| YouTube Channel

पिप्पलः (pippalaH)

 
Apte
English
पिप्पलः [pippalḥ], 1 The holy fig-tree (Mar. पिंपळ)
Y.*
 1.32.
A nipple.
The sleeve of a jacket or coat.
A bird kept free (not confined in a cage).
लम् A berry in general.
A berry of the holy fig-tree.
Sensual enjoyment
Bhāg.*
 3.4.8.
Water.
The effect arising from acts (कर्मजन्यफल)
Muṇḍa. 3.1.1
एकस्तयोः खादति पिप्पलान्नमन्यो निरन्नो$पि बलेन भूयान्
Bhāg.*
 11. 11.6.
Comp.
 -अद, -अशन
a.
eating the fruit of the Pippala tree.
given to sensual pleasures.
Apte 1890
English
पिप्पलः 1 The holy fig-tree
Y. 1. 302.
2 A nipple.
3 The sleeve of a jacket or coat.
4 A bird kept free (not confined in a cage).
लं 1 A berry in general.
2 A berry of the holy fig-tree.
3 Sensual enjoyment.
4 Water.
Apte Hindi
Hindi
पिप्पलः
पुं*
 - "पा + अलच्, पृषो* "
पीपल का पेड़
पिप्पलः
पुं*
 - "पा + अलच्, पृषो* "
चूचुक
पिप्पलः
पुं*
 - "पा + अलच्, पृषो* "
जाकेट या कोट की आस्तीन
पिप्पलः
पुं*
 - -
पिप्पल नाम का वृक्ष
पिप्पलः
पुं*
 - -
"कर्मजन्य फल, कर्म का फल"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 पिप्पलः, कलहप्रिया, कलहाकुला, कुञ्जरः, कुञ्जराशनः, कृष्णावासः, गजभक्षकः, गुह्यपत्रः, चलदलः, तत्पदः, तारायणः, महाद्रुमः, नागबन्धुः, केशवालयः
noun
बृहद्वृक्षः यः हिन्दूनां कृते पवित्रः अस्ति।
"स्नानादनन्तरं सः पिप्पलाय जलं ददाति।"
Synonyms:
 मेचकः, पिप्पलः, पिप्पलकः
noun
शिशूनां दुग्धपात्रस्य सः भागः यः मुखे गृहीत्वा शिशुः दुग्धं चूषति।
"मेचकं दृष्ट्वा रोदितः बालकः शान्तः जातः।"
Synonyms:
 पिप्पलः
noun
वेदस्य एका शाखा ।
"पिप्पल इति अथर्ववेदस्य शाखा अस्ति"
Synonyms:
 पिप्पलः
noun
एकः पुरुषः ।
"पिप्पलः रेवतिमित्रयोः पुत्रः अस्ति"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: पिप्पलः
Root: पिप्पल
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ पिप्पलवृक्षः
Meaning(s):
⇒ Holy fig-tree
Tamil Araśu
Shloka(s):
3|3|27|2 ► श्रीवृक्षे पिप्पलोऽश्वत्थः प्लक्षश्चलदलोऽङ्गुलः॥ (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|3|27|2 ⇢ श्रीवृक्षः (श्रीवृक्ष) (पुं) ⇒ Holy fig tree
Tamil Araśu ⇒ पिप्पलवृक्षः
➠ 3|3|27|2 ⇢ पिप्पलः (पिप्पल) (पुं) ⇒ Holy fig-tree
Tamil Araśu ⇒ पिप्पलवृक्षः
➠ 3|3|27|2 ⇢ अश्वत्थः (अश्वत्थ) (पुं) ⇒ Holy fig-tree ⇒ पिप्पलवृक्षः
➠ 3|3|27|2 ⇢ प्लक्षः (प्लक्ष) (पुं) ⇒ Holy fig tree
Tamil Araśu ⇒ पिप्पलवृक्षः
➠ 3|3|27|2 ⇢ चलदलः (चलदल) (पुं) ⇒ Holy fig tree ⇒ पिप्पलवृक्षः
➠ 3|3|27|2 ⇢ अङ्गुलः (अङ्गुल) (पुं) ⇒ Holy fig-tree
Tamil Araśu ⇒ पिप्पलवृक्षः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ वृक्षः
Tamil
Tamil
பிப்பல: : அரசமரம், முலைக் காம்பு.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पिप्पलः,
पुं,
 (पिप्पलं जलं सिच्यमानत्वेनास्त्यस्यमूलावच्छेदे इति । पिप्पल + “अर्शआदिभ्यो-ऽच् ।” ५ । २ । १२७ । इत्यच् ।) अश्वत्थवृक्षः ।(यथा, महाभारते । २ । २१ । ८ ।“वनराजीस्तु पश्येमाः पिप्पलानां मनोरमाः ।लोध्राणाञ्च शुभाः पार्थ ! गौतमौकःसमी-पजाः ॥
”)निरंशुकः । पक्षिभेदः । इति मेदिनी । ले, ११२ ॥
* ॥
अश्वत्थस्वरूपं यथा, --नारद उवाच ।“अनायासेन यन्मर्त्त्यः सर्व्वान् कामानवाप्नुयात् ।सर्व्वदेवात्मकञ्चैव तन्मे ब्रूहि पितामह ! ॥
ब्रह्मोवाच ।शृणु नारद ! यत्नेन शुद्धं सर्व्वात्मकं गुरुम् ।प्रदक्षिणीकृत्य नित्यं नराणां सर्व्वकामदम् ॥
पूजयेत् परया भक्त्या सर्व्वसिद्भियुतो भवेत् ।अश्वत्थं पूजयेद्विप्र ! सर्व्वसिद्धिविधायकम् ॥
* ॥
अश्वत्थदक्षिणे रुद्रः पश्चिमे विष्णुरेव च ।ब्रह्मा चोत्तरतस्तस्य पूर्व्वे चेन्द्रादिदेवताः ॥
स्कन्धे स्कन्धे च पत्रेषु ब्राह्मणा ऋषयः स्मृताः ।तस्य मूले सर्व्ववेदाः श्रद्धा तस्य द्रुमाश्रिता ॥
नदीनदाः सागराद्याः पूर्व्वस्यान्दिशि संस्थिताः ।लोकधर्म्मान् समाश्रित्य तस्मात्तं सेवयेन्नरः ॥
पुराणस्मृतिमन्त्रेभ्यः सारसुद्धृत्य सञ्चितम् ।निष्ठाप्रतिष्ठितं सम्यगश्वथं सेवयेन्नरः ॥
त्वं क्षीरी फलितश्चैव शीतलश्च वनस्पते ! ।त्वामाराध्य नरो हन्यात् दैहिकाधिष्ठितं मलम् ॥
अश्वत्थ ! यस्मात् त्वयि वृक्षराज !नारायणस्तिष्ठति सर्व्वकारणम् ।अतः शुचिस्त्वं सततं तरूणांविशेषतोऽरिष्टविनाशनोऽसि ॥
क्षीरोदमथने चैव यथा श्रीस्त्वामुपासते ।सत्येन तेन वृक्षेन्द्र ! आशीर्मयि निषेवतु ॥
एकादशोऽसि रुद्राणां वसूनाञ्चाष्टमस्तथा ।नारायणोऽसि देवानां वृक्षाणामसि पिप्पलः ॥
अग्निगर्भस्त्वमश्वत्थ ! देवगर्भः प्रजापतिः ।हरिर्यथैव श्रीगर्भो यज्ञगर्भ ! नमोऽस्तु ते ॥
अरातेरग्निरश्वत्थ ! परापर ! नमोऽस्तु ते ।निर्वाते त्वभिवर्षन्तु स्वस्ति तेऽस्तु नमोऽस्तु ते ॥
अक्षिस्पन्दं भुजस्पन्दं दुःस्वप्नं दुर्निरीक्षितम् ।शत्रूणाञ्च समुत्थानमश्वत्थ ! शमयाशु मे ॥
यं स्पृष्ट्वा मुच्यते रोगैः सर्व्वपापैः प्रमुच्यते ।समाश्लिष्य च दीर्घायुस्तमश्वत्थं नमाम्यहम् ॥
अश्वत्थ ! सुमहाभाग ! सर्व्वदा प्रियदर्शन ! ।दिव्यान्नभोजनं देहि शत्रूणाञ्च पराजयम् ॥
आयुः प्रजां धनं धान्यं सौभाग्यं सर्व्वदासुखम् ।देहि देव महावृक्ष ! त्वामहञ्चाभिवादये ॥
अश्वत्थ ! देवमूलस्त्वमृषिभिः प्रोच्यते सदा ॥
ब्रह्महा गुरुहा चैव दरिद्रो व्याधिपीडितः ।आवृत्य दशलक्षन्तु शुद्धः पापातिगो भवेत् ॥
ब्रह्मचारी हविष्याशी अधःशायी जितेन्द्रियः ।पापापहन्ता मर्त्यस्तु व्रतमेतत् समाचरेत् ॥
एकहस्तं द्विहस्तं वा कुर्य्याद्गोमयलेपनम् ।अश्वत्थे स्थापिते यस्तु मूले स्नपनमाचरेत् ॥
धनायुःसन्ततैर्वृद्धो नरकात्तारयेत् पितॄन् ॥
अश्वत्थमूलमासाद्य शाकेनान्नोदकेन वा ।एकं वा भोजयेद्विप्रं कोटि कोटि फलं भवेत् ॥
अश्वत्थमूलमासाद्य तपो होमः सुरार्च्चनम् ।अक्षयं मुनिशार्दूल ! ब्रह्मणो वचनं यथा ॥
एवं समर्च्चितोऽश्वत्थः सर्व्वसौख्यप्रदो भवेत् ।यज्ञार्थं छेदितोऽश्वत्थः सर्व्वारोग्यप्रदो भवेत् ॥
अश्वत्थः पूजितो येन पूजिताः सर्व्वदेवताः ।अश्वत्थश्छेदितो येन छेदिताः सर्व्वदेवताः ॥
अन्तःशुद्धः सुसन्तुष्टोऽश्वत्थो देवमयो गुरुः ।स सेव्यः पूजनीयश्च गुणत्रयविनाशकः ॥
भृग्वर्कवारे भौमे च मध्याह्ने निशि सन्ध्ययोः ।अश्वत्थदर्शनं कार्य्यं कुलक्षयभयात्मभिः ॥
* ॥
अश्वत्थस्य जले यस्य छाया तिष्ठति कुत्रचित् ।तत् प्रयागसमं तीर्थं तत्र सन्निहितो हरिः ॥
तस्मात् कार्त्तिकमासेऽत्र पूर्व्वोक्तविधिना मुने ! ।अश्वत्थं सेचयेद्विद्वान् संप्रदक्षिणमादिशेत् ॥
पापोपहतमर्त्यानां पापनाशो भवेद्ध्रुवम् ।सकामो लभते कामं निष्कामो मोक्षमाप्नुयात् ॥
यः पठेत् शृणुयाद्वापि अश्वत्थस्य समीपतः ।सर्व्वान् कामानवाप्नोति विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे १२६ अध्यायः ॥
ऋषय ऊचुः ।“कथं त्वयाश्वत्थवटौ गोब्राह्मणसमौ कृतौ ।सर्व्वेभ्योऽपि तरुभ्यस्तौ कथं पूज्यतमौ कृतौ ॥
सूत उवाच ।अश्वत्थरूपो भगवान् विष्णुरेव न संशयः ।रुद्ररूपो वटस्तद्वत् पलाशो ब्रह्मरूपधृक् ॥
दर्शनस्पर्शसेवासु ते वै पापहराः स्मृताः ।दुःखापद्ब्याधिदुष्टानां विनाशकारिणो ध्रुवम् ॥
ऋषय उचुः ।कथं वृक्षत्वमापन्ना ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।एतत् कथय सर्व्वज्ञ ! संशयोऽत्र महान् हि नः ॥
सूत उवाच ।पार्व्वतीशिवयोर्द्देवैः सुरतं कुर्व्वतोः किल ।अग्निं ब्राह्मणवेशेन प्रेष्य विघ्नः कृतः पुरा ॥
ततस्तु पार्व्वती क्रुद्धा शशाप त्रिदिवौकसः ।रेतःसेकसुखभ्रंशकम्पमाना तदा रुषा ॥
पार्व्वत्युवाच ।क्रिमिकीटादयोऽप्येते जानन्ति सुरतेः सुखम् ।तस्मान्मम सुखभ्रंशाद्यूयं वृक्षत्वमाप्स्यथ ॥
सूत उवाच ।एवं सा पार्व्वती देवी अशपत् क्रुद्धमानसा ।तस्माद्वृक्षत्वमापन्ना ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥
तस्मादिमौ विष्णुमहेश्वरावुभौबभूवतुर्ब्बोधिवटौ मुनीश्वराः ! ।बोधिस्त्वयं चार्किदिनं विनैवनस्पृश्यतामर्कजवारयोगात् ॥
ऋषय ऊचुः ।अस्पृश्यत्वं कथं यातः सूत ! बोधितरुः स्वयम् ।स्पृश्यत्वञ्च कथं प्राप्तस्तथायं शनिवासरे ॥
सूत उवाच ।समुद्रमथनाद्यानि रत्नान्यापुः सुरोत्तमाः ।श्रेष्ठञ्च कौस्तुभं तेषु विष्णवे प्रददुः सुराः ॥
यावदङ्गीचकारासौ लक्ष्मीं भार्य्यार्थमात्मनः ।तावत् विज्ञापयामास लक्ष्मीस्तं चक्रपाणिनम् ॥
लक्ष्मीरुवाच ।असंस्कृत्य कथं ज्येष्ठां कनिष्ठा परिणीयते ।तस्मात्त्वमग्रजामेतामलक्ष्मीं मधुसूदन ! ॥
विवाह्योद्वह मां पश्चादेष धर्म्मः सनातनः ।तस्माद्धर्म्मव्यतिक्रामं न कुर्य्या मधुसूदन ! ॥
सूत उवाच ।इति तद्वचनं श्रुत्वा स विष्णुर्लोकभावनः ।उद्दालकाय मुनये सुदीर्घतपसे तदा ।आप्तवाक्यानुरोधेन तामलक्ष्मीं ददौ किल ॥
स्थूलोष्ठीं शुष्कवदनां विरूपां बिभ्रतीं तनुम् ।सवदारक्तनयनां रूक्षपिङ्गशिरोरुहाम् ॥
स मुनिर्विष्णुवाक्यात्तामङ्गीकृत्य स्वमाश्रमम् ।वेदध्वनिसमायुक्तमानयामास धर्म्मवित् ॥
होमधूमसुगन्धाढ्यं वेदघोषेण नादितम् ।आश्रमन्तं विलोक्याथ व्यथिता साब्रवीदिदम् ॥
ज्येष्ठोवाच ।नहि वासोऽनुरूपोऽयं वेदध्वनियुतो मम ।नात्रागमिष्ये भो ब्रह्मन् ! नयस्वान्यत्र मां ध्रुवम् ॥
उद्दालक उवाच ।कथं नायासि किञ्चात्र वर्त्तते स्वमतं तव ।तव योग्या च वसतिः का भवेत्तद्वदस्व माम् ॥
ज्येष्ठोवाच ।वेदध्वनिर्भवेद्यस्मिन्नतिथीनाञ्च पूजनम् ।यज्ञदानादिकं यत्र नैव तत्र वसाम्यहम् ॥
परस्परानुरागेण दाम्पत्यं यत्र विद्यते ।पितृदेवार्च्चनं यत्र तत्र नैव वसाम्यहम् ॥
दानशौचे न विद्येते परद्रव्यापहारिणः ।परदाररता यत्र तत्र स्थाने रतिर्म्मम ॥
वृद्धसज्जनविप्राणां यत्र स्यादपमाननम् ।निष्ठुरं भाषणं यत्र तत्र सम्यग्वसाम्यहम् ॥
सूत उवाच ।इति तद्बचनं श्रुत्वा विषण्णवदनोऽभवत् ।उद्दालकस्ततो वाक्यं तामलक्ष्मीमुवाच ह ॥
उद्दालक उवाच ।अश्वत्थवृक्षमूलेऽस्मिन्नलक्ष्मि ! श्राम्यतां क्षणम् ।आश्रमस्थानमालोक्य यावदायाम्यहं पुनः ॥
सूत उवाच ।इति तां तत्र संस्थाप्य जगामोद्दालको मुनिः ।प्रतीक्षन्ती चिरं तत्र यदा तं न ददर्श सा ॥
तदा रुरोदे करुणं भर्त्तुस्त्यागेन दुःखिता ॥
तत्तस्याः क्रन्दितं लक्ष्मीर्वैकुण्ठभवनेऽशृणोत् ।तदा विज्ञापयामास विष्णुमुद्विग्नमानसा ॥
लक्ष्मीरुवाच ।स्वामिन् ! मद्भगिनी ज्येष्ठा स्वामित्यागेनदुःखिता ।तामाश्वासयितुं याहि कृपालो ! यद्यहं प्रिया ॥
सूत उवाच ।लक्ष्म्या सह ततो विष्णुस्तत्रागात् कृपयान्वितः ।आश्वासयन्नलक्ष्मीं तामिदं वाक्यमथाब्रवीत् ॥
विष्णुरुवाच ।अश्वत्थवृक्षमासाद्य सदालक्ष्मि ! स्थिरा भव ।ममांशसम्भवो ह्येष आवासस्ते मया कृतः ॥
मन्दवारे सदा नूनं लक्ष्मीरत्रागमिष्यति ।अस्पृश्योऽसौ भवेत्तस्मान्मन्दवारं विना किल ॥
प्रत्यब्दमर्च्चयिष्यन्ति त्वां ज्येष्ठां गृहधर्म्मिणः ।तेष्वियं श्रीः कनिष्ठा ते सदा तिष्ठत्वनामया ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे । १६० -- १६१ । अध्यायौ ॥
(रेवत्यां जातो मित्रस्य पुत्त्रविशेषः । यथा, भागवते । ६ । १८ । ६ ।“रेतः सिषिचतुः कुम्भे उर्व्वश्याः सन्निधौ द्रुतम् ।रेवत्यां मित्र उत्सर्गमरिष्ठं पिप्पलं व्यधात् ॥
”)