| YouTube Channel

पुष्करं (puSkaraM)

 
Apte 1890
English
पुष्करं [पुष्कं पुष्टिं राति, रा-क
cf. Uṇ. 4. 4] 1 A blue lotus.
2 The tip of an elephant's tongue
Śi. 5. 30.
3 The skin of a drum, i. e. the place where it is struck
पुष्करेष्वाहतेषु Me. 66
R. 17. 11.
4 The blade of a sword.
5 The sheath of a sword.
6 An arrow.
7 Air, sky, atmosphere.
8 A cage.
9 Water.
10 Intoxication.
11 The art of dancing.
12 War, battle.
13 Union.
14 N. of a celebrated place of pilgrimage in the district of Ajmere.
15 The bowl of a spoon.
16 A part, portion.
रः 1 A lake, pond.
2 A kind of serpent.
3 A kind of drum, kettle-drum.
4 The sun.
5 An epithet of a class of clouds said to cause dearth or famine
Me. 6
Ku. 2. 50.
6 An epithet of Kṛshṇa.
7 An epithet of Śiva.
8 The Sārasa bird.
9 An inauspicious conjunction of planets.
रः,
रं N. of one of the seven great divisions of the universe.
Comp.
अक्षः an epithet of Viṣṇu.
आख्यः,
आह्वः the (Indian) crane.
आवर्तकः an epithet of a class of clouds said to cause dearth or famine
जातं वंशे भुनवविदिते पुष्करावर्तकानां Me. 6
Ku. 2. 50, Ve. 3. 2.
तीर्थः N. of a sacred bathing-place
see पुष्कर above.
नाभः an epithet of Viṣṇu.
पत्रं a lotus-leaf.
प्रियः wax.
बीजं lotus seed.
व्याघ्रः an alligator.
शिखा the root of a lotus.
स्थपतिः an epithet of Śiva.
स्रज f. a garland of lotuses. (
m. dual) N. of the two Aśvinīkumāras.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पुष्करं,
क्ली,
 (पुष्णातीति । पुष पुष्टौ + “पुषःकित् ।” उणा० ४ । ४ । इति करन् । स चकित् ।) हस्तिशुण्डाग्रम् । (यथा, माधे । ५ । ३० ।“आलोलपुष्करसुखोल्लसितैरभीक्ष्ण-मुक्षाम्बभूवुरभितो वपुरम्बुवर्षैः ॥
”)वाद्यभाण्डमुखम् । (यथा, रघुः । १७ । ११ ।“नदद्भिः स्निग्धगम्भीरं तूर्य्यैराहतपुष्करैः ॥
” * ॥
“पुष पुष्टौ । पुषः कित् । इति करन्प्रत्ययः ।पुषिरत्रान्तर्नीतण्यर्थः । पोषयति भूतान्यवकाश-प्रदानेन उदकदानाद्युपकारेण च । पुष्कं वारिरातीति पुष्करं इति क्षीरस्वामी । पुषेरन्त-र्ण्यर्थात् सृमृभृशुषियुधिभ्यः कित् । इतिविहितः करन्प्रत्ययो बाहुलकात् भवति ।हृदृकृसृपृवीचीपुषिमुषिमूङ्शूभ्यः कित् । इतिकरु इति श्रीभोजदेवः । पोषयति भूतानीति ।पुष्कोपपदाद्रातेः आतोऽनुपसर्गे कः । यद्वा, वपुरित्युदकनाम तत् कर्त्तुं शीलमस्येति । कृञोहेतुताच्छील्यानुलोम्येषु । इति टः । वपुष्करंसत् वकारलोपेन पुष्फरम् । पृषोदरादिः ।” इतिनिघण्टौ देवराजयज्वा ॥
) जलम् । (यथा, शत-पथब्राह्मणे । ६ । ४ । २ । २ ।“आपो वै पुष्करं प्राणोऽथर्वा प्राणो वा ॥
”)व्योम । (यथा, हारीते प्रथमस्थाने चतुर्थेऽध्याये ।“मेघाः सूर्य्यशिलासमानरुचयो ह्यल्पस्रवाल्प-स्वनाहंसालीकमलालिमण्डितजलः पद्माकरःशोभनः ।तीव्रस्निग्धमयखचन्द्रविमला स्वानन्दिनीकौमुदीचित्रा घर्म्मविपक्वतोयसुरसा स्यान्निर्म्मलंपुष्करम् ॥
”)खड्गफलम् । पद्मम् । (यथा, रामायणे ।२ । ९५ । १४ ।“सखीवच्च विगाहस्व सीते ! मन्दाकिनींनदीम् ।कमलान्यवमज्जन्ती पुष्कराणि च भामिनि ! ॥
”)तीर्थभेदः । (यथा, महाभारते । १ । ३६ । ३ ।“गोकर्णे पुष्करारण्ये तथा हिमवतस्तटे ॥
”अस्य अन्यद्विवरणं पुंलिङ्गान्तपुष्करशब्दे द्रष्ट-व्यम् ॥
) कुष्ठौषधम् । इत्यमरः । ३ । ३ । १८५ ॥
(यथास्य पर्य्यायः ।“उक्तं पुस्करमूलन्तु पौष्करं पुष्करञ्च तत् ।पद्मपत्रञ्च काश्मीरं कुष्ठभेदमिमं जगुः ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
)खड्गकोषः । इत्यमरटीकायां मथुरेशः ॥
काण्डम् । द्बीपभेदः । इति मदिनी । रे, १८७ ॥
(अस्य विवरणं पुंलिङ्गान्तपुष्करशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
)युद्धम् । इति नानार्थरत्नमाला ॥
* ॥