| YouTube Channel

प्रबालः (prabAlaH)

 
Apte 1890
English
प्रबा(वा)लः
लं 1 A sprout, shoot, new leaf
अपि… प्रवालमासामनुबंधि बीरुधां Ku. 5. 34
1. 44
3. 8
R. 6. 12
13. 49.
2 Coral.
3 The neck of the Indian lute.
लः 1 A pupil.
2 An animal.
Comp.
अश्मंतकः {1} the red Aśmantaka tree. {2} the coral tree.
पद्मं a red lotus.
फलं red sandal-wood.
भस्मन् n. calx of coral.
Apte Hindi
Hindi
प्रबालः
पुं*
 - प्र+बल्+णिच्+अच्
"कोंपल, अंकुर, किसलय "
प्रबालः
पुं*
 - प्र+बल्+णिच्+अच्
मूँगा
प्रबालः
पुं*
 - प्र+बल्+णिच्+अच्
वीणा की गरदन
प्रबालः
पुं*
 - प्र+बल्+णिच्+अच्
शिष्य
प्रबालः
पुं*
 - प्र+बल्+णिच्+अच्
जन्तु
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 प्रवालः, प्रबालः, विद्रुमः, प्रवालम्, रत्नवृक्षः, मन्दटः, मन्दारः, रक्तकन्दः, रक्तकन्दलः, हेमकन्दलः, रत्नकन्दलः, लतामणिः, अङ्गारकमणिः, माहेयः, पारिजातः, पारिभद्रः, क्रिमिशत्रुः, भौमरत्नम्, भोमीराः, सुपुष्पः, रक्तपुष्पकः
noun
रत्नविशेषः, माङ्गल्यार्थे परिधीयमाणः रक्तवर्णवर्तुलाकारघनगोलविशेषः
"गौरं रङ्गजलाक्रान्तं वक्रसुक्ष्मं सकोटरं रूक्षकृष्णं लघुश्वेतं प्रवालम् अशुभं त्यजेत्"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
प्रबालः,
पुं,
क्ली,
 (प्रबलतीति । प्र + बल् प्राणने +“ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः ।” ३ । १ । १४० ।इति णः । यद्वा, प्र + बल् + णिच् + अच् ।)रक्तवर्णवर्त्तुलाकाररत्नविशेषः । पला इतिमुङ्गा इति च भाषा ॥
तस्याधिष्ठात्री देवतामङ्गलः । इति ज्योतिषम् ॥
तत्पर्य्यायः । विद्रुमः२ । इत्यमरः । २ । २ । ९३ ॥
अङ्गारकमणिः ३अम्भोधिवल्लभः ४ भौमरत्नम् ५ रक्ताङ्गः ६ रक्ता-कारः ७ लतामणिः ८ । अस्य गुणाः । मधु-रत्वम् । अम्लत्वम् । कफपित्तादिदोषनाशित्वम् ।स्त्रीणां वीर्य्यकान्तिकरत्वम् । धृते मङ्गलदायि-त्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
अपि च ।सारकत्वम् । शीतत्वम् । कषायत्वम् । स्वादु-त्वम् । वान्तिकारित्वम् । चक्षुर्हितत्वम् । धारणेपापालक्ष्मीनाशित्वञ्च ॥
इति राजवल्लभः ॥
* ॥
तस्य शुभलक्षणं यथा, --“शुद्धं दृढं घनं वृत्तं स्निग्धं गात्रसुरङ्गकम् ।समं गुरु सिराहीनं प्रबालं धारयेत् शुभम् ॥
”तस्याशुभलक्षणं यथा, --“गौरं रङ्गजलाक्रान्तं वक्रसूक्ष्मं सकोटरम् ।रूक्षकृष्णं लघु श्वेतं प्रबालमशुभं त्यजेत् ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
तस्योत्पत्त्यादि यथा, --सूत उवाच ।“आदाय शेषस्तस्यान्त्रं यमस्याकम्बलादिषु ।चिक्षेप तत्र जायन्ते विद्रुमाः सुमहागुणाः ॥
तत्र प्रधानं शशलोहिताभंगुञ्जाजवापुष्पनिभं प्रदिष्टम् ।सनीसकं देवकरोमकञ्चस्थानानि तेषु प्रभवं सुरागम् ॥
अन्यत्र जातञ्च न तत् प्रधानंमूल्यं भवेच्छिल्पिविशेषयोगात् ॥
प्रसन्नं कमलं स्निग्धं सुरागं विद्रुमं हि तत् ।धनधान्यकरं लोके विषार्त्तिभयनाशनम् ॥
परीक्षा पुलकस्योक्ता रुधिराख्यस्य वै मणेः ।स्फटिकस्य विद्रुमस्य रत्नज्ञानाय शौनक ! ॥
”इति गारुडे ८० अध्यायः ॥
* ॥
अथ विद्रुमपरीक्षा ।“श्वेतसागरमध्ये तु जायते वल्लरी तु या ।विद्रुमा नाम रत्नाख्या दुर्ल्लभा वज्ररूपिणी ॥
पाषाणं प्रभजत्येषा प्रयत्नात् क्वथिता सती ।विद्रुमं नाम यद्रत्नमामनन्ति मनीषिणः ॥
* ॥
ब्रह्मादिजातिभेदेज तच्चतुर्व्विधमुच्यते ।अरुणं शशरक्ताख्यं कोमलं स्निग्धमेव च ।प्रबालं विप्रजातिः स्यात् सुखवंध्यं मनोरमम् ॥
जवाबन्धूकसिन्दूरदाडिमीकुसुमप्रभम् ।कठिनं दुर्व्वेध्यमस्निग्धं क्षत्त्रजातिं तदुच्यते ॥
पलाशकुसुमाभासं तथा पाटलसन्निभम् ।वैश्यजातिर्भवेत् स्निग्धं वर्णाढ्यं मन्दकान्तिभम् ॥
रक्तोत्पलदलाकारं कठिनं न चिरद्युति ।विद्रुमं शूद्रजातिः स्याद्वायुवेध्यं तथैव च ॥
* ॥
रक्तता स्निग्धता दार्य्यं चिरद्युतिः सुवर्णता ।प्रबालानां गुणाः प्रोक्ता धनधान्यकराः पराः ॥
हिमाद्रौ यत्तु संजातं तद्रक्तमतिनिष्ठुरम् ।तत्र लिप्तो भवेन्निम्बकल्कोऽतिमधुरः स्थितः ।तस्य धारणमात्रेण विषवेगः प्रशाम्यति ॥
* ॥
विवर्णता तु खरता प्रबाले दूषणद्वयम् ।रेखाकाकपदौ बिन्दुर्यथा वज्रेषु दोषकृत् ।तथा प्रबाले सर्व्वत्र वर्जनीयं विचक्षणैः ॥
रेखा हन्याद्यशो लक्ष्मीमावर्त्तः कुलनाशनः ।पट्टलो रोगकृत् ख्यातो बिन्दुर्धनविनाशकृत् ॥
त्रासः संजनयेत्त्रासं नीलिका मृत्युकारिणी ।मूल्यं शुद्धप्रबालस्य रूप्यद्विगुणमुच्यते ॥
धारणेऽस्यापि नियमो जातिभेदेन पूर्व्ववत् ॥
” * ॥
तथाहि ।“विरूपजातिं विषमं विवर्णंखरप्रबालं प्रवहन्ति ये ये ।ते मृत्युमेवात्मनि वै वहन्तिसत्यं वदत्येष कृती मुनीन्द्रः ॥
”इति युक्तिकल्पतरौ प्रबालपरीक्षा ॥
* ॥
(अस्य संशोधनादिकं यथा, --“कुमार्य्या तण्डुलीयेन तुल्येन च निषेचयेत् ।प्रत्येकं सप्तवारांश्च तप्ततप्तानि कृत्स्नशः ॥
मौक्तिकानि प्रबालानि तथा रत्नान्यशेषतः ।क्षणाद्विविधवर्णानि म्रिथन्ते नात्र संशयः ॥
श्रीदुग्धेन प्रवालञ्च भावयित्वा तु हण्डिके ।मध्येऽपि तक्रसहितं स्थापयेत्तन्निरोधयेत् ।चुल्ल्यामग्निप्रतापेन म्रियते प्रहरद्वये ॥
इति प्रबालमारणम् ॥
”इति वैद्यकरसेन्द्रसंग्रहे जारणमारणाधिकारे ॥
)किशलयः । (यथा, कुमारे । १ । ४४ ।“पुष्पं प्रबालोपहितं यदि स्यात्मुक्ताफलं वा स्फुटविद्रुमस्थम् ।ततोऽनुकुर्य्याद्विशदस्य तस्या-स्ताम्रौष्ठपर्य्यस्तरुचः स्मितस्य ॥
”)वीणादण्डः । इति मेदिनी । ले, १०७ ॥