| YouTube Channel

प्रमाणं (pramANaM)

 
Apte 1890
English
प्रमाणं 1 A measure in general (of length, breadth &c.)
R. 18. 38.
2 Size, extent, magnitude.
3 Seale, standard
पृथिव्यां स्वामिभक्तानां प्रमाणे परमे स्थितः Mu. 2. 21.
4 Limit, quantity.
5 Testimony, evidence, proof.
6 Authority, warrant
one who judges or decides, one whose word is an authority
श्रुत्वा देवः प्रमाणं Pt. 1 ‘having heard this your Majesty will decide (what to do)’
आर्यमिश्राः प्रमाणं M. 1
Mu. 1. 1
Ś. 1. 22
व्याकरणे पाणिनिः प्रमाणं
Ms. 2. 13
Pt. 1. 240
sometimes in pl.
वेदाः प्रमाणाः.
7 A true or certain knowledge, accurate conception or notion.
8 A mode of proof, a means of arriving at correct knowledge
(the Naiyāyikas recognize only four kinds
प्रत्यक्ष, अनुमान, उपमान and शब्द, the Vedāntins and Mīmāṃsakas add two more अनुपलब्धि and अर्थापत्ति
while the Sāṃkhyas admit प्रत्यक्ष, अनुमान and शब्द only
cf. अनुभव also.)
9 Principal, capital.
10 Unity.
11 Scripture, sacred authority.
12 Cause, reason.
13 Rule, sanction, precept.
14 The first term in a rule of three.
15 An epithet of Viṣṇu.
16 Freedom from apprehension.
17 The prosodial length of a vowel.
णः -णी A rule, standard, authority.
Comp.
अधिक a. more than ordinary, inordinate, excessive
Ś. 1. 30.
अंतरं another mode of proof.
अभावः absence of authority.
ज्ञ a. knowing the modes of proof, (as a logician). (
ज्ञः) an epithet of Śiva.
दृष्ट a. sanctioned by authority.
पत्रं a written warrant.
पुरुषः an arbitrator, a judge, an umpire.
भूत (°णीभूत) a. authoritative. (
तः) an epithet of Śiva.
वचनं,
वाक्यं an an authoritative statement.
शास्त्रं {1} scripture. {2} the science of logic.
सूत्रं a measuring cord.
Hindi
Hindi
उदाहरण
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
प्रमाणं,
क्ली,
 (प्रमीयते विश्वमनेनेति । प्र + मा +ल्युट् ।) विष्णुः । यथा, --“प्रमाणं प्राणनिलयः प्राणभृत् प्राणजीवनः ॥
”इति महाभारते शान्तिशर्व्वणि दानधर्म्मः ॥
नित्यम् । मर्य्यादा । शास्त्रम् । (यथा, --“आप्ता ह्यवितर्कस्मृतिविभागविदो निष्प्री-त्युपतापदर्शिनश्च । तेषामेवङ्गुणयोगात् यद्व-चनं तत् प्रमाणम् । अप्रमाणं पुनर्मर्त्तोन्मत्त-मूर्खरक्तदुष्टादुष्टवचनमिति ।” इति चरकेविमानस्थाने चतुर्थेऽध्याये ॥
) सत्यवादी ।(प्र + मा + भावे ल्युट् ।) इत्यत्ता । हेतुः ।(प्रमिणोतीति । प्र + मा + कर्त्तरि ल्युः ।)प्रमाता । इति मेदिनी । णे, ६१ ॥
प्रमा ।इति शब्दरत्नावली ॥
नित्यक्लीवैकत्ववानयंशब्दः । यथा वेदाः प्रमाणं स्मृतयः प्रमाण-मित्यादि ॥
प्रमायाः करणम् । न्याये तु प्रत्यक्षा-नुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानि । इत्यत्र बहु-वचनान्तोऽपि ॥
(यथा, मनौ । २ । १३ ।“अर्थकामेष्वसक्तानां धर्म्मज्ञानं विधीयते ।धर्म्मं जिज्ञासमानानां प्रमाणं परमं श्रुतिः ॥
”वेदान्तसारे च । “वेदान्तो नाम उपतिषत्प्रमाणं तदुपकारीणि शारीरिकसूत्रादीनि च ॥
”“उपनिषच्छब्दो ब्रह्मात्मैक्यसाक्षात्कारविषयः ।सैव उपनिषत् प्रमाणं तस्याः प्रमारूपायाःकरणभूता ।” इति विद्वन्मनोरञ्जनीटीका ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“यभ मैथुने”@} 2 3 ‘यभ विपरीतमैथुने’ इति क्षीरस्वामि-माधवादिसम्मतः पाठः।
‘--विपरीते मैथुने’ इति धा।
का।
व्याख्या 4 दृष्टः पाठः।
“भय विपरीतो मैथुने’
विपरीत इति--यभ इत्यर्थः।” इति पुरुष- कारः।
‘जभ--’ इति चवर्गतृतीयादिं केचित् पठन्ति।
धनपाल-काश्य- पादयः ‘यभ--’ इति पठित्वा, ‘जभ च’ इति पठन्तीति ग्रन्थेषु तत्र तत्रोदाहरणाज्ज्ञायते।
‘रभिश्च भान्तेष्वथ मैथुने यभिः’ 5 इत्यत्र वृत्त्यादिषु यभतेरेवोदाहरणात् ‘जभ--’ इति पाठोऽप्रामाणिक इति च पुरुषकारे 6 निरूपितम्।
‘जभि--’ इत्यपि कुत्रचिद् दृष्टः पाठः।
“-- ‘विपरीत इति।
विपरीतानुष्ठित इत्यर्थः।’ इति मैत्रेयः।।” इति धातुवृत्तिः।
“तच्च पुरुषायितम्।” इति धा।
का व्याख्या।
एवं बहुधाऽत्र धातौ, स्वरूपविषयेऽर्थविचारे च विप्रतिपत्तिः ग्रन्थकृतां दृश्यते।
प्रसिद्धपाठस्तु यभ इत्येवेति प्रामाणिकाः।
‘यभस्व नित्यं यदि शक्तिरस्ति--’ 7 इत्यादिषु धातोरस्यात्मनेपदप्रयोगो दृश्यते।
तत्र प्रमाणं मृग्यम्।]] याभकः-भिका, याभकः-भिका, 8 यियप्सकः-सिका, यायभकः-भिका
9 यब्धा-यब्ध्री, याभयिता-त्री, यियप्सिता-त्री, यायभिता-त्री
इत्यादिकानि सर्वाण्यपि रूपाणि प्रातिस्विकरूपाणि विना भौवादिकतपतिवत् 10 ज्ञेयानि।
11 याभः।
12
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१३३९)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९८०। अक। अनि। पर।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 (२-३९)
05
=>
 (अनिट्कारिका, भाष्ये ७-२-१०)
06
=>
 (श्लो। १४५)
07
=>
 (मुक्तकम्)
08
=>
 [[१। ‘--अथ मैथुने यभिः’ इत्यनिट्कारिकासु (भाष्ये ७-२-१०) पाठात् धातोरस्यानिट्त्वम्। ‘खरि च’ (८-४-५५) इति चर्त्वेन भकारस्य पकारः।]]
09
=>
 [[२। तृजादिषु, ‘झषस्तथोर्धोऽधः’ (८-२-४०) इति धत्वेन धकारे, ‘झलां जश् झशि’ (८-४-५३) इति जश्त्वे च रूपनिष्पत्तिर्ज्ञेया।]]
10
=>
 (७०३)
11
=>
 [[B। ‘याभाद्यकामैर्नमनाद् गताद्यैः सृप्योऽसि विष्णो यमिभिर्वितापैः।।’ धा। का। २-३९।]]
12
=>
 [पृष्ठम्१०७०+ ३०]