| YouTube Channel

प्रमेहः (pramehaH)

 
Apte
English
प्रमेहः [pramēhḥ], A general name for a urinary disease (such as gleet, diabetes
&c.
 )
आस्यामुखं स्वप्नसुखं दधीनि ग्राम्यौदना- नूपरसः पयांसि । नवान्नपानं गुडवैकृतं च प्रमेहहेतुः कफकृच्च सर्वम् ॥ Bhāva.
P.
Apte 1890
English
प्रमेहः A general name for a urinary disease (such as gleet, diabetes &c).
Apte Hindi
Hindi
प्रमेहः
पुं*
 - प्र+मिह्+घञ्
एक प्रकार का मूत्र रोग
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 प्रमेहः, मेहः, मूत्रदोषः
noun
रोगविशेषः, प्रकर्षेण क्षरति वीर्यादिरनेन।
"प्रमेहो मानवं हन्ति"
Synonyms:
 प्रमेहः, इक्षुमेहः, बहुमूत्रमेहः, बहुमूत्ररोगः
noun
रोगविशेषः- यस्मिन् मूत्रादि प्रकर्षेण मेहति तथा च तेन सह शर्करायाः किञ्चित् अंशः अपि क्षरति।
"यः प्रमेहेन पीडितः तेन शर्करा न भक्षणीया।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
प्रमेहः,
पुं,
 (प्रकर्षेण मेहति क्षरति वीर्य्यादिरने-नेति । प्र + मिह क्षरणे + करणे घञ् ।)रोगविशेषः । तत्पर्य्यायः । मेहः २ मूत्रदोषः ३ ।इति राजनिर्घण्टः ॥
बहुमूत्रता ४ । इतिहेमचन्द्रः । ३ । १३४ ॥
अस्य निदानम् ।“आस्यासुखं खप्नसुखं दधीनिग्राम्यौदकानूपरसाः पयांसि ।नवान्नपानं गुडवैकृतञ्चप्रमेहहेतुः कफकृच्च सर्व्वम् ॥
” * ॥
अस्य सम्प्राप्तिर्यथा, --“मेदश्च मांसञ्च शरीरजञ्चक्लेदं कफो वस्तिगतः प्रदूष्य ।करोति मेहान् समुदीर्णमुष्णै-स्तानेव पित्तं परिदूष्य चापि ॥
” * ॥
वातिकस्य तस्य लक्षणम् ।“क्षीणेषु दोषेष्ववकृष्य धातून्सन्दूष्य मेहान् कुरुतेऽनिलश्च ॥
” * ॥
तस्य कफजादिभेदेन साध्यादिलक्षणम् । यथा, “साध्याः कफोत्था दश पित्तजाः षट्याप्या न साध्याः पवनाच्चतुष्काः ।समक्रियत्वाद्विषमक्रियत्वा-न्महात्ययत्वाच्च यथाक्रमन्ते ॥
कफः सपित्तः पवनश्च दोषामेदोऽस्रशुक्राम्बुवसालसीकाः ।मज्जा रसौजः पिशितञ्च दूष्याःप्रमेहिणां विंशतिरेव मेहाः ॥
” * ॥
तस्य पूर्व्वरूपम् ।“दन्तादीनां मलाढ्यत्वं प्राग्रूपं पाणिपादयोः ।दाहश्चिक्कणता देहे तृट् स्वाद्बास्यञ्च जायते ॥
सामान्यं लक्षणं तेषां प्रभूताविलमूत्रता ।दोषदूष्या विशेषेऽपि तत्संयोगविशेषतः ।मूत्रवर्णादिभेदेन भेदो मेहेषु कल्प्यते ॥
” * ॥
क्रमेण कफजानां दशानां लक्षणानि ।“अच्छं बहुसितं शीतं निर्गन्धमुदकोपमम् ।मेहत्युदकमेहेन किञ्चिदाविलपिच्छिलम् ॥
इक्षो रसमिवात्यर्थं मधुरं चेक्षुमेहतः ।सान्द्री भवेत् पर्य्युषितं सान्द्रमेहेन मेहति ॥
सुरामेही सुरातुल्यमुपर्य्यच्छमधोघनम् ।संहृष्टलोमा पिष्टेन पिष्टवद्बहुलं सितम् ॥
शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा शुक्रमेही प्रमेहति ।मूर्त्ताणून् सिकतामेही सिकतारूपिणो मलान् ॥
शीतमेही सुबहुशो मधुरं भृशशीतलम् ।शनैः शनैः शनैर्मेही मन्दं मन्दं प्रमेहति ॥
लालातन्तुयुतं मूत्रं लालामेहेन पिच्छिलम् ॥
”क्रमेण पित्तजानां षण्णां लक्षणानि ।“गन्धवर्णरसस्पर्शैः क्षारेण क्षारतोयवत् ॥
नीलमेहेन नीलाभं कालमेही मसीनिभम् ।हारिद्रमेही कटुकं हरिद्रासन्निभं दहत् ॥
विस्रं माञ्जिष्ठमेहेन मञ्जिष्ठासलिलोपमम् ।विस्रमुष्णं सलवणं रक्ताभं रक्तमेहतः ॥
” * ॥
क्रमेण वातजानां चतुर्णां लक्षणानि ।“वसामेही वसामिश्रं वसाभं मूत्रयेन्मुहुः ।मज्जाभं मज्जमिश्रं वा मज्जमेही मुहुर्मुहुः ॥
कषायं मधुरं रूक्षं क्षौद्रमेहं वदेद्बुधः ।हस्ती मत्त इवाजस्रं मूत्रं वेगविवर्ज्जितम् ।सलसीकं विबद्धञ्च हस्तिमेही प्रमेहति ॥
” * ॥
कफजादिभेदेन तेषामुपद्रवाः ।“अविपाकोऽरुचिच्छर्द्विर्निद्रानाशः सपीनसः ।उपद्रवाः प्रजायन्ते मेहानां कफजन्मनाम् ॥
वस्तिमेहनयोस्तोदो मुष्कावदरणं ज्वरः ।दाहस्तृष्णाम्लिका मूर्च्छा विड्भेदाः पित्तजन्म-नाम् ॥
वातजानामुदावर्त्तः कम्पहृद्ग्रहलोलताः ।शूलमुन्निद्रता शोषः कासः श्वासश्च जायते ॥
”अरिष्टलक्षणम् ।“यथोक्तोपद्रवारिष्टमतिप्रस्रुतमेव च ।पिडकापीडितं गाढं प्रमेहो हन्ति मानवम् ॥
जातः प्रमेही मधुमेहिनो वान साध्यरोगः स हि बीजदोषात् ।ये चापि केचित् कुलजा विकाराभवन्ति तांश्च प्रवदन्त्यसाध्यान् ॥
* ॥
सर्व्व एव प्रमेहास्तु कालेनाप्रतिकारिणः ।मधुमेहत्वमायान्ति तदासाध्या मवन्ति हि ॥
मधुमेहे मधुसमं जायते स किल द्विधा ।क्रुद्धे धातुक्षयाद्बायौ दोषावृतपथेऽथवा ॥
आवृतो दोषलिङ्गानि सोऽनिमित्तं प्रदर्शयन् ।क्षीणः क्षणात् क्षणात् पूर्णो भजते कृच्छ्र-साध्यताम् ॥
मधुरं यच्च मेहेषु प्रायो मध्विव मेहति ।सर्व्वेऽपि मधुमेहाख्या माधुर्य्याच्च तनोरतः ॥
* ॥
प्रमेहिणो यदा मूत्रमनाविलमपिच्छलम् ।विषदं तिक्तकटुकं तदारोग्यं प्रचक्षते ॥
”इति माघवकरः ॥
अस्य दशविधपिडकाः पिडकाशब्दे द्रष्टव्याः ॥
अथ प्रमेहस्य चिकित्सा ।“श्यामाककोद्रवोद्दाला गोधूमचणकावटी ।कुलत्थाः कथिता भोज्ये पुराणा मेहिनां हिताः ॥
यवान्नविकृतिर्मुद्राः शालयः षष्ठिकास्तथा ।तथा तिक्तानि शाकानि जाङ्गलाः पक्षिणोमृगाः ॥
उद्दालो वनकोद्रवः ॥
* ॥
प्रमेही गुडदुग्धान्यतैलतक्रसुराः सदा ।अम्लेक्षुरसपिष्टान्नानूपमांसानि वर्ज्जयेत् ॥
* ॥
मुस्ताहरीतकीलोध्रः कट्फलेन कृतं सृतम् ।पीतं मधुयुतं हन्ति प्रमेहं कफहेतुकम् ॥
* ॥
पटोलनिम्बामलकामृतानांपिबेत् कषायं मधुना समेतम् ।उशीरलोध्रार्ज्जुनचन्दनानांतथा पिबेत् पित्तनिमित्तमेही ॥
* ॥
पाठाशिरीषदुःस्पर्शाजातितिन्दुककिंशुकैः ।कपित्थस्य भिषक् क्वाथं हस्तिमेहे प्रयोजयेत् ॥
पाठादिभिः सहितस्य कपित्थस्य क्वाथम् ।गुडूच्याः स्वरसः पेयो मधुना सर्व्वमेहजित् ।हरिद्राचूर्णयुक्तो वा रसो धात्र्याः समाक्षिकः ॥
मधुना त्रैफलं चूर्णमथवाश्मजतूद्भवम् ।लोहजं वाभयोत्थं वा लिह्यान्मेहनिवृत्तये ॥
* ॥
चन्द्रप्रभावचामुस्ताभूनिम्बसुरदारवः ।हरिद्रातिविषा दार्व्वी पिप्पलीमूलचित्रकम् ॥
त्रिवृद्दन्ती पत्रकञ्च त्वगेला वंशलोचना ।प्रत्येकं कर्षमात्राणि कुर्य्यादेतानि बुद्धिमान् ॥
धान्यकं त्रिफला चव्यं विडङ्गं गजपिप्पली ।सुवर्णमाक्षिकं व्योषं द्वौ क्षारौ लवणत्रयम् ॥
एतानि टङ्कमात्राणि संगृह्णीयात् पृथक् पृथक् ।द्विकर्षहतलोहं स्याच्चतुष्कर्षा सिता भवेत् ॥
शिलाजत्वष्टकर्षं स्यादष्टौ कर्षाश्च गुग्गुलोः ।विधिना योजितैरेतैः कर्त्तव्या गुटिका शुभा ॥
चन्द्रप्रभातिविख्याता सर्व्वरोगप्रणाशिनी ।निहन्ति विंशतिं मेहान् कृच्छ्रमष्टविधं तथा ॥
चतस्रश्चाश्मरीस्तद्वन्मूत्राघातांस्त्रयोदश ।अण्डवृद्धिं पाण्डुरोगं कामलाञ्च हलीमकम् ॥
कासं श्वासं तथा कुष्ठमग्निमान्द्यमरोचकम् ।वातपित्तकफव्याधीन् बल्या वृष्या रसायनी ॥
समाराध्य शिवं तस्मात् प्रयत्नाद्गुटिकामिमाम् ।प्राप्तवांश्चन्द्रमा यस्मात् तस्माच्चन्द्रप्रभा स्मृता ॥
चन्द्रप्रभाकचूर इति लोके । व्योषं त्रिकटु । द्वौक्षारौ सर्जिकायवक्षारौ । लवणत्रयम् । सैन्धवंरुचकञ्चापि विडञ्च लवणत्रयमिति चन्द्र-प्रभादिर्वटिका ॥
* ॥
प्रमेहपिडकानां प्राक् कार्य्यं रक्तविमोचनम् ।पाटनञ्च विपक्वानां ततो व्रणविधिः स्मृतः ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
(अस्य सकारणपूर्व्वरूपसम्प्राप्तयस्तथोपद्रवश्च ।यथा, --“त्रिदोषकोपननिमित्ता विंशतिप्रमेहविकारा-श्चापरेऽपरिसङ्ख्येयाः । तत्र यथा त्रिदोषप्रकोप-प्रमेहानभिनिर्वर्त्तयति तथानुव्याख्यास्यामः ।इह खलु निदानदोषदूष्यविशेषेभ्यो विकाराणांविघातभावाभावप्रतिविशेषा भवन्ति । यदाह्येते त्रयो निदानादिविशेषाः परस्परं नानु-वध्नन्त्ययथाप्रकर्षादबलीयांसो वानुबध्रन्ति नतदा विकाराभिनिर्वृत्तिः । चिराद्वाप्यभिनिर्व-र्त्तन्ते तनवो भवन्त्यथवाप्ययथोक्तसर्व्वलिङ्गाविपर्य्ययेण विपरीता इति सर्व्वविकारविघात-भावाभावप्रतिविशेषाभिनिर्वृर्त्तिहेतुरुक्तः ।तत्र इमे निदानादि विशेषाः श्लेष्मनिमित्तानांप्रमेहाणामाश्वमिनिवृत्तिकरास्तद्यथा हाय-नकयवचीनकोद्दालकनैषधोत्कटमुकुन्दक महा-व्रीहिप्रमोदकसुगन्धकानां नवानामतिवेलमति-प्रमाणेनोपयोगः । तथा सर्पिष्मतां नवहरेणु-माषसूपानां ग्राम्यानूपौदकानां मांसानां शाक-तिलपललपिष्टान्नपायसकृशरविलेपीक्षुविका-राणां क्षीरमन्दकदधिद्रवमधुरतरुणप्रायाणा-मुपयोगो मृजाव्यायामवर्ज्जनस्वप्नशयनासन-प्रसङ्गो यश्च कश्चिद्विधिरन्योऽपि श्लेष्ममेहोमूत्रसञ्जननः सर्व्वः सनिदानविशेषः ।बहुद्रवश्लेष्मा दोषविशेषः बहुबन्धं मेदः मांसञ्चशरीरक्लेदः शुक्रं शोणितञ्च वसामज्जालसीकारसश्चौजः सङ्ख्याता इति दूष्यविशेषाः ।त्रयाणामेषां निदानादिविशेषाणां सन्निपातेक्षिप्रं श्लेष्माप्रकोपमापद्यते प्रागतिभूयस्त्वात् ।स प्रकुपितः क्षिप्रमेव शरीरे विसृप्तिं लभते ।शरीरशैथिल्यात् स विसर्पं शरीरे मेदसैवा-दितो मिश्रीभावं गच्छति । मेदसश्चैव बहु-बन्धत्वान्मेदसश्च गुणानां गुणैः समानगुणभूयि-ष्ठत्वात् स मेदसा मिश्रीभावं गच्छन् दूषयत्येत-द्विकृतत्वात् स घिकृतो दुष्टेन मेदसोपहितःशरीरक्लेदमांसाभ्यां संसर्गं गच्छति । क्लेद-मांसयोरतिप्रमाणाभिवृद्धित्वात् स मांसे मांस-प्रदोषात् पूतिमांसपिडकाः शराविका कच्छपि-काद्याः सञ्जनयत्यप्रकृतिभूतत्वात् शरीरक्लेदंपुनर्दूषयन् मूत्रत्वेन परिणमयति । मूत्रवहानांस्रोतसां वङ्क्षणवस्तिप्रभवानां मेदःक्लेदोपहि-तानि गुरूणि मुखान्यासाद्य प्रतिरुध्यते । ततःस्थैर्य्यं साध्यतां वा जनयति प्रकृतिविकृति-भूतत्वात् ।शरीरक्लेदस्तु श्लेष्ममेदोमिश्रः प्रविशन् मूत्राशयेमूत्रत्वमापद्यमानः श्लैष्मिकैरेभिर्दशभिर्गुणैरुप-सृज्यते वैषम्यहानिवृद्धियुक्तैस्तद्यथा श्वेतशीतमूर्त्तपिच्छिलाच्छस्निग्धगुरुमधुरसान्द्रप्रसादमर्द्दै-स्तत्र येन गुणेनैकेनानेकेन वा भूयस्तरमुप-सृज्यते । तत्समाख्यं गौणं नामविशेषं प्राप्नोति ।ते तु खल्विमे दशप्रमेहा नाम विशेषेणभवन्ति । तथा उदकमेहश्चेक्षुरालिकारसमेहश्चसान्द्रमेहश्च सान्द्रप्रसादमेहश्च शुक्लमेहश्च शुक्र-मेहश्च शीतमेहश्च सिकतामेहश्च शनैर्मेहश्चलालामेहश्चेति ।ते दशप्रमेहाः साध्याः समानगुणमेदःस्थानत्वात्कफस्य प्रधान्यात् समानक्रियत्वाच्च ।”“उष्णाम्ललवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनोपसेवि-नस्तथातितीक्ष्णातपाग्निसन्तापश्रमक्रोधविषमा-हारोपसेविनश्च तषात्मकशरीरस्यैव क्षिप्रंपित्तं प्रकोपमापव्यते ।तत् प्रकुपितं तत्रैवानुपूर्व्व्या प्रमेहानिमान् षट्क्षिप्रमभिनिर्वर्त्तयति । तेषामपि च पित्तगुण-विशेषेण नामविशेषाः । तद्यथा, -- क्षारप्रमेहश्चकालमेहश्च नीलमेहश्च लोहितमेहश्च मज्जिष्ठा-मेहश्च हारिब्रमेहश्चेति ते षड्भिरेव क्षाराम्ल-लवणकटुकविम्रोष्णैः पित्तगुणैः पूर्व्ववत् सम-न्विताः । सर्व्व एव ते याप्याः संसृष्टदोषमेदः-स्थानत्वात् विरुद्धोपक्रमत्वाच्चेति ।”“कटुककषायतिक्तरुक्षलघुशीतव्यवायव्यायाम-वमन-विरेचनास्थापन-शिरोविरेचनातियोग-सन्धारणानशनाभिघातातपोद्वेगशोकशोणिता-तिसेकजागरणविषमशरीरन्यासानुपसेवमानस्यतथात्मकशरीरस्यैव क्षिप्रं वायुः प्रकोपमाप-द्यते । स प्रकुपितस्तथात्मके शरीरे विसर्पन्यदा वसामादाय मूत्रवहानि स्रोतांसि प्रति-पद्यते तदा वसामेहमभिनिर्वर्त्तयति ॥
* ॥
यदा पुनर्मज्जानं मूत्रवस्तावाकर्षति तदा मज्ज-मेहमभिनिर्वर्त्तयति ॥
* ॥
यदा लसीकां मूत्रा-शयेऽभिवहन् मूत्रमनुबध्नंश्च्योतयति । लसी-कातिबहुत्वाद्विक्षेपणाच्च वायोः खल्वस्याति-मूत्रप्रवृत्तिसङ्गं करोति । तदा स मत्त इवगजः क्षरत्यजस्रं मूत्रमवेगं तं हस्तिमेहिनमा-चक्षते ॥
* ॥
ओजः पुनर्मधुरस्वभावं तद्रौ-क्ष्वाद्वायुः कषायत्वेनाभिसंसृज्य मूत्राशयेऽभि-वहति तदा मधुमेहं करोति ॥
* ॥
तानिमांश्चतुरः प्रमेहान् वातजानसाध्याना-चक्षते । महात्ययिकत्वाद्विप्रतिषिद्धोपक्रमत्वात्तेषामपि च पूर्व्ववत् गुणविशेषेण नामविशेषाः ।तद्यथा, -- वसामेहश्च मज्जमेहश्च हस्तिमेहश्चमधुमेहश्चेति ।”“त्रयस्तु दोषाः प्रकुपिताः प्रमेहानभिनिर्वर्त्तयि-ष्यन्त इमानि पूर्व्वरूपाणि दर्शयन्ति । तद्-यथा, -- जटिलीभावं केशेषु माधुर्य्यमास्ये कर-पादयोः सुप्ततां दाहः मुखतालुकण्ठशोषंपिपासामालस्यं मलञ्च काये कायच्छिद्रेषूपदेहंपरिदाहं सुप्ततां चाङ्गेषु षट्पदपिपीलिकाभिःशरीरमूत्राभिसरणं मूत्रे च मूत्रदोषान्वितंशरीरगन्धं निद्रां तन्द्राञ्च सर्व्वकालमिति ।उपद्रवास्तु खलु प्रमेहिणां तृष्णातीसारज्वर-दाहदौर्ब्बल्यारोचकाविपाकाः पूतिमांसपिडकाअलजीविद्रध्यादयश्च तत् प्रसङ्गाद्भवन्ति ।तत्र साध्यान् प्रमेहान् संशोधनोपशमनैर्यथार्ह-मुपपादयेच्चिकित्सेदिति ।” इति चरके निदान-स्थाने चतुर्थेऽध्याये ॥
)