पूर्बरूप (pUrbarUpa)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
वाचस्पत्यम्
Sanskritपूर्व(र्ब)रूप कर्म० । अर्थालङ्कारभेदे अलङ्कारशब्दे ४०० पृ०दृश्यम् । भविष्यद्रोगस्य प्राग्जातरूपे तस्य लक्षणविशेषोभाविरोगलणत्वं चोक्तं यथा“प्राग्रूपं येन लक्ष्यते । उत्पित्सुरामयो दोषविशेषे-णानधिष्ठितः । लिङ्गमव्यक्तमल्पत्वाद्व्याधीनां तद्यथा-यथम् । द्विविधं हि पूर्बरूपं भवति सामान्यं विशिष्टञ्चसामान्यं येन दोषदुष्यसंमूर्च्छनावस्थाजनितेत भावि-सवराद व्याधिमत्रं प्रतीयते न तु वातादिजनित-त्वादिविशेषा । यथा “श्रमोरतिर्विवर्णत्वमिति” । तथाबालगुरुवाक्यप्रद्वेषादि । सामान्याभिप्रायेणैव तन्त्रा-न्तर यथा “व्याधेर्जातिर्बुभूषा च पूर्वरूपेण लक्ष्यते ।भावः किमात्मकत्वञ्च लक्ष्यते लक्षणेन तु” इति । तथाहपराशरः “पूर्वरूपं नाम येन भाविव्याधिविशेषो लक्ष्यतेन तु दोषविशेषः” इति । विशिष्टं यथा उरःक्षता-दौ लिङ्गान्येव वातादिजान्यव्यक्तानि । यदुक्तं तत्रैव“अव्यक्तं लक्षणं तेषां पूर्बरूपमिति स्मृतिः” । तथाहसुश्रुतः “सामान्यतो विशेषात्तु जृम्भात्यर्थं समीरणात् ।पित्तान्नयनयोर्दाहः कफान्नान्नाभिनन्दनमिति” । हा-रीतेनाप्युक्तम् “इति पूर्बरूपमष्टानां ज्वाराणां सामान्यतोविशेषात्तु जृम्भाङ्गमर्द्दभूयिष्ठं हृदयोद्वेगि वातजमिति” ।प्राग्रूपं येन लक्ष्यते इत्यस्यार्थमाह रक्षितः “येन श्रमा-दिना उत्पित्सुः सामग्रीसाकल्यादुत्पादेच्छुरामयोरोगः दोषविशेषेण वातादिजन्यासाधारणवेपव्यादिनाअनधिष्ठितोऽसम्बद्धो लक्ष्यते ज्ञायते तत् प्राग्रूपमिति” ।लिङ्गमव्यक्तमल्पत्वादित्यस्यार्थमाह स एव “प्राग्र्प-मित्यनेन पूर्वोक्तेन सम्बन्धि लिङ्गं लक्षणम् अव्यक्तं नात्य-भिव्यक्तं तत्र हेतुरल्पत्वात् नत्वावरणादियोगादव्यक्तत्व-मित्यर्थः । अन्ये तु पूर्वरूपलक्षणमाहुः “स्थानसंश्रियणःक्रुद्धा भाविव्याधिप्रबोधनम् । दोषाः कुर्वन्ति यल्लिङ्गंपूर्वरूपं तदुच्यते” इति । संक्षेपतस्तु लक्षणं भाविव्याधि-बोधकमेव लिङ्गं पूर्वरूपम्” इति माधवकरुविजय-रक्षितौ ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.