पुंसवनं (puMsavanaM)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritपुंसवनं, (पुमांसमिव सूते बलप्रदानेन पुरुष-वत् जनयत्यनेनेति । सू + करणे ल्युट् ।) दुग्धम् ।इति हेमचन्द्रः । ३ । ४०४ ॥
(पुमासं सूतेऽने-नेति । सू ङ ल + करणे ल्युट् ।) संस्कार-विशेषः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
(यथा, रघु-वंशे । ३ । १० ।“यथाक्रमं पुंसवनादिकाः क्रियाःधृतेश्च धीरः सदृशीर्व्यधत्त सः ॥
”)अस्येतिकर्त्तव्यता यथा । “गर्भस्य तृतीयमासो-पक्रमे यच्छुद्धदिनं तस्मिन् पतिः कृतनित्यक्रियःकृतवृद्धिश्राद्धः चन्द्रनामानमग्निं संस्थाप्य विरू-पाक्षजपान्तां कुशण्डिकां समाप्य कृतस्नानांबधूमग्नेः पश्चिमायां दिशि स्वदक्षिणतः कुशेषुप्राङ्मुखीमुपवेश्य प्रकृतकर्म्मारम्भे प्रादेश-प्रमाणां घृताक्तां समिधं तूष्णीमग्नौ हुत्वामहाव्याहृतिहोमं कुर्य्यात् । यथा । प्रजापति-रृषिर्गायत्त्री छन्दोऽग्निर्देवता महाव्याहृति-होमे विनियोगः ओँ भूः स्वाहा । प्रजापति-रृषिरुष्णिक् छन्दो वायुर्द्देवता महाव्याहृति-होमे विनियोगः ओँ भुवः स्वाहा । प्रजापति-रृषिरनुष्टुप् छन्दः सूर्य्यो देवता महाव्याहृति-होमे विनियोगः ओँ स्वः स्वाहा । ततः पति-रुत्थाय बधूपृष्ठदेशे स्थितो बधूदक्षिणस्कन्धंस्पृष्ट्वा अवतीर्णेन दक्षिणहस्तेन अव्यवहितंबधूनाभिदेशं स्पृशन् जपति । प्रजापतिरृषि-रनुष्टुप् छन्दो मित्रावरुणाग्निवायवो देवताःपुंसवने विनियोगः ।ओँ पुमांसौ मित्रावरुणौ पुमांसावश्विनावुभौ ।पुमानग्निश्च वायुश्च पुमान् गर्भस्तवोदरे ॥
इत्येकं पुंसवनम् ॥
* ॥
अपरपुंसवनकर्म्मार्थञ्च वटवृक्षस्य पूर्व्वोत्तर-शाखायां फलयुगलशालिनीं कृमिभिरनुपहतांवटशुङ्गां यवानां माषाणां वा त्रिभिस्त्रिभि-र्गुडकैः सप्त वारान् सप्तभिर्मन्त्रैः क्रीणीयात् ।सप्तानां मन्त्राणामृष्यादयः साधारणाः । प्रजा-पतिरृषिः सोमवरुणवसुरुद्रादित्यमरुद्विश्वेदेवा देवता न्यग्रोधशुङ्गापरिक्रयणे विनियोगःओँ यद्यसि सौमी सोमायत्वा राज्ञे परिक्री-णामि । इति गुडकत्रयेण एकं क्रयणम् ॥
१ ॥
ओँ यद्यसि वारुणी वरुणायत्वा राज्ञे परि-क्रीणामि । इति गुडकत्रयेण द्बितीयं क्रय-णम् ॥
२ ॥
ओँ यद्यसि वसुभ्यो वसुभ्यस्त्वा परि-क्रीणामि । इति गुडकत्रयेण तृतीयं क्रय-णम् ॥
३ ॥
ओँ यद्यसि रुद्रेभ्यो रुद्रेभ्यस्त्वा परि-क्रीणामि । इति गुडकत्रयेण चतुर्थं क्रयणम् ॥
४ ॥
ओँ यद्यसि आदित्येभ्य आदित्येभ्यस्त्वा परि-क्रीणामि । इति गुडकत्रयेण पञ्चमं क्रयणम् ॥
५ ॥
ओँ यद्यसि मरुद्भ्यो मरुद्भ्यस्त्वा परिक्रीणामि ।इति गुडकत्रयेण षष्ठं क्रयणम् ॥
६ ॥
ओँ यद्यसिविश्वेभ्यो देवेभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्यस्त्वा परि-क्रीणामि । इति गुडकत्रयेण सप्तमं क्रय-णम् ॥
७ ॥
ततः क्रीतां वटशुङ्गां अनेन मन्त्रेणवृक्षादाहरेत् । प्रजापतिरृषिरोषध्यो देवतान्यग्रोधशुङ्गाच्छेदने विनियोगः । ओँ ओषधयःसुमनसो भूत्वा अस्यां वीर्य्यं समाधत्त इयं कर्म्मकरिष्यति । ततस्तां तृणवेष्टितामन्तरीक्षेणानीयअन्तरीक्षे स्थापयेत् । ततः कृतशोभननाम्नो-ऽग्नेरुत्तरतः प्रक्षालितशिलायां ब्रह्मचारी गर्भ-वती वा श्रुतस्वाध्यायहीनो वा ब्राह्मणः प्राङ्मुखआचारतो नीहारजलेन अनावृत्तलोष्टेन पुनःपुनः पेषयेत् । ततोऽग्नेः पश्चिमत उत्तराग्रेषुकुशेषु पश्चिमाभिमुखीं बधूं पूर्व्वदिगानतमस्तकांकृत्वा तत्पृष्ठदेशे स्थितः पतिर्दक्षिणपाणे-रङ्गुष्ठानामिकाभ्यां वस्त्रवद्धां पेषितवटशुङ्गांगृहीत्वा गर्भवत्या दक्षिणनासाविवरे शुङ्गारसंनिःक्षिपति । प्रजापतिरृषिरनुष्टुप् छन्दो-ऽग्नीन्द्रबृहस्पतयो देवता न्यग्रोधश्रुङ्गारसस्यदाने विनियोगः ।ओँ पुमानग्निः पुमानिन्द्रः पुमान् देवी बृहस्पतिः ।पुमांसं पुत्त्रं विन्दस्व तं पुमाननुजायताम् ॥
ततो महाव्याहृतिहोमं कृत्वा तूष्णीं प्रादेश-प्रमाणां घृताक्तां समिधमग्नौ हुत्वा प्रकृतं कर्म्मसमाप्य उदीच्यं शाट्यायनहोमादिवामदेव्य-गानान्तं कर्म्म कृत्वा कर्म्मकारयितृब्राह्मणायदक्षिणां दद्यादिति पुंसवनम् ।” इति दशकर्म्म-पद्धतौ भवदेवभट्टः ॥
* ॥
अथ पुंसवनोक्तवाराः ।रविमङ्गलबृहस्पतयः । नक्षत्राणि । पूर्व्वाषाढो-त्तराषाढापूर्व्वभाद्रपदुत्तरभाद्रपद्पुष्यपुनर्व्वसु-मूलार्द्रारेवतीहस्ताश्रवणामृगशिरसः । तिथयः ।नन्दा भद्राः । लग्नानि । कुम्भसिंहधनुर्मीन-मिथुनानि । स्त्रियाश्चन्द्रादिशुद्धौ दशयोगभङ्ग-विष्टिभद्रात्र्यहस्पर्शादीन् परित्यज्य गर्भधारण-दिनावधितृतीयमासे कर्त्तव्यम् । इति ज्योति-षम् ॥
* ॥
स्त्रीकर्त्तव्यव्रतविशेषः । यथा, --श्रीराजोवाच ।“व्रतं पुंसवनं ब्रह्मन् ! भवता यदुदीरितम् ।तस्य वेदितुमिच्छामि येन विष्णुः प्रसीदति ॥
श्रीशुक उवाच ।शुक्ले मार्गशिरे पक्षे योषिद्भर्त्तुरनुज्ञया ।आरभेत व्रतमिदं सर्व्वकामिकमादितः ॥
निशम्य मरुतां जन्म ब्राह्मणाननुमन्त्र्य च ।स्नात्वा शुक्लदती शुक्ले वसीतालङ्कृताम्बरे ।पूजयेत् प्रातराशात् प्राक् भगवन्तं श्रिया सह ॥
अलं ते निरपेक्षाय पूर्णकाम ! नमोऽस्तु ते ।महाविभूतिपतये नमः सकलसिद्धये ॥
यथा त्वं कृपया धृत्या तेजसा महिमौजसा ।जुष्ट ईशगुणैः सर्व्वैस्ततोऽसि भगवान् प्रभुः ॥
विष्णुपत्नि ! महामाये महापुरुषलक्षणे ।प्रीयेथा मे महाभागे लोकमातर्नमोऽस्तु ते ॥
ओँ नमो भगवते महापुरुषाय महानुभावायमहाविभूतिपतये सह महाविभूतिभिर्व्वलि-मुपहरामीति । अनेनाहरहर्म्मन्त्रेण विष्णो-रावाहनार्घ्यपाद्योपस्पर्शन-स्नान-वासोपवीत-भूषणगन्धपुष्पधूपदीपोपहाराद्युपचारान् सुस-माहितोपाहरेत् ।हविःशेषञ्च जुहुयादनले द्वादशाहुतीः ।ओँ नमो भगवते महापुरुषाय महाविभूतिपतयेस्वाहेति ।श्रियं विष्णुञ्च वरदावाशिषां प्रभवायुभौ ।भक्त्या संपूजयेन्नित्यं यदीच्छेत् सर्व्वसम्पदः ॥
प्रणमेद्दण्डवद्भूमौ भक्तिप्रह्वेण चेतसा ।दशवारं जपेन्मन्त्रं ततः स्तोत्रमुदीरयेत् ॥
युवान्तु विश्वस्य विभू जगतः कारणं परम् ।इयं हि प्रकृतिः सूक्ष्मा मायाशक्तिर्दुरत्यया ।तस्या अधीश्वरः साक्षात् त्वमेव पुरुषः परः ॥
त्वं सर्व्वयज्ञ इज्येयं क्रियेयं फलभुग्भवान् ।गुणव्यक्तिरियं देवी व्यञ्जको गुणभुग्भवान् ॥
त्वं हि सर्व्वशरीर्य्यात्मा श्रीः शरीरेन्द्रियासवः ।नामरूपे भगवती प्रत्ययस्त्वमपाश्रयः ॥
यथा युवां त्रिलोकस्य वरदौ परमेष्ठिनौ ।तथा म उत्तमश्लोक ! सन्तु सत्या महाशिषः ॥
इत्यभिष्टूय वरदं श्रीनिवासं श्रिया सह ।तन्निसार्य्योपहरणं दत्त्वाचमनमर्च्चयेत् ॥
ततः स्तुवीत स्तोत्रेण भक्तिप्रह्वेण चेतसा ।यज्ञोच्छिष्टमवघ्राय पुनरभ्यर्च्चयेद्धरिम् ॥
पतिञ्च परया भक्त्या महापुरुषचेतसा ।प्रियैस्तैस्तैरुपनमेत् प्रेमशीलः स्वयं पतिः ॥
बिभृयात् सर्व्वकर्म्माणि पत्न्या उच्चावचानि च ।कृतमेकतरेणापि दम्पत्योरुभयोरपि ॥
पत्न्यां कुर्य्यादनर्हायां पतिरेतत् समाहितः ।विष्णोर्व्रतमिदं बिभ्रन्न विहन्यात् कथञ्चन ॥
विप्रान् स्त्रियो वीरवतीः स्रग्गन्धबलिमण्डनैः ।अर्च्चेदहरहर्भक्त्या देवं नियममास्थिता ॥
उद्वास्य देवं स्वे धाम्नि तन्निवेदितमग्रतः ।अद्यादात्मविशुद्ध्यर्थं सर्व्वकामसमृद्धये ॥
एतेन पूजाविधिना मासान् द्वादशहायनम् ।नीत्वाथोपरमेत् साध्वी कार्त्तिके चरमेऽहनि ॥
श्वोभूतेऽप उपस्पृश्य कृष्णमभ्यर्च्य पूर्व्ववत् ।पयःशृतेन जुहुयाच्चरुणा सह सर्पिषा ।पाकयज्ञविधानेन द्बादशैवाहुतीः पतिः ॥
आशिषः शिरसादाय द्विजैः प्रीतैः समीरिताः ।प्रणम्य शिरसा भक्त्या भुञ्जीत तदनुज्ञया ॥
आचार्य्यमग्रतः कृत्वा वाग्यतः सह बन्धुभिः ।दद्यात् पत्न्यै चरोः शेषं सुप्रजस्त्वं सुसौभगम् ॥
एतच्चरित्वा विधिवद्व्रतं विभो-रभीप्सितार्थं लभते पुमानिह ।स्त्री चैतदास्थाय लभेत सौभगंश्रियं प्रजां जीवपतिं यशो गृहम् ॥
कन्या च विन्देत समग्रलक्षणंपतिं त्ववीरा हतकिल्विषाङ्गतिम् ।मृतप्रजा जीवसुता धनेश्वरीसुदुर्भगा सुभगा रूपमग्रियम् ॥
विन्देदविरूपा विरुजा विमुच्यतेय आमयावीन्द्रियकल्यदेहम् ।एतत् पठन्नभ्युदये च कर्म्म-ण्यनन्ततृप्तिः पितृदेवतानाम् ॥
तुष्टाः प्रयच्छन्ति समस्तकामान्होमावसाने हुतभुक् श्रीर्हरिश्च ।राजन्महन्मरुतां जन्मपुण्यंदितेर्व्रतञ्चाभिहितं महत्ते ॥
”इति श्रीभागवते ६ स्कन्धे पुंसवनव्रतकथनं १९अध्यायः ॥
(पुंवत् सूयते इति । कर्म्मणि ल्युट् ।गर्भः । इति श्रीधरस्वामी ॥
यथा, भागवते ।५ । २४ । १५ । “यस्मिन् प्रविष्टेऽसुरबधूनां प्रायःपुंसवनानिभयादेव स्रवन्ति पतन्ति च ॥
” * ॥
पुत्त्रोत्पादके, त्रि । यथा, भागवते । ९ । ६ । २८ ।“पप्रच्छुः कस्य कर्म्मेदं पीतं पुंसवनं जलम् ॥
”तथा च तत्रैव । ४ । १३ । ३७ -- ३८ ।“स विप्रानुमतो राजा गृहीत्वाञ्जलिनौदनम् ।अवघ्राय मुदा युक्तः प्रादात् पत्न्या उदारधीः ॥
सा तत् पुंसवनं राज्ञी प्राश्य वै पत्युरादधे ।गर्भं काल उपावृत्ते कुमारं सुषुवे प्रजाः ॥
”)
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.