| YouTube Channel

पुष्टिः (puSTiH)

 
Apte
English
पुष्टिः [puṣṭiḥ],
f.
 [पुष् भावे-क्तिन्]
Nourishing, breeding, or rearing
Nourishment, growth, increase, advance
यत् पिंषतामपि नृणां पिष्टो$पि तनोपि परिमलैः पुष्टिम्
Bv.*
 1.12.
Strength, fatness, fulness, plumpness
अन्धस्य दृष्टिरिव पुष्टिरिवातुरस्य
Mk.*
 1.49.
Prosperity, thriving.
Maintenance, support.
Wealth, property, means of comfort
तस्मिन्नपुष्यन्नुदिते समग्रां पुष्टिं जनाः पुष्य इव द्वितीये
R.*
 18.32.
Richness, magnificence.
Development, perfection.
N.
 of a ceremony, performed for the attainment of welfare
also पुष्टिकर्मन् q. v.
Comp.
 -करa. nourishing, nutritive. -कर्मन्
n.
 a religious ceremony performed for the attainment of worldly prosperity.-कान्तः an epithet of Gaṇeśa. -द
a.
nourishing.
causing growth or prosperity. -दः
N.
 of a medicinal plant (Mar. आसंध). -मार्गः
N.
 of the doctrine of a Vaiṣṇava sect founded by Vallabhāchārya. -वर्धन
a.
 promoting welfare, causing prosperity. (-नः) a cock.
Apte 1890
English
पुष्टिः f. [पुष् भावे-क्तिन्] 1 Nourisheding, breeding, or rearing.
2 Nourishment, growth, increase, advance
यत्पिंषतामपि नृणां पिष्टोपि तनोषि परिमलैः पुष्टिं Bv. 1. 12.
3 Strength, fatness, fulness, plumpness
अंधस्य दृष्टिरिव पुष्टिरिवातुरस्य Mk. 1. 49.
4 Prosperity, thriving.
5 Maintenance, support.
6 Wealth, property, means of comfort
R. 18. 32.
7 Richness, magnificence.
8 Development, perfection.
Comp.
कर a. nourishing, nutritive.
कर्मन् n. a religious ceremony performed for the attainment of worldly prosperity.
कांतः an epithet of Gaṇeśa.
द a. {1} nourishing. {2} causing growth or prosperity.
वर्धन a. promoting welfare, causing prosperity. (
नः) a cock.
Hindi
Hindi
(स्त्री) पुष्टि
Apte Hindi
Hindi
पुष्टिः
स्त्री*
 - पुष्+क्तिन्
"बहुत से अनुष्ठानों का नाम जो कल्याण की दृष्टि से किये जाते हैं, पुष्टिकर्म"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 पोषणम्, पुष्टिः, धृतिः
noun
भरणस्य क्रिया।
"भोजनेन अस्माकं शरीरस्य पोषणं भवति।"
Synonyms:
 पालनम्, प्रतिपालनम्, भरणम्, सम्भृतिः, पुष्टिः, संवर्धनम्
noun
भोजनं वस्त्रं वा दत्त्वा परिपालनस्य क्रिया।
"कृष्णस्य सम्भृतिः यशोदया कृता।"
Synonyms:
 पुष्टिः
noun
पुष्टस्य भावः।
"योगाभ्यासेन शरीरस्य पुष्टिः भवति"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: पुष्टिः
Root: पुष्टि
Gender: स्त्री
Number: all
अर्थः ⇒ विष्णुशक्तिः
Meaning(s):
⇒ One of the nine viṣhṇus͘haktis
Shloka(s):
1|1|16|1 ► आचारा वैष्णवो सूक्ष्मा लक्ष्मीः पुष्टिर्निरञ्जना। (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|1|16|1 ⇢ पुष्टिः (पुष्टि) (स्त्री) ⇒ One of the nine viṣhṇus͘haktis ⇒ विष्णुशक्तिः
Related word(s):
isa_k ➡ नव विष्णुशक्तयः
धर्म-धर्मी-भावः ➡ विष्णुः
जातिः ➡ मानसिकभावः
उपाधि ➡ शक्तिः
Tamil
Tamil
புஷ்டி: : வளர்ப்பு, போஷனை, முழுமை, மோக்ஷம், நலம், செல்வம்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पुष्टिः,
स्त्री,
 (पुष + भावे क्तिन् ।) पोषणम् ।वृद्धिः । इति मेदिनी । टे, २३ ॥
(यथा, मार्कण्डेये । २२ । ११ ।“वैदिकैर्वारणैर्मन्त्रैः प्रजानां पुष्टिहेतुकैः ॥
”)अश्वगन्धा । इति राजनिर्घण्टः ॥
षोडश-मातृकान्तर्गतदेवताविशेषः । इति श्राद्धतत्त्वम् ॥
(सा तु दक्षकन्यानामन्यतमा । यथा, मार्क-ण्डेये ।“प्रसूत्याञ्च तथा दक्षश्चतस्रो विंशतिस्तथा ।ससर्ज्ज कन्यास्तासाञ्च सम्यङ्नाभानि मे शृणु ॥
श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा क्रिया तथा ॥
”गणपतेः पत्नी । यथा, ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे । २ ।१ । ९९ ।“पुष्टिर्गणपतेः पत्नी पूजिता जगतीतले ।यया विना परिक्षीणाः पुमांसो योषितोऽपि च ॥
”खट्वाविशेषः । यथाह भोजः ।“मङ्गला विजया पुष्टिः क्षमा तुष्ठिः सुखासनम् ।प्रचण्डा सर्व्वतोभद्रा खट्वानामाष्टकं विदुः ॥
”तन्त्रोक्तचन्द्रकलाया नामान्तरम् । यथा, रुद्र-यामले ।“अमृता मानदा पूषा पुष्टिस्तुष्टी रतिर्धृतिः ।शशिनी चन्द्रिका कान्तिर्ज्योत्स्ना श्रीः प्रीति-रङ्गदा ।पूर्णापूर्णामृताकामदायिम्यः शशिनः कलाः ॥
”)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“पुष पुष्टौ”@} 2 ‘धारणे पोषयेत्, पुष्टौ पुष्येत् पुष्णाति पोषति।
3 इति देवः।
पोषकः-षिका, पोषकः-षिका, 4 पुपोषिषकः-पुपुषिषकः-षिका, पोपुषकः-षिका
पोषिता-त्री, पोषयिता-त्री, पुपोषिषिता-पुपुषिषिता-त्री, पोपुषिता-त्री
5 प्रपोषन्-न्ती, पोषयन्-न्ती, पुपोषिषन्-न्ती, पुपुषिषन्-न्ती
-- पोषिष्यन्-न्ती-ती, पोषयिष्यन्, पुपोषिषिष्यन्-पुपुषिषिष्यन्-न्ती-ती
-- -- पोषयमाणः, पोषयिष्यमाणः, -- पोपुष्यमाणः, पोपुषिष्यमाणः
प्रपुट्-प्रपुड्-पुषौ-पुषः
-- -- -- 6 पोषितम्-पुषितम्-तः, पोषितः, पुपोषिषितः-पुपुषिषितः-पोपुषितः-तवान्
पुषः, 7 पोषणः, 8 प्रपोषी-धनपोषी, पोषः, पुपोषिषुः-पुपुषिषुः, पोपुषः
पोषितव्यम्, पोषयितव्यम्, पुपोषिषितव्यम्-पुपुषिषितव्यम्, पोपुषितव्यम्
पोषणीयम्, पोषणीयम्, पुपोषिषणीयम्-पुपुषिषणीयम्, पोपुषणीयम्
पोष्यम्, पोष्यम्, पुपोषिष्यम्-पुपुषिष्यम्, पोपुष्यम्
ईषत्पोषः-दुष्पोषः-सुपोषः
-- -- पुष्यमाणः, पोष्यमाणः, पुपोषिष्यमाणः-पुपुषिष्यमाणः, पोपुष्यमाणः
पोषः, पोषः, पुपोषिषः-पुपुषिषः, पोपुषः
C।
‘स्वपोषमपुषद् युष्मान् या पक्षिमृगशावकाः।’ भ।
का।
६। २६। 9 पोषितुम्, पोषयितुम्, पुपोषिषितुम्-पुपुषिषितुम्, पोपुषितुम्
पुष्टिः, पोषणा, पुपोषिषा-पुपुषिषा, पोपुषा
पोषणम्, पोषणम्, पुपोषिषणम्-पुपुषिषणम्, पोपुषणम्
पोषित्वा-पुषित्वा, पोषयित्वा, पुपोषिषित्वा-पुपुषिषित्वा, पोपुषित्वा
प्रपुष्य, प्रपोष्य, प्रपुपोषिष्य-प्रपुपुषिष्य, प्रपोपुष्य
10 स्वपोषं-धनपोषं-गोपोषं-रैपोषं वा पोषति।
पोषम् २, पुषित्वा २ -पोषित्वा २, पोषम् २, पोषयित्वा २, पुपोषिषम् २ -पुपुषिषम् २, पुपोषिषित्वा २ -पुपुषिषित्वा २, पोपुषम् २
पोपुषित्वा २
11 इतीत्नुच्प्रत्ययः।
‘अयामन्ताल्वा- य्येत्न्विष्णुषु’ 12 इति णेरयादेशः।
पोषयित्नुः = पोषणकर्ता।]] पोषयित्नुः, 13 इति करन्प्रत्यये, तस्य कित्त्वेन, बाहुलकात् प्रत्ययादेः ककारस्येत्संज्ञाभावे च रूपम्।]] पुष्करम्, 14 इति कलन्प्रत्यये रूपम्।
अत्रापि बाहुलकात् प्रत्ययककारस्य न लोप इति ज्ञेयम्।]] पुष्कलम्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१०२६)
02
=>
 (१-भ्वादिः-७००। अक। सेट्। पर।)
03
=>
 (श्लो। १७१)
04
=>
 [[१। ‘रलो व्युपधाद्धलादेः संश्च’ (१-२-२६) इति सन्नन्ते सर्वत्र कित्त्वविकल्पः। तेन रूपद्वयं बोध्यम्। एवं शुद्धात् क्त्वायामपि ज्ञेयम्।]]
05
=>
 [[B। ‘वेषैर्मेष्यतमैः प्रपोषदशुभप्रश्रेषिभिः श्लेषति प्रोष्यन्…।’ धा। का। १। ८८।]]
06
=>
 [[२। निष्ठायाम्, ‘उदुपधाद् भावादिकर्मणोरन्यतरस्याम्’ (१-२-२१) इति कित्त्व- विकल्पः। तेन रूपद्वयम्।]]
07
=>
 [[३। नन्द्यादित्वात् कर्तरि ल्युप्रत्यये ऽनादेशे च रूपम्।]]
08
=>
 [[४। ताच्छीलिके णिनिप्रत्यये गुणे च रूपम्।]]
09
=>
 [पृष्ठम्०८७३+ २४]
10
=>
 [[१। ‘स्वे पुषः’ (३-४-४०) इति णमुल्। ‘कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोगः’ (३-४-४६) इति णमुल्प्रयोजकस्यैव धातोरनुप्रयोगः। सूत्रे ‘स्वे--’ इति अर्थग्रहणम्, स्वरूपग्रहण च। तेन रैपोषम्, गोपोषम् इत्यादिषु ‘स्व’ इत्यस्यार्थस्य सदृशार्थकेषु च णमुल् भवति।]]
11
=>
 [[२। ण्यन्तात्, ‘स्तनिहृषिपुषि--’ [द। उ। १-१४०]
12
=>
 (६-४-५५)
13
=>
 [[३। ‘पुषः कित्’ [द। उ। ८। ७१]
14
=>
 [[४। ‘पुषः कलन् किच्च’ [द। उ। ८-११८]