-	  event
प्रसङ्ग 	-	 prasaGga 	-	 m.
  	-	  gratification of
प्रसङ्ग 	-	 prasaGga 	-	 m.
  	-	  opportunity
प्रसङ्ग 	-	 prasaGga 	-	 m.
  	-	  all that is connected with or results from anything
प्रसङ्ग 	-	 prasaGga 	-	 m.
  	-	  attachment
प्रसङ्ग 	-	 prasaGga 	-	 m.
  	-	  applicability
प्रसङ्ग 	-	 prasaGga 	-	 m.
  	-	  occupation or intercourse with
प्रसङ्ग 	-	 prasaGga 	-	 m.
  	-	  mention of parents
प्रसङ्ग 	-	 prasaGga 	-	 m.
  	-	  occurrence of a possibility
प्रसङ्ग 	-	 prasaGga 	-	 m.
  	-	  inclination or devotion to
प्रसङ्ग 	-	 prasaGga 	-	 m.
  	-	  incident
प्रसङ्ग 	-	 prasaGga 	-	 m.
  	-	  evil inclination or illicit pursuit
प्रसङ्ग 	-	 prasaGga 	-	 m.
  	-	  second or subsidiary incident or plot
प्रसङ्ग 	-	 prasaGga 	-	 m.
  	-	  contingency
प्रसङ्ग 	-	 prasaGga 	-	 m.
  	-	  indulgence in
वचन-प्रसङ्ग 	-	  vacana-prasaGga 	-	 m.
  	-	  universe of discourse  [ Logic ]

 
   प्रसङ्ग  prasaGga m.
   conjuncture   
   योग  yoga m.
   lucky conjuncture    
   लग्नवेला  lagnavelA f.
   conjuncture (lucky)     
            

Wilson

English

 प्रसङ्ग
m.
  (-ङ्गः)
1 Introduction,  insertion. 
2 Association,  connexion. 
3 Addiction or attachment to.
4 Connected language or style.
5 Connected reasoning or argument.
6 Double or conjoint result,  producing two effects,  attaining two objects by
one act.
7 Revealing a secret.
8 (In dramatic language, ) A second or subsidiary incident or plot.
E.
  प्र preceding,  षञ्ज to join,  aff.
   अच्.

Apte

English

प्रसङ्गः [prasaṅgḥ],  1 Attachment,  devotion,  addiction,  devotedness
 स्वरूपयोग्ये सुरतप्रसङ्गे Ku.*
  1.19
 तस्यात्यायतकोमलस्य सततं द्यूतप्रसङ्गेन किम् Mk.*
  2.11
 Śi.*
  11.22.

Union,  intercourse,  association,  connection
 निवर्ततामस्माद्गणिका- प्रसंगात् Mk.*
  4
 Pt.*
  1.251.

Illicit intercourse.

Occupation,  intentness,  being engaged or occupied with
 भ्रूविक्रियायां विरतप्रसङ्गैः Ku.*
  3.47.

A subject or topic (of discourse or controversy).

An occasion,  incident
 दिग्विजयप्रसंगेन K.*
  191
 यात्राप्रसंगेन Māl.
 1.

Conjuncture,  time,  opportunity
 सूक्ष्मेभ्यो$पि प्रसंगेभ्यः स्त्रियो रक्ष्या विशेषतः Ms.*
  9.5.

A contingency,  event,  case,  occurrence of a possibility
 नेश्वरो जगतः कारणमुपपद्यते,  कुतः,  वैषम्यनैर्घृण्यप्रसंगात् Ś. B
 एवं चानवस्थाप्रसंगः ibid.
 
 तस्याणुतर- प्रसंगात् Tarka K.
 Ku.*
  7.16.

Connected reasoning or argument.

A conclusion,  an inference.

Connected language.

Inseparable application or connection (=  व्याप्ति q. v. ).

Mention of parents.

Introduction,  insertion. 

Gain. 

An extended application
 अन्यत्र कृतस्यान्यत्रासक्तिः प्रसङ्गः । यथा प्रदीपस्य प्रासादे कृतस्य राजमार्गे$प्यालोककरणम् ŚB. on MS.*  12.1.1.

(In drama) A second or subsidiary incident or plot. (प्रसंगेन,  प्रसंगत,  प्रसंगात् are used adverbially in the sense of:

in relation to.

in consequence of,  on account of,  because of,  by way of. 

occasionally,  incidentally.

in course of
 as in कथाप्रसंगेन 'in course of conversation'). Comp.
   -निवारणम् prevention or obviation of similar contingencies in future. -वशात् ind.
  according to the time,  by the force of circumstances.-विनिवृत्तिः f.
  nonrecurrence of a contingency
 द्विशतं तु दमं दाप्यः प्रसङ्गविनिवृत्तये Ms.*
  8.368. -समः (in न्याय) the sophism that the proof too must be proved.

Apte 1890

English

 प्रसंगः 1 Attachment,  devotion,  addiction,  devotedness
 स्वरूपयोग्ये सुरतप्रसंगे Ku. 1. 19
 तस्यात्यायतकोमलस्य सततं द्यूतप्रसंगेन किं Mk. 2. 11
 Śi. 11. 22. 
2 Union,  intercourse,  association,  connection
 निवर्ततामस्माद्गणिकाप्रसंगात् Mk. 4
 Pt. 1. 251. 
3 Illicit intercourse. 
4 Occupation,  intentness,  being engaged or occupied with
 भ्रूविक्रियां विरतप्रसंगैः Ku. 3. 47. 
5 A subject or topic (of discourse or controversy). 
6 An occasion,  incident
 दिग्विजयप्रसंगेन K. 191
 यात्राप्रसंगेन Māl. 1. 
7 Conjuncture,  time,  opportunity
 Ms. 9. 5. 
8 A contingency,  event,  case,  occurrence of a possibility
 नेश्वरो जगतः कारणमुपपद्यते कुतः वैषम्यनैर्घृण्यप्रसंगात् Ś. B.
 एवं चानवस्थाप्रसंगः ibid.
 तस्याणुतरप्रसंगात् Tarka k.
 Ku. 7. 16. 
9 Connected reasoning or argument. 
10 A conclusion,  an inference. 
11 Connected language. 
12 Inseparable application or connection (= व्याप्ति q. v.). 
13 Mention of parents. 
14 Introduction,  insertion. 
15 Gain. (प्रसंगेन,  प्रसंगतः,  प्रसंगात् are used adverbially in the sense of 1 in relation to. 
2 in consequence of,  on account of,  because of,  by way of. 
3 occasionally,  incidentally. 
4 in course of
 as in कथाप्रसंगेन in course of conversation’). 
Comp. 
निवारणं prevention or obviation of similar contingencies in future. 
वशात् ind. according to the time,  by the force of circumstances. 
विनिवृत्तिः f. nonrecurrence of a contingency. 

Monier Williams Cologne

English

 प्र-सङ्ग a See under प्र-√ सञ्ज्.

 प्र-सङ्ग b m.
  adherence,  attachment,  inclination or devotion to,  indulgence in,  fondness for,  gratification of,  occupation or intercourse with (loc.   gen.
   or comp. ),  Mn.
  
 MBh.
   &c.
   (°गेन ind.
  assiduously,  zealously,  eagerly
 cf.
   also below)

 evil inclination or illicit pursuit,  Mn.
   ix,  5

 union,  connection (ifc.  ‘connected with’ e.g. मधु-प्रसङ्ग-मधु,  ‘honey connected with or coming in the spring season’),  Ratnāv.
  i,  17

 (pl. ) all that is connected with or results from anything,  Kām.
  

 occurrence of a possibility,  contingency,  case,  event,  ŚrS.
 
 Mn.
  
 Śaṃk.
 
 Pāṇ.
 ,  Sch. (e.g. एचः प्लुत-प्रसङ्गे,  ‘in the event of a diphthong being prolated’)

 applicability,  Vajras.
 

 an occasion,  incident,  conjuncture,  time,  opportunity,  MBh.
  
 Kāv.
  &c.
   (ibc. 
 °गेन ind.
  and °गात् ind.
  and °अतस् ind.
 ,  when the occasion presents itself,  occasionally,  incidentally
 प्रसङ्गे कुत्रापि,  ‘on a certain occasion’
 अमुना प्रसङ्गेन,  तत्-प्रसङ्गेन or एतत्-प्रसङ्गे,  ‘on that occasion’)

 mention of parents (? =
  गुरु-कीर्तित),  Sāh.
 

 (in dram. ) a second or subsidiary incident or plot,  W.
 

 N.
  of a man,  Kathās.
 

 (pl. ) of a Buddhistic school

Monier Williams 1872

English

 प्रसङ्ग प्र-सङ्ग। See below.

 प्र-सङ्ग,  अस्,  m. adherence or attachment to, 
devotion to,  devotedness
 addiction to [cf. सुरत-
प्°]
 occupation [cf. विरत-प्°,  विरुद्ध-प्°]
 con-
nection,  union,  association,  intercourse [cf. स्त्री-प्°]
illicit intercourse
 connected reasoning or argument
connected language or style
 subject,  topic,  the case
as stated
 occurrence of a possibility,  contingency, 
case,  event (e. g. एचः प्लुत-प्रसङ्गे,  in the event
of a diphthong being prolated)
 conjuncture,  occa-
sion,  circumstances,  time
 introduction,  insertion
mention of parents
 conjoint result (?)
 revealing a
secret (?)
 second or subsidiary incident (?)
 N. of a Bud-
dhist school
 of a man
 प्रसङ्गेन or प्रसङ्गात्, 
ind. through connection with or relation to
 with all
the heart,  heartily,  earnestly
 on the occasion of, 
in consequence of,  on account of,  because of (lit.
from its happening)
 when the occasion presents
itself,  occasionally,  incidentally
 in the course of
(e. g. कथा-प्रसङ्गेन,  in course of conversation).
—प्रसङ्ग-तस्,  ind. out of attachment to or
respect for
 = प्रसङ्गेन,  प्रसङ्गात्.
—प्र-
सङ्ग-निवारण,  अम्,  n. the prevention of (similar)
cases,  obviation of (like future) contingencies.
—प्र-
सङ्ग-रत्नावली,  f.,  N. of a work.
—प्रसङ्ग-
वत्,  आन्,  अती,  अत्,  occasional,  incidental,  casual.
—प्र-
सङ्ग-वशात्,  ind. according to the time,  as occasion
may demand,  by the force of circumstances.
—प्र-
सङ्ग-विनिवृत्ति,  इस्,  f. the non-recurrence of a case.
—प्रसङ्ग-सम,  अस्,  m. a particular Jāti [q. v.]
in logic.
—प्रसङ्गाभरण (°ग-आभ्°),  अम्,  n., 
N. of a modern poetical anthology.

Benfey

English

 प्रसङ्ग प्रसङ्ग,  i. e. प्र-सञ्ज् + अ,  m.
 
 1. Association,  union,  Pañc. i. d. 218.
 2. Attachment,  Man.  2,  93
 4,  186
illicit gratification,  Man.  9,  5
 4,  15 (an
art which pleases the senses).
 3. Con-
nected reasoning.
 4. Conjuncture,  oc-
casion,  Pañc. 117,  10
 time,  Rājat. 5, 
276.
 5. Insertion,  introduction. 
 -- Comp.
 
अति-,  m.
  1. excessive attachment,  Pañc.
i. d. 201. 2. asserting too much, 
Utt. Rāmac. 135,  11.
कथा-,  m.
  conversa-
tion,  Hit. 61,  7,  M.M.
धर्म-दोष-, 
m.
  a sinful attachment to duty,  Rām.  2, 
23,  6.
विधि-,  m.
  application of,  or acting
upon,  a rule.

Hindi

घटना,  happenning घटना, 

Apte Hindi

Hindi

प्रसङ्गः
पुं*
  - प्र +  सञ्ज् +  घञ्
"आसक्ति,  भक्ति,  व्यसन,  संलग्नता"

प्रसङ्गः
पुं*
  - प्र +  सञ्ज् +  घञ्
"मेल-जोल,  अन्तःसंपर्क,  साहचर्य,  संबंध"

प्रसङ्गः
पुं*
  - प्र +  सञ्ज् +  घञ्
अवैध मैथुन

प्रसङ्गः
पुं*
  - प्र +  सञ्ज् +  घञ्
"व्यस्तता,  एकाग्रता,  कार्यपरता"

प्रसङ्गः
पुं*
  - प्र +  सञ्ज् +  घञ्
"विषय,  शीर्षक"

प्रसङ्गः
पुं*
  - प्र +  सञ्ज् +  घञ्
"अवसर,  घटना"

प्रसङ्गः
पुं*
  - प्र +  सञ्ज् +  घञ्
"संयोग,  समय,  अवसर"

प्रसङ्गः
पुं*
  - प्र +  सञ्ज् +  घञ्
"दैवयोग,  घटना,  काण्ड,  संभावना का होना"

प्रसङ्गः
पुं*
  - प्र +  सञ्ज् +  घञ्
"संबद्ध तर्कना,  या युक्ति"

प्रसङ्गः
पुं*
  - प्र +  सञ्ज् +  घञ्
"उपसंहार,  अनुमान"

प्रसङ्गः
पुं*
  - प्र +  सञ्ज् +  घञ्
संबद्ध भाषा

प्रसङ्गः
पुं*
  - प्र +  सञ्ज् +  घञ्
अवियोज्य प्रयोग या संबंध

प्रसङ्गः
पुं*
  - प्र +  सञ्ज् +  घञ्
माता- पिता का उल्लेख

प्रसङ्गः
पुं*
  - प्र+सञ्ज्+घञ्
बढ़ाया हुआ प्रयोग

प्रसङ्गः
पुं*
  - प्र+सञ्ज्+घञ्
 गौण घटना या कथावस्तु

Shabdartha Kaustubha

Kannada

प्रसङ्ग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಂಬಂಧ /ಸಹವಾಸ
निष्पत्तिः - > प्र + सञ्ज (सङ्गे) - "घञ्" (३-३-१८)
प्रयोगाः - > "असतां सङ्गदोषेण साधवो यान्ति विक्रियाम् । दुर्योधनप्रसङ्गेन भीष्मो गोहरणे गतः ॥"
उल्लेखाः - > पञ्चतं० १-२७४
प्रसङ्ग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಂಬಂಧ /ಅನುಕಂಪ /ಪ್ರಕರಣ /ಪ್ರಸ್ತಾವ
प्रयोगाः - > "कथाप्रसङ्गेन जनैरुदाहृतादनुस्मृताखण्डलसूनुविक्रमः"
उल्लेखाः - > किरा० १२४
प्रसङ्ग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೈಥುನ /ಸಂಭೋಗ
प्रयोगाः - > "भवति भणामि निवर्तनामस्माद्गणिकाप्रसङ्गात् इति"
उल्लेखाः - > मृच्छ० ४
प्रसङ्ग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಘಟನೆ /ಸಂಭವಿಸುವುದು /ಆಗುವುದು /ಒದಗುವುದು
प्रसङ्ग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವ್ಯಾಪ್ತಿ
प्रसङ्ग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉದ್ದೇಶ /ಇಚ್ಛೆ /ಅಭಿಲಾಷೆ
प्रयोगाः - > "किञ्चित्प्रकाशस्तिमितोग्रतारैर्भ्रूविक्रिययां विरतप्रसङ्गैः"
उल्लेखाः - > कुमा० ३-४७
प्रसङ्ग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಾರ್ಯ /ಹವ್ಯಾಸ /ವ್ಯಾಪಾರ /ಪ್ರವೃತ್ತಿ /ಹಂಬಲ
प्रयोगाः - > "कालक्रमेणाथ तयोः प्रवृत्ते स्वरूपयोग्ये सुरतप्रसङ्गे"
उल्लेखाः - > कुमा० १-१९
प्रसङ्ग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಕ್ರಮವಾದ ಸಂಭೋಗ
प्रसङ्ग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅನುರಕ್ತನಾಗಿರುವಿಕೆ /ಪ್ರೀತಿಯಿಂದಿರುವಿಕೆ

L R Vaidya

English

 prasaMga {% m. %} 1. Addiction to,  devotion to,  तस्यात्यायतकोमलस्य सततं द्यूतप्रसंगेन किम् Mrich.ii.,  K.S.i.19
union,  association,  intercourse,  (as in स्त्रीप्रसंग)
illicit intercourse
reasoning,  argument
topic of conversation
occupation,  भ्रूविक्रियायां विरतप्रसंगैः K.S.iii.47
contingency,  event,  case,  K.S.vii.16
mention of parents
equal extent,  inseparable connection (in logic)
a conclusion,  an inference
time,  opportunity,  occasion,  सूक्ष्मेभ्योऽपि प्रसंगेभ्यः स्त्रियो रक्ष्या विशेषतः M.ix.5.(प्रसंगेन or प्रसंगतः ‘incidentally,  by way of.’)

Bopp

Latin

 प्रसङ्ग m. (r. सञ्ज् adhaerere praef. प्र s. अ) amor,  stu-
dium,  appetitus,  desiderium. HIT. 27. 14. SAK. 18. 9.
UR. 36. 2. infr.

Abhyankara Grammar

English

प्रसङ्ग  applicability possibility of be- ing applied
 the word is used with respect to a grammatical rule or operation which is on the point of being applied or taking place the word प्राति is also used in the same sense
 cf. को हि शब्दस्य प्रसङ्गः यत्र गम्यते चार्थो न च प्रयुज्यते M.Bh.on P.I.1.60 cf. also द्वौ प्रसङ्गौ अन्यार्थां एकस्मिन् स विप्रतिषेधः, M. Bh. on P.I.4. 2
 also cf. प्रसङ्गे सति सदृशतम आदेशः स्यात् S.K. on स्थानेन्तरतमः P. I.1.50.

अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्

Sanskrit

--source--
 
नाराचो लोहनालोऽस्त्रसायकोऽसिस्तु सायकः ॥ १४२ ॥
श्रीगर्भो विजयः शास्ता व्यवहारः प्रजाकरः ।
धर्मपालोऽक्षरो देवस्तीक्ष्णकर्मा दुरासदः ।
प्रसङ्गो रुद्रतनयो मनुज्येष्ठः शिवङ्करः ।
करपालो विशसनस्तीक्ष्णधारो विषाग्रजः ।
धर्मप्रचारो धाराङ्गो धाराधरकरालिकौ ॥ १४३ ॥
चन्द्रभासश्च शस्त्रोऽथ क्षुर्यस्त्री कोशशायिका ।
पत्त्रं च धेनुका पत्त्रपाले तु हुलमातृका ॥ १४४ ॥
कुट्टन्ती पत्त्रफलाथ शक्तिः कासूर्महाफला ।
अष्टतालायता सा च पट्टिसस्तु खुरोपमः ॥ १४५ ॥
लोहदण्डस्तीक्ष्णधारो दुःस्फोटाराफलौ समौ ।
-wordlist-
 
लोहनाल (पुं),  अस्त्रसायक (पुं),  सायक (पुं),  श्रीगर्भ (पुं),  विजय (पुं),  शास्तृ (पुं),  व्यवहार (पुं),  प्रजाकर (पुं),  धर्मपाल (पुं),  अक्षर (पुं),  देव (पुं),  तीक्ष्णकर्मन् (पुं),  दुरासद (पुं),  प्रसङ्ग (पुं),  रुद्रतनय (पुं),  मनुज्येष्ठ (पुं),  शिवङ्कर (पुं),  कर्पाअल (पुं),  विशसन (पुं),  तीक्ष्णधार (पुं),  विषाग्रज (पुं),  धर्मप्रचार (पुं),  धाराङ्ग (पुं),  धाराधर (पुं),  करालिक (पुं),  चन्द्रभास (पुं),  शस्त्र (पुं),  क्षुर (पुंक्ली),  कोशशायिका (स्त्री),  पत्र (क्ली),  धेनुका (स्त्री),  हुलमातृका (स्त्री),  कुट्टन्ती (स्त्री),  पत्रफला (स्त्री),  कासू (स्त्री),  महाफला (स्त्री),  अष्टताला (स्त्री),  आयता (स्त्री),  खुरोपम (पुं),  लोहदण्ड (पुं),  तीक्ष्णधार (पुं),  दुःस्फोट (पुं),  आराफल (पुं)

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 प्रसङ्गः,  पुं,
   (प्र + सन्ज + घञ् ।) सङ्गतिविशेषः ।यथा,  --“स प्रसङ्ग उपोद्धातो हेतुतावसरस्तथा ।निर्व्वाहकैककार्य्यत्वे षोढासङ्गतिरिष्यते ॥
”तस्य लक्षणम् । स्मृतस्योपेक्षानर्हत्वम् । तद-र्थस्तु स्मृतिविषयतापन्नत्वे सति द्वेषविषयता-नापन्नत्वम् । इत्यनुमितिग्रन्थे गदाधरभट्टा-चार्य्यः ॥
 * ॥
 (“प्रकरणान्तरेण समापनं प्रसङ्गः ।यथा प्रकारान्तरितो योऽर्थोऽसकृदुक्तः समा-प्यते स प्रसङ्गः । यथा । महाभूतशरीरिसम-वायः पुरुषस्तस्मिन् सोऽधिष्ठानमिति वेदोत्-पत्तावभिधाय भूतविद्यायां पुनरुक्तं यतोऽभि-हितं पञ्च महाभूतशरीरिसमवायः पुरुष इतिस खल्वेवं कर्म्म पुरुषश्चिकित्सायामधिकृतः ॥
”इत्युत्तरतन्त्रे पञ्चषष्टितमेऽध्याये सुश्रुतेनोक्तम् ॥
)अन्योद्देशेन प्रवृत्तावन्यस्यापि सिद्धिः । यथा,  --“दृष्टा तु हरते पापं स्पृष्टा तु त्रिदिवं नयेत् ।प्रसङ्गेनापि या गङ्गा मोक्षदा ह्यवगाहिता ॥
”इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥
 * ॥
(यथा च देवीभागवते । ३ । ९ । ४२ ।“अस्पष्टमपि तन्नाम प्रसङ्गेनापि भाषितम् ।ददाति वाञ्छितानर्थान् दुर्ल्लभानपि सर्व्वथा ॥
”)प्रसक्तिः । यथा,  --“आनीता भवता यदा पतिरता साध्वी धरत्री-सुतास्फुर्ज्जद्राक्षस्रमायया न च कथं रामाङ्गमङ्गी-कृतम् ।कर्त्तुं चेतसि पुण्डरीकनयनं दूर्व्वादलश्यामलंतुच्छं ब्रह्मपदं भवेत् परबधूसङ्गप्रसङ्गः कुतः ॥
”इति नाटकम् ॥
 * ॥
प्रस्तावः । यथा,  --“तत्रैव गङ्गा यमुना च तत्रगीदावरी तत्र सरस्वती च ।सर्व्वाणि तीर्थानि वसन्ति तत्रयत्राच्युतोदारकथाप्रसङ्गः ॥
”इति पौराणिकाः ॥
 * ॥
मैथुनम् । यथा । प्रसङ्गनित्यद्रुतपृष्ठयानादितिरुग्विनिश्चयवचनटीकायां विजयरक्षितः ॥
(यथा च देवीभागवते । १ । १२ । २० ।“ऋषयोऽपि तयोर्वीक्ष्य प्रसङ्गं रममाणयोः ।परिवृत्त्य ययुस्तूर्णं नरनारायणाश्रमम् ॥
”)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 प्रसङ्ग पु०
  प्र + सन्ज--भावे घञ् । १ प्रकृष्टसङ्गे २ व्याप्तिरूपेसम्बन्धे यथाऽतिप्रसङ्गः अप्रसङ्ग इत्यादौ ३ सङ्गतिभेदे“सप्रसङ्ग उपोद्घाता हेतुतावसरस्तथा । निर्वाहकैक-कार्य्यत्वे षोढा सङ्गतिरिष्यते” । तत्र “प्रसङ्गत्वम् स्मृतत्वेसत्युपेक्षानर्हत्वं तच्च स्मृतिविषयतापन्नत्वे सति द्वेषवि-षयतानापन्नत्वम्” अनुमितौ गदाधर । ४ अनुरक्तत्वे५ प्रस्तावे ६ मैथुनासक्तौ ७ प्राप्तौ च “कृताकृतप्सङ्गैनित्यं तद्विपरीतमनित्यम्” व्या० परिभाषा । तत्र प्रसङ्गःप्राप्तिरेव “शब्दान्तरम् प्राप्नुवन् विधिरनित्यो भवतिशब्दान्तरात् प्राप्नुवतः शब्दान्तरेऽप्राप्नुवतश्च लक्षणान्तरेणप्राप्नुवन् विधिरनित्यः” नागेशः । क्वचित् कृताकृतप्रसङ्गमात्रेणापि नित्यता” व्या० परिभाषा । प्रसङ्गशब्देन प्राप्तेरेव ग्राह्यता । अन्योद्देशेन प्रवृत्तौ अन्यस्यापि ८ सिद्धौतत्र यथान्थस्य सिद्धिस्तथा तदुदाहरणादिकञ्च प्रा० त०उक्तं यथा “अन्योद्देशेन प्रवृत्तावन्थस्यापि सिद्धिः प-सङ्गः यथा पश्वर्थमनुष्ठितेन प्रयाजादिना पशुतन्त्रमध्य-पातिनः पुरोडासस्यापि उपकारः सिध्यति । यथा वा“तप्ते पयसि दध्यानयति सावैश्वदेव्यामिक्षा भवति वा-जिभ्यो वाजिनम्” इत्यत्रामिक्षार्थं प्रवृत्तौ अनुद्देश्यवा-जिनस्यापि सिद्धिः” । यथा वा काम्ययागनिष्पत्त्यर्थमनु-ष्ठितैराग्नेयादिभिर्नित्यथागादिसिद्धिरिति मिताक्षरोक्तम्यथा दण्डनिपातप्रायश्चित्तेनैव गुरुणा तन्नान्तरीयका-वगोरणप्रायश्चित्तम्पि सम्पद्यत इति प्रायश्चित्तविवेको-क्तम् । तथा व्राह्मणबवोद्देशेन द्वादशवार्षिके कृते क्षात्रिषबधनिमित्तकत्रैवार्षिकप्रायश्चित्तस्य सिद्धिः । एवञ्चतन्त्रप्रसङ्गयोरनावृत्तेनैव कर्मणा नानादृष्टफलसिद्धौनाघवमेव हेतुः । नन्ववगोरणक्षत्रियबधप्रायश्चित्तयोःकथं प्रसङ्गेन सिद्धिः सङ्कल्पादेरभावात्,  तयोः सङ्कःल्पादिः कुत इति चेत् प्रायश्चित्तत्वात् तथात्वऽपि कथंसङ्कल्प इति चेत् काम्यत्वात्” । “एवञ्च काम्यस्य सर्वश-क्त्यधिकरणे सर्वाङ्गोपेतस्यैव फलवत्त्वाभिधानात् तस्यापि-प्रसङ्गविषयत्वे काम्ये हि काम्याभिलापसहितकुश-तिलजलत्यागरूपः सङ्कल्पः शास्त्रार्थ इति प्रक्रसाघफरणोक्तेन “प्रत्येकं नियतं कालमात्मनो व्रतमादिशेत् ।प्रायश्चित्तमुपासीनो वाग्यतस्त्रिसवनं स्पृशेत्” इतिलिखितवचने प्रत्येकं नियतं कालमिति तत्तद्व्रतकालसंख्याम् आत्मनो व्रतम् आत्ममम्बन्धित्वेस आत्मकर्तृत्वेन इति यावत् । तेनामुकव्रतमहङ्करिष्ये इति चा-दिशेदुल्लेखं कुर्य्यात् इत्यनेन प्राप्तस्य सङ्कल्पस्य बाधः”इत्याशङ्क्य तत्र समाहितं यथा “प्रायश्चित्तस्य नित्य-त्वेनाङ्गवैकल्येऽपि फलसिद्धिः” । अत्रेद बोध्यम् प्रस-ङ्गशब्देन व्याप्तिरेवोच्यते तथा चोद्दिष्टकर्मणा व्याप्तस्ययत्र सिद्धिस्तत्रैवास्य प्रवृत्तिः । उद्दिष्टकर्मणः व्याप्य-त्वञ्च देशकालकर्त्रादीनां प्रयोगानुवन्धिनां वैधहेतुभूता-नामेवैक्ये भवति अतस्तन्त्रवदत्रापि कालदेशाद्यन्तर्भावेनैवव्याप्यता” ।

Capeller

German

 प्रसङ्ग m.
  dass. (Loc.,  Gen.  o. —°)
 Zusammenhang
mit (—°)
 Eintritt eines
Falles,  Möglichkeit,  Gelegenheit. Loc., 
Instr.,  Abl. u.
°तस gelegentlich,  bei
G. des (—°).

Burnouf

French

 प्रसङ्ग प्रसङ्ग m.
  (सञ्ज्) action d'attacher,  d'unir
attache,  connexion. 
		 Au fig. attachement,  amour.

Stchoupak

French

 प्र-सङ्ग-
 m.
  attachement,  inclination,  indulgence 
 fait de s'occuper
de (loc. gén.  ifc.) 
 mauvais penchant 
 occurrence,  cas,  contingence, 
occasion,  opportunité 
 -आत् -तस् à l'occasion,  incidemment 
 -वन्त्-
a. occasionnel 
 -इन्- a. attaché à (ifc.),  dépendant de,  appartenant.
à,  occasionnel,  secondaire 
 -इता- f.
  attachement,  rapport avec (ifc.).
°प्रोषित- a. v. qui se trouve par hasard absent.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.