| YouTube Channel

पीठं (pIThaM)

 
Apte 1890
English
पीठं 1 A seat (a stool, chair, bench, sofa &c.)
जवेन पीठादुदतिष्ठदच्युतः Śi. 1. 12
R. 4. 84
6. 15.
2 The seat of a religious student made of Kuśa grass.
3 The seat of a deity, an altar.
4 A pedestal in general, basis.
5 A particular posture in sitting.
6 (In geometry) The complement of a segment.
Comp.
केलिः a male confidant, a parasite.
ग a. lame, crippled
गर्भः the cavity in the pedestal of an idol.
चक्रं a carriage.
ना यिका a girl of fourteen who represents Durgā at the festival of that goddess.
भूः f. basis, basement.
मर्दः {1} a companion, parasite, one who assists the hero of a drama in great undertakings, e. g. in securing his mistress
so पीठमर्दिका ‘a lady who assists the heroine in securing her lover’. {2} a dancing master who instructs courtezans in the art of dancing.
सर्प a. lame, crippled.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पीठं, त्रि, (पेठन्त्युपविशन्त्यस्मिन्निति । पिठ +“हलश्च ।” ३ । ३ । १२१ । इति घञ् । बाहु-लकादिकारस्य दीर्घः । यद्वा, पीयतेऽत्रेति ।पी ङ् पाने + बाहुलकात् ठक् ।) उपवेश-नाधारः । इत्यमरः । २ । ६ । १३८ ॥
पिडी चौकीइत्त्यादि भाषा । तत्पर्य्यायः । आसनम् २ उपा-सनम् ३ पीठी ४ विष्टरः ५ । इति शब्दरत्ना-वली । व्रतिनामासनम् । तत्तु कुशासनादि ।तत्पर्य्यायः । विष्टरः २ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
वृषी ३ । इति हेमचन्द्रः ॥
(यथा, महाभारते ।५ । ३८ । २ ।“पीठं दत्त्वा साधवेऽभ्यागतायआनीयापः परिनिर्निज्य पादौ ।सुखं पृष्ट्वा प्रतिवेद्यात्मसंस्थांततो दद्यादन्नमवेक्ष्य धीरः ॥
”)अथ पीठोद्देशः ।“धातुपाषाणकाष्ठैश्च पीठस्त्रिविध उच्यते ।धातवश्च शिलाश्चैव काष्ठानि विविधानि च ॥
तदत्र संप्रवक्ष्यामि यद्येषामुपयुज्यते ॥
”अथ मानम् ।“हस्तद्वयस्तु दैर्घ्येण तदर्द्धे परिणाहतः ।तदर्द्धेनोन्नतः पीठः सुख इत्यभिधीयते ॥
हस्तद्वयद्वयाधिक्यात् पञ्च पीठा भवन्ति हि ।सुखं जयः शुभः सिद्धिः सम्पच्चेति यथाक्रमम् ॥
धनभोगसुखैश्वर्य्यवाञ्छितार्थप्रदायकः ।समदीर्घसुखावाप्तिर्विषमे विषमापदः ॥
आयामपरिणाहाभ्यां हस्तद्वयमितो हि यः ।अर्द्धहस्तोन्नतः पीठो जारको नाम विश्रुतः ॥
दैर्घ्योन्नतिपरीणाहैश्चतुर्हस्तमितो हि यः ।राजपीठ इति ज्ञेयः सकलार्थप्रसाधकः ।अत्राभिषेकमिच्छन्ति क्षितिपस्य पुराविदः ॥
दैर्घ्योन्नतिपरीणाहैः षढस्तमितो हि यः ।राज्ञां चित्तप्रसादार्थं केलिपीठाभिधानकः ॥
दैर्घ्योन्नतिपरीणाहैरष्टहस्तमितो हि यः ।अङ्गपीठो ह्ययं नाम्ना भवेत् पञ्चसुखप्रदः ॥
कानको राजपीठः स्याज्जयो वा राजतः सुखः ।राज्ञामेवोपयोक्तव्यो लघवश्चोत्तरोत्तरम् ॥
राजपीठे चिरायुः स्याज्जये सर्व्वां महीं जयेत् ।जारको जारयेच्छत्रून् सुखे सुखमवाप्नुयात् ॥
राजतः कीर्त्तिजननो धनवृद्धिकरः परः ।ताम्रः प्रतापजननो विपक्षक्षयकारकः ॥
लौहस्तूच्चाटने सार्व्वः सर्व्वकर्म्मसु युज्यते ।त्रपुसीसकरङ्गाद्याः शत्रुक्षयफलप्रदाः ॥
”इति धातुपीठाः ।अथ शिलापीठाः ।“राजपीठो वज्रपाणेरेव नान्यस्य दृश्यते ।पद्मरागो दिनेशस्य चान्द्रकान्तो विधोरपि ॥
राहोर्मारकतः पीठः शनेर्नीलसमुद्भवः ।गोमेदकस्तु सौम्यस्य स्फाटिकस्तु बृहस्पतेः ॥
शुक्रस्य वैदूर्य्यभवः प्रावालो मङ्गलस्य हि ॥
”इत्थं पुराणवार्त्ता ॥
* ॥
“यो यस्य हि दशाजातः पीठस्तस्य हि तन्मयः ।स्फाटिकस्तु महीन्द्राणां सर्व्वेषामेव युज्यते ॥
अभिषेके च यात्रायामुत्सवे जयकर्म्मणि ।अयस्कान्तोपघटितः संग्रामे पीठ इष्यते ॥
गरुडोद्गाररचिते वर्षासु नृपतिर्व्वसेत् ।शुद्धरत्नमयं पीठं भजते घनगर्ज्जिते ॥
सामान्यः प्रास्तरः पीठो विलासाय मही-भुजाम् ।एषां मानं गुणाश्चापि विज्ञेया धातुपीठवत् ॥
”अथ काष्ठपीठाः ।तद्यथा, मानं पूर्व्ववदेव ।“सम्पत्तिसुखवृद्ध्यर्थं गाम्भारीजनितो जयः ।जारको रोगनाशाय सुखः शत्रुविनाशनः ॥
सिद्धिः सर्व्वार्थसंसिद्ध्यै विजयाय च वैरिणाम् ।शुभः स्यादभिषेके च सम्पद्वैरिनिवारणः ॥
पानसो राजकः पीठः सुखसम्पत्तिकारकः ।जयः स्यादभिषेके च शुभः शत्रुविनाशनः ॥
सुखो रोगविनाशाय सिद्धिः सर्व्वार्थदायिका ।सम्पदुच्चाटनविधौ विज्ञेयं पीठलक्षणम् ॥
चान्दनस्तु सुखः पीठो अभिषेके महीभुजाम् ।जयः स्याद्रोगनाशाय शुभः सौख्यं प्रयच्छति ॥
जारको ग्रहतुष्ट्यर्थं अन्ये तु रतिदुष्कराः ।यज्ञतो निर्म्मितास्ते तु साम्राज्यफलदायकाः ॥
कालेयको यावको हि भूभुजामभिषेचने ।पीठानगुरुकादीनामन्ये चन्दनवद्विदुः ॥
वाकुलस्तु शुभः पीठो भूभुजामभिषेचने ।जयो रोगविनाशाय सुखसम्पत्तिकारकः ॥
सिद्धिः सिद्धिप्रदा सम्पत् संग्रामे विजयप्रदः ।जारको जारणाय स्यादिति भोजस्य सम्मतम् ॥
एवं सुगन्धिकुसुमाः ससारा ये च पादपाः ।वाकुलेन समः कार्य्य एवं पीठस्य निर्णयः ॥
ये शुष्ककाष्ठा वृक्षास्तु मृदवो लघवोऽथवा ।गाम्भारीसदृशः पीठस्तेषां कार्य्यस्तथा गुणः ॥
फलिनश्च ससाराश्च रक्तसाराश्च ये नगाः ।तेषां पानसवत् पीठस्तथैव गुणमावहेत् ॥
” * ॥
अथ निषेधः ।“विज्ञेयो निन्दितः पीठो लौहोत्थः सर्व्वधातुजे ।शिलोत्थः शार्करो वर्ज्यः कर्करश्च विशेषतः ॥
काष्ठजेषु च पीठेषु नासारा नातिसारिणः ॥
”तथाहि ।“आम्रजम्बुकदम्बानामासनं वंशनाशनम् ॥
”भोजस्त्वाह ।“गुरुः पीठो गौरवाय लघुर्लाघवकारकः ॥
”पराशरस्तु ।“नाग्रन्थिर्नातिग्रन्थिश्च नागुरुर्नासमाकृतिः ।पीठः स्यात् सुखसम्पत्त्यै नातिदीर्घो न वामनः ॥
ये चान्ये पीठसदृशा दृश्याः शिल्पिविनिर्म्मिताः ।गुणान्दोषांश्च मानञ्च तेषां पीठवदादिशेत् ॥
विचार्य्यानेन विधिना यः शुद्धं पीठमाचरेत् ।तस्य लक्ष्मीरियं वेश्म कदाचिन्न विमुञ्चति ॥
अज्ञानादथवा मोहाद्योऽन्यथा पीठमाचरेत् ।एतानि तस्य नश्यन्ति लक्ष्मीरायुर्ब्बलं कुलम् ॥
”इति युक्तिकल्पतरौ पीठोद्देशः ॥
* ॥
कृतयुगे दक्षक्रतौ शिवनिन्दां श्रुत्वा प्राणां-स्त्यक्तवत्याः सत्याः शरीरं शिरसि धृत्वा भ्रमतिशिवे विष्णुना चक्रेण छिन्नास्तस्या अवयवा यत्रयत्र पतितास्त एव देशा एकपञ्चाशन्महापीठाअभवन् ॥
इति पौराणिकी वार्त्ता ॥
* ॥
तेषां निरूपणं यथा, --ईश्वर उवाच ।“मातः परापरे ! देवि ! सर्व्वज्ञानमयीश्वरि ! ।कथ्यतां मे सर्व्वपीठं शक्तिर्भैरवदेवता ॥
देव्युवाच ।शृणु वत्स ! प्रवक्ष्यामि दयालो ! भक्तवत्सल ! ।याभिर्विना न सिध्यन्ति जपसाधनतत्क्रियाः ॥
पञ्चाशदेकपीठानि एवं भैरवदेवताः ।अङ्गप्रत्यङ्गपातेन विष्णुचक्रक्षतेन च ॥
ममान्यवपुषो देव ! हिताय त्वयि कथ्यते ।ब्रह्मरन्ध्रं हिङ्गुलायां भैरवो भीमलोचनः ॥
कोट्टरीसा महामाया त्रिगुणा या दिगम्बरी ॥
१शर्करारे त्रिनेत्रं मे देवी महिषमर्द्दिनी ।क्रोधीशो भैरवस्तत्र सर्व्वसिद्धिप्रदायकः ॥
२ ॥
सुगन्धायां नासिका मे देवस्त्र्यम्बकभैरवः ।सुन्दरी सा महादेवी सुनन्दा तत्र देवता ॥
३ ॥
काश्मीरे कण्ठदेशश्च त्रिसन्ध्येश्वरभैरवः ।महामाया भगवती गुणातीता वरप्रदा ॥
४ ॥
ज्वालामुख्यां महाजिह्वा देव उन्मत्तभैरवः ।अम्बिका सिद्धिदानाम्नी ५ स्तनं जालन्धरे मम ।भीषणो भैरवस्तत्र देवी त्रिपुरमालिनी ॥
६ ॥
हार्द्दपीठं वैद्यनाथे वैद्यनाथस्तु भैरवः ।देवता जयदुर्गाख्या ७ नेपाले जानुनी मम ।कपाली भैरवः श्रीमान् महामाया च देवता ॥
८ ॥
मानसे दक्षहस्तो मे देवी दाक्षायणी हर ।अमरो भैरवस्तत्र सर्व्वसिद्धिप्रदायकः ॥
९ ॥
उत्कले नाभिदेशश्च विरजाक्षेत्रमुच्यते ।विमला सा महादेवी जगन्नाथस्तु भैरवः ॥
१० ॥
गण्डक्यां गण्डपातश्च तत्र सिद्धिर्न संशयः ।तत्र सा गण्डकी चण्डी चक्रपाणिस्तु भैरवः ॥
११ ॥
बहुलायां वामबाहुर्ब्बहुलाख्या च देवता ।भीरुको भैरवो देवः सर्व्वसिद्धिप्रदायकः ॥
१२ ॥
उज्जयिन्यां कूर्परञ्च माङ्गल्यः कपिलाम्बरः ।भैरवः सिद्धिदः साक्षाद्देवी मङ्गलचण्डिका ॥
१३ ॥
चट्टले दक्षबाहुर्मे भैवरश्चन्द्रशेखरः ।व्यक्तरूपा भगवती भवानी तत्र देवता ॥
विशेषतः कलियुगे वसामि चन्द्रशेखरे ॥
१४ ॥
त्रिपुरायां दक्षपादो देवता त्रिपुरा मता ।भैरवत्रिपुरेशश्च सर्व्वाभीष्टफलप्रदः ॥
१५ ॥
त्रिसोतायां वामपादो भ्रामरी भैरवोऽम्बरः ॥
१६ ॥
योनिपीठं कामगिरौ कामाख्या तत्र देवता ।यत्रास्ते त्रिगुणातीता रक्तपाषाणरूपिणी ।यत्रास्ते माधवः साक्षादुमानन्दोऽथ भैरवः ॥
सर्व्वदा विहरेद्देवी तत्र मुक्तिर्न संशयः ।तत्र श्रीभैरवी देवी तत्र नक्षत्रदेवता ॥
प्रचण्डचण्डिका तत्र मातङ्गी त्रिपुराम्बिका ।वगला कमला तत्र भुवनेशी सुधूमिनी ॥
एतानि वरपीठानि शंसन्ति वरभैरव ! ।एवं ता देवताः सर्व्वा एवन्ते दश भैरवाः ॥
सर्व्वत्र विरला चाहं कामरूपे गृहे गृहे ।गौरीशिखरमारुह्य पुनर्जन्म न विद्यते ॥
१७ ॥
करतोयां समासाद्य यावत् शिखरवासिनीम् ।शतयोजनविस्तीर्णं त्रिकोणं सर्व्वसिद्धिदम् ॥
देवा मरणमिच्छन्ति किं पुनर्म्मानवादयः ।भूतधात्री महामाया भैरवः क्षीरखण्डकः ॥
युगाद्यायां महादेव ! दक्षाङ्गुष्ठं पदो मम ॥
१८ ॥
नकुलीशः कालिपीठे दक्षपादाङ्गुलीषु च ।सर्व्वसिद्धिकरीदेवी कालिका तत्र देवता ॥
१९ ॥
अङ्गुलीषु च हस्तस्य प्रयागे ललिता भवः ॥
२० ॥
जयन्त्यां वामजङ्घा च जयन्ती क्रमदीश्वरः ॥
२१ ॥
भुवनेशी सिद्धिरूपा किरीटस्था किरीटतः ।देवता विमला नाम्नी सम्बर्त्तो भैरवस्तथा ॥
२२ ॥
वाराणस्यां विशालाक्षी देवता कालभैरवः ।मणिकर्णीति विख्याता कुण्डलञ्च मम श्रुतेः ॥
२३ ॥
कन्याश्रमे च पृष्ठं मे निमिषो भैरवस्तथा ।सर्व्वाणी देवता तत्र २४ कुरुक्षेत्रे च गुल्फतः ॥
स्थाणुर्नाम्ना च सावित्री देवता २५ मणि-वेदके ।मणिबन्धे च गायत्री सर्व्वानन्दस्तु भैरवः ॥
२६ ॥
श्रीशैले च मम ग्रीवा महालक्ष्मीस्तु देवता ।भैरवः शम्बरानन्दो देशे देशे व्यवस्थितः ॥
२७ ॥
काञ्चीदेशे च कङ्कालो भैरवो रुरुनामकः ।देवता देवगर्भाख्या २८ नितम्बः कालमाधवे ॥
भैरवश्चासिताङ्गश्च देवी काली च मुक्तिदा ।दृष्ट्वा दृष्ट्वा महादेव ! मन्त्रसिद्धिमवाप्नुयात् ॥
कुजवारे भूततिथौ निशार्द्धे यस्तु साधकः ।नत्वा प्रदक्षिणीकृत्य मन्त्रसिद्धिमवाप्नुयात् ॥
२९ ॥
शोणाख्या भद्रसेनस्तु नर्म्मदाख्ये नितम्बकः ॥
३० ॥
रामगिरौ स्तनान्यञ्च शिवानी चण्डभैरवः ॥
३१ ॥
वृन्दावने केशजाले उमानाम्नी च देवता ।भूतेशो भैरवस्तत्र सर्व्वसिद्धिप्रदायकः ॥
३२ ॥
संहाराख्य ऊर्द्ध्वदन्ते देवी नारायणी शुचौ ।अधोदन्ते महारुद्रो वाराही पञ्चसागरे ॥
३३ ॥
करतोयातटे तल्पं वामे वामनभैरवः ।अपर्णा देवता तत्र ब्रह्मरूपा करोद्भवा ॥
३४ ॥
श्रीपर्व्वते देक्षतल्पं तत्र श्रीसुन्दरी परा ।सर्व्वसिद्धिकरी सर्व्वा सुन्दरानन्दभैरवः ॥
३५ ॥
कपालिनी भीमरूपा वामगुल्फो विभाषके ॥
३६ ॥
उदरञ्च प्रभाषे मे चन्द्रभागा यशस्विनी ।वक्रतुण्डो भैरव-३७ श्चोर्द्ध्वोष्ठो भैरवपर्व्वते ।अवन्ती च महादेवी लम्बकणुस्तु भैरवः ॥
३८ ॥
चिवुके भ्रामरी देवी विकृताक्षो जले स्थले ॥
३९ ॥
गण्डो गोदावरीतीरे विश्वेशी विश्वमातृका ।दण्डपाणिर्भैरवस्तु वामगण्डे तु राकिणी ॥
अमायी भैरवो वत्स ! सर्व्वशैलात्मकोपरि ॥
४० ॥
रत्नावल्यां दक्षस्कन्धः कुमारी भैरवः शिवः ॥
४१ ॥
मिथिलायां उमा देवी वामस्कन्धो महोदरः ॥
४२ ॥
नलाहाट्यां नलापातो योगेशो भैरवस्तथा ।तत्र सा कालिका देवी सर्व्वसिद्धिप्रदायिका ॥
४३ ॥
कर्णाटे चैव कर्णं मे अभीरुर्नाम भैरवः ।देवता जयदुर्गाख्या नानाभोगप्रदायिनी ॥
४४ ॥
वक्रेश्वरे मनःपातो वक्रनाथस्तु भैरवः ।नदी पापहरा तत्र देवी महिषमर्द्दिनी ॥
४५ ॥
यशोरे पाणिपद्मञ्च देवता यशरेश्वरी ।चण्डश्च भैरवो यत्र तत्र सिद्धिमवाप्नुयात् ॥
४६ ॥
अट्टहासे चोष्ठपातो देवी सा फुल्लरा स्मृता ।विश्वेशो भैरवस्तत्र सर्व्वाभीष्टप्रदायकः ॥
४७ ॥
हारपातो नन्दिपुरे भैरवो नन्दिकेश्वरः ।नन्दिनी सा महादेवी तत्र सिद्धिर्न संशयः ॥
४८ ॥
लङ्कायां नूपुरञ्चैव भैरवो राक्षसेश्वरः ।इन्द्राक्षी देवता तत्र इन्द्रेणोपासिता पुरा ॥
४९ ॥
विराटदेशमध्ये तु पादाङ्गुलिनिपातनम् ।भैरवश्चामृताक्षश्च देवी तत्राम्बिका स्मृता ॥
५० ॥
मागघे दक्षजङ्घा मे व्योमकेशस्तु भैरवः ।सर्व्वानन्दकरी देवी सर्व्वकामफलप्रदा ॥
५१ ॥
एतास्ते कथिताः पुत्त्र ! पीठनाथाधिदेवताः ॥
क्षेत्राधीशं विना देवं पूजयेत् पीठदेवताम् ।भैरवैर्ह्नियते सर्व्वं जपपूजादिसाधनम् ॥
अज्ञात्वा भैरवं पीठं पीठशक्तिञ्च शङ्कर ! ।प्राणनाथ ! न सिध्येत कल्पकोटिजपादिभिः ॥
न देयं परशिष्येभ्यो निन्दकाय दुरात्मने ।शठाय वञ्चकायेदं दत्त्वा मृत्युमवाप्नुयात् ॥
दद्यात् शान्ताय शिष्याय नैष्ठिकाय शुचौ प्रियेसाधकाय कुलीनाय मन्त्री मन्त्रार्थसिद्धये ॥
”)इति तन्त्रचूडामणौ शिवपार्व्वतीसंवादे एक-पञ्चाशद्विद्योत्पत्तौ पीठनिर्णयः समाप्तः ॥
* ॥
(देवीभागवतोक्ताष्टाधिकशतपीठनामानि यथा, तत्रैव । ७ । ३० । ४४ -- ९५ ।“अपश्यत्तां सतीं वह्नौ दह्यमानान्तु चित्कलाम् ।स्कन्धेऽप्यारोपयामास हा ! सतीति वदन् मुहुः ॥
बभ्राम भ्रान्तचित्तः सन्नानादेशेषु शङ्करः ।तदा ब्रह्मादयो देवाश्चिन्तामापुरनुत्तमाम् ॥
विष्णुस्तु त्वरया तत्र धनुरुद्यम्य मार्गणैः ।चिच्छेदावयवान् सत्यास्तत्तत्स्थानेषु तेऽपतन् ॥
तत्तत् स्थानेषु तत्रासीन्नानामूर्त्तिधरो हरः ।उवाच च ततो देवान् स्थानेष्वेतेषु ये शिवाम् ॥
भजन्ति परया भक्त्या तेषां किञ्चिन्न दुर्लभम् ।नित्यं सन्निहिता यत्र निजाङ्गेषु पराम्बिका ॥
स्थानेष्वेतेषु ये मर्त्याः पुरश्चरणकर्म्मिणः ।तेषां मन्त्राः प्रसिध्यन्ति मायाबीजं विशेषतः ॥
इत्युक्त्वा शङ्करस्तेषु स्थानेषु विरहातुरः ।कालं निन्ये नृपश्रेष्ठ ! जपध्यानसमाधिभिः ॥
जनमेजय उवाच ।कानि स्थानानि तानि स्युः सिद्धपीठानि चानघ ! ।कतिसंख्यानि नामानि कानि तेषाञ्च मे वद ॥
तत्र स्थितानां देवीनां नामानि च कृपाकर ! ।कृतार्थोऽहं भवे येन तद्बदाशु महामुने ! ॥
व्यास उवाच ।शृणु राजन् ! प्रवक्ष्यामि देवीपीठानि सांप्रतम् ।येषां श्रवणमात्रेण पापहीनो भवेन्नरः ॥
येषु येषु च पीठेषूपास्येयं सिद्धिकाङ्क्षिभिः ।भूतिकामैरभिध्येया तानि वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥
वाराणस्यां विशालाक्षी गौरीमुखनिवासिनी ।क्षेत्रे वै नैमिषारण्ये प्रोक्ता सा लिङ्गधारिणी ॥
प्रयागे ललिता प्रोक्ता कामुकी गन्धमादने ।मानसे कुमुदा प्रोक्ता दक्षिणे चोत्तरे तथा ॥
विश्वकामा भगवती विश्वकामप्रपूरिणी ।गोमन्ते गोमती देवी मन्दरे कामचारिणी ॥
मदोत्कटा चैत्ररथे जयन्ती हस्तिनापुरे ।गौरी प्रोक्ता कान्यकुब्जे रम्भा तु मलयाचले ॥
एकाम्रपीठे संप्रोक्ता देवी सा कीर्त्तिमत्यपि ।विश्वे विश्वेश्वरीं प्राहुः पुरुहूताञ्च पुष्करे ॥
केदारपीठे संप्रोक्ता देवी सन्मार्गदायिनी ।मन्दा हिमवतः पृष्ठे गोकर्णे भद्रकर्णिका ॥
स्थानेश्वरी भवानी तु बिल्वके बिल्वपत्रिका ।श्रीशेले माधवी प्रोक्ता भद्रा भद्रेश्वरे तथा ॥
वराहशैले तु जया कमला कमलालये ।रुद्राणी रुद्रकोट्यान्तु काली कालञ्जरे तथा ॥
शालग्रामे महादेवी शिवलिङ्गे जलप्रिया ।महालिङ्गे तु कपिला माकोटे मुकुटेश्वरी ॥
मायापुर्य्यां कुमारी स्यात्मन्ताने ललिताम्बिका ।गयायां मङ्गला प्रोक्ता विमला पुरुषोत्तमे ॥
उत्पलाक्षी सहस्राक्षे हिरण्याक्षे महोत्पला ।विपाशायाममोघाक्षी पाडला पुण्ड्रवर्द्धने ॥
नारायणी मुपार्श्वे तु त्रिकूटे रुद्रसुन्दरी ।विपुले विपुला देवी कल्याणी मलयाचले ॥
सह्याद्रावेकवीरा तु हरिश्चन्द्रे तु चन्द्रिका ।रमणा रामतीर्थे तु यमुनायां मृगावती ॥
कोटवी कोटतीर्थे तु सुगन्धा माधवे वने ।गोदावर्य्यां त्रिसन्ध्या तु गङ्गाद्वारे रतिप्रिया ॥
शिवकुण्डे शुभानन्दा नन्दिनी देविकातटे ।रुक्मिणी द्वारवत्यान्तु राधा वृन्दावने वने ॥
देवकी मथुरायान्तु पाताले परमेश्वरी ।चित्रकूटे तथा सीता विन्ध्ये बिन्ध्याधिवासिनी ॥
करवीरे महालक्ष्मीरुमादेवी विनायके ।आरोग्या वैद्यनाथे तु महाकाले महेश्वरी ॥
अभयेत्युष्णतीर्थेषु नितम्बा बिन्ध्यपर्व्वते ।माण्डव्ये माण्डवी नाम स्वाहा माहेश्वरीपुरे ॥
छगलण्डे प्रचण्डा तु चण्डिकामरकण्टके ।सोमेश्वरे वरारोहा प्रभासे पुष्करावती ॥
देवमाता सरस्वत्यां पारावारा तटे स्मृता ।महालये महाभागा पयोष्ण्यां पिङ्गलेश्वरी ॥
सिंहिका कृतशौचे तु कार्त्तिके त्वतिशाङ्करी ।उत्पलावर्त्तके लोला सुभद्रा शोणसङ्गमे ॥
माता सिद्धवने लक्ष्मीरनङ्गा भरताश्रमे ।जालन्धरे विश्वमुखी तारा किष्किन्धपर्व्वते ॥
देवदारुवने पुष्टिर्मेधा काश्मीरमण्डले ।भीमादेवी हिमाद्रौ तु तुष्टिर्व्विश्वेश्वरी तथा ॥
कपालमोचने शुद्धिर्माता कायावरोहणे ।शङ्खोद्धारे धरा नाम घृतिः पिण्डारके तथा ॥
कला तु चन्द्रभागायामच्छोदे शिवधारिणी ।वेणायाममृता नाम वदर्य्यामुर्व्वशी तथा ॥
औषधिश्चोत्तरकुरौ कुशद्वीपे कुशोदका ।मन्मथा हेमकूटे तु कुमुदे सत्यवादिनी ॥
अश्वत्थे वन्दनीया तु निधिर्वैश्रणालये ।गायत्री वेदवदने पार्व्वती शिवसन्निधौ ॥
देवलोके तथेन्द्राणी ब्रह्मास्येषु सरस्वती ।सूर्य्यविम्बे प्रभा नाम मातॄणां वैष्णवी मता ॥
अरुन्धती सतीनान्तु रामासु च तिलोत्तमा ।चित्ते ब्रह्मकला नाम शक्तिः सर्व्वशरीरिणाम् ॥
इमान्यष्टशतानि स्युः पीठानि जनमेजय ! ।तत्संख्याकास्तदीशान्यो देव्यश्च परिकीर्त्तिताः ॥
सतीदेव्यङ्गभूतानि पीठानि कथितानि च ।अन्यान्यपि प्रसङ्गेन यानि मुख्यानि भूतले ॥
यः स्मरेच्छृणुयाद्वापि नामाष्टशतमुत्तमम् ।सर्व्वपापविनिर्म्मु क्तो देवीलोकं परं व्रजेत् ॥
एतेषु सर्व्वपीठेषु गच्छेद् यात्राविधानतः ।सन्तर्पयेच्च पित्रादीन् श्राद्धादीनि विधाय च ॥
कुर्य्याच्च महतीं पूजां भगवत्या विधानतः ।क्षमापयेज्जगद्धात्रीं जगदम्बां मुहुर्मुहुः ॥
कृतकृत्यं स्वमात्मानं जानीयाज्जनमेजय ! ।भक्ष्यभोज्यादिभिः सर्व्वान् ब्राह्मणान् भोजये-त्ततः ॥
सुवासिनीः कुमारीश्च बटुकादींस्तथा नृप ! ।तस्मिन् क्षेत्रे स्थिता ये तु चाण्डालाद्या अपिप्रभो ! ॥
देवीरूपाः स्मृताः सर्व्वे पूजनीयास्ततो हि ते ।प्रतिग्रहादिकं सर्व्वं तेषु क्षेत्रेषु वर्ज्जयेत् ॥
यथाशक्तिपुरश्चर्य्यां कुर्य्यान्मन्त्रस्य सत्तमः ।मायाबीजेन देवेशीं तत्तत्पीठाधिवासिनीम् ॥
पूजयेदनिशं राजन् ! पुरश्चरणकृद्भवेत् ।वित्तशाठ्यं न कुर्व्वीत देवीभक्तिपरो नरः ॥
य एवं कुरुते यात्रां श्रीदेव्याः प्रीतमानसः ।सहस्रकल्पपर्य्यन्तं ब्रह्मलोके महत्तरे ॥
वसन्ति पितरस्तस्य सोऽपि देवीपुरे तथा ।अन्ते लब्ध्ना परं ज्ञानं भवेन्मुक्तो भवाम्बुधेः ॥
”)अन्यानि पीठादीनि कालीपुराणे १८ । ५० । ६१अध्यायेषु द्रष्टव्यानि ॥
* ॥
पीठन्यासस्तु न्यास-शब्दे द्रष्टव्यः । पीठदेवतापूजनं न्यासक्रमेणैव ॥