पाय्यम् (pAyyam)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Apte Hindi
Hindiपाय्यम्
- "मा + ण्यत्, नि* पत्वम्, युगागमः"
जल
पाय्यम्
- "मा + ण्यत्, नि* पत्वम्, युगागमः"
पेय पदार्थ
पाय्यम्
- "मा + ण्यत्, नि* पत्वम्, युगागमः"
प्ररक्षण
पाय्यम्
- "मा + ण्यत्, नि* पत्वम्, युगागमः"
परिमाण
Wordnet
Sanskrit मानम्, प्रमाणम्, परिमाणम्, मात्रम्, योतुः, यौतवम्, पौतवम्, द्रुवयम्, पाय्यम्
वस्तुनः आकृतेः इयत्तायाः वा तोलनम्।
"सोहनस्य कटेः मानम् ३० इञ्चपरिमाणम् अस्ति।"
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“पा पाने”@} 2 ‘पाने पिबति, रक्षायां पाति, पायति शोषणे।।’ 3 इति देवः।
4 पायकः-यिका, 5 पायकः-यिका, पिपासकः-सिका, 6 पेपीयकः-यिका
पाता-त्री, पाययिता-त्री, पिपासिता-त्री, पेपीयिता-त्री
7 पिबन्-न्ती, पाययन्-न्ती, पिपासन्-न्ती
-- पास्यन्-न्ती-ती, पाययिष्यन्-न्ती-ती, पिपासिष्यन्-न्ती-ती
-- 8 व्यतिपिबमानः, 9 पाययमानः, व्यतिपिपासमानः, पेपीयमानः
10 व्यतिपास्यमानः, पाययिष्यमाणः, व्यतिपिपासिष्यमाणः, पेपीयिष्यमाणः
11 दधिपीः-दधिप्यौ-दधिप्यः
-- -- -- 12 पीतम्-पीतः-पीतवान्, पायितः, पिपासितः, पेपीयितः-तवान्
13 उत्पिबः-विपिबः-पिबः, 14 रुधिरपायी 15, 16 मधुपायी 17, 18 क्षीरपायी, 19 सुरापः-शीधुपः-सुरापी-शीधुपी, 20 मधुपः, पादपः, क्षीरपा21, 22 द्विपः- 23 -कच्छपः, 24 कुण्डपाय्यः 25 26, 27 क्षीरपीवा-क्षीरपीवरी, 28 29 घृतपावा, 30 कीलालपाः, पीवा, 31 गजपायी, 32 पपिः, 33 पपिवान्, 34 पामा, 35 दधिपायः, पापः, 36 पिपासुः, पेप्यः
पातव्यम्, पाययितव्यम्, पिपासितव्यम्, पेपीयितव्यम्
37 प्रपानीयम्-प्रपाणीयम्, पायनीयम्, पिपासनीयम्, पेपीयनीयम्
पेयम्, पाय्यम्, पिपास्यम्, पेपीय्यम्
38 ईषत्पानः 39 - 40 दुष्पानः-सुपानः
-- -- पीयमानः, पाय्यमानः, पिपास्यमानः, पेपीय्यमानः
41 प्रपा, पायः, पिपासः, पेपीयः
42 पातुम्, पाययितुम्, पिपासितुम्, पेपीयितुम्
43 सम्पीतिः, सपीतिः, 44 क्षीरपायिका, पायना, पिपासा, पेपीया
45 क्षीरपाणाः, 46 सुरापाणाः, सौवीरपाणाः, कषायपाणाः 47 48 मधुपानम्, 49 क्षीरपाणम्-क्षीरपानम् 50, सुरापाणः-सुरापानः 51, 52 पयःपानम् 53 54, पायनम्, पिपासनम्, पेपीयनम्
पीत्वा, पाययित्वा, पिपासित्वा, पेपीयित्वा
55 निपाय, प्रपाय्य, प्रपिपास्य, प्रपेपीय्य
पायम् २, पीत्वा २, पायम् २, पाययित्वा २, पिपासम् २, पिपासित्वा २, पेपीयम् २
पेपीयित्वा २
56 इत्यादिना उण्प्रत्यये रूपम्।]] पायुः, 57 इत्यादिना कन्प्रत्ययः।
पाकः = असुर- विशेषः, अर्भकश्च।]] पाकः, 58 59 इत्यादिना थक्प्रत्यये, ईत्त्वे च रूपम्।
पिबति तेजांसि इति पीथः = आदित्यः मकरश्च।]] पीथः, 60 पप्रत्यये बाहुलकात् ह्रस्वनुमागमयोः निपातितयो रूप- मेवम्।
पिबन्त्यस्यामिति पम्पा = सरोविशेषः।]] पम्पा, 61 रूपम्।
पिबन्त्यनेनेति पात्रम् = भाजनम्।]] पात्रम्, 62 इत्यसुन्प्रत्यये इकारश्चान्तादेशः।
पयः = जलं क्षीरं च।]] पयः, 63 पेरुः।
01 (९८७)
02 (१-भ्वादिः-९२५। सक। अनि। पर।)
03 (श्लो। ५)
04 [[२। ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमः। एवं णमुलादिष्वपि यथासम्भवं युक् ज्ञेयः।]]
05 [[३। ण्यन्तात् सर्वत्र ‘शाच्छासाह्वाव्यावेपां युक्’ (७-३-३७) इति युगागमो ज्ञेयः। आदन्तलक्षणपुगागमस्य बाधकोऽयम्।]]
06 [[४। यङन्ते सर्वत्र, ‘घुमास्थागापाजहातिसां हलि’ (६-४-६६) इति ईत्वम्। अभ्यासे गुणः।]]
07 [[५। शतरि, ‘पाघ्राध्मास्थाम्नादाण्दृश्यर्तिसर्तिशदसदां पिबजिघ्र--’ (७-३-७८) इत्यादिना पिबादेशोऽङ्गस्य भवति। आदेशस्यादन्तत्वाद् गुणाभावः इति वृत्तिः। ‘पिबतेर्गुणप्रतिषेधः’ (वा। ७-३-७८) इति वचनमत्र प्रमाणम्। ‘लोपः पिबतेः--’ (७-४-४) इत्यत्र ‘पिबतेः’ इति निर्देशात् गुणो न’ इति वर्धमानः।]]
08 [[६। ‘कर्तरि कर्मव्यतीहारे’ (१-३-१४) इति शानच्। सन्नन्ते तु ‘पूर्ववत् सनः’ (१-३-६२) इति शानजिति ज्ञेयम्।]]
09 [[७। धातोरस्य निगरणार्थत्वेऽपि, ‘न पादमि--’ (१-३-८९) इति परस्मैपदनिषेधात् ण्यन्तात् ‘णिचश्च’ (१-३-७४) इति शानज्भवत्येव।]]
10 [पृष्ठम्०८५३+ २९]
11 [[१। क्विपि, ‘घुमास्थागापा--’ (६-४-६६) इत्यादिना ईत्वे रूपमेवम्।]]
12 [[२। निष्ठायाम्, ईत्वे रूपमेवम्। एवं क्तिन्क्त्वाप्रत्ययादिष्वपि ईत्वं ज्ञेयम्। पीतः इत्यत्र, प्रत्यवसानार्थत्वादस्य धातोः (प्रत्यवसानम् = गलबिलाधःसंयोगानुकूल- व्यापारः) अधिकरणे क्तप्रत्ययो ज्ञेयः। अर्शआद्यजन्तत्वेन ‘पीता गावः’ इत्यादिषु स्थलेषु प्रयोग उपपन्नः।]]
13 [[३। ‘पाघ्राध्माधेट्दृशः शः’ (३-१-१३७) इति कर्तरि शप्रत्ययः। तस्य शित्त्वात् ‘पाघ्रा--’ (७-३-७८) इत्यादिना पिबादेशे, पररूपे च रूपम्। निरुपसृष्टादेवायं शप्रत्यय इति केचित्। सोपसृष्टादेवेति परे साधयन्ति।]]
14 [[४। ‘सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये’ (३-२-७८) इत्यनेन णिनिप्रत्ययः। रुधिरपायी = राक्षसादिः।]]
15 [[आ। ‘राक्षसाः कपिमादाय पतिं रुधिरपायिणाम्।।’ भ। का। ९-९५।]]
16 [[५। ‘बहुलमाभीक्ष्ण्ये’ (३-२-८१) इति णिनिप्रत्ययः। आभीक्ष्ण्यम् = पौनःपुन्यम्।]]
17 [[B। ‘उपेयुर्मधुपायिन्यः क्रोशन्त्यस्तं कपिस्त्रियः।।’ भ। का। ६। १२७।]]
18 [[६। ‘व्रते’ (३-२-८०) इति णिनिप्रत्ययः। क्षीरपानं व्रतं यस्य स एवमुच्यते।]]
19 [[७। ‘गापोष्टक्’ (३-२-८) इति कर्मण्युपपदे टक्प्रत्ययः। तत्र ‘पिबतेः सुराशी- ध्वोरिति वक्तव्यम्’ (वा। ३-२-८) इति वचनात् उपपदनियमः। स्त्रियां टित्त्वात् ङीप् भवति सुरापी-शीधुपी इति। अन्योपपदेषु तु ‘आतोऽनुपसर्गे कः’ (३-२-३) इति कप्रत्यये टापि क्षीरपा इत्यादिकं भवतीति विशेषः।]]
20 [[C। ‘व्रीडजाड्यमभजन् मधुपा सा स्वां मदात् प्रकृतिमेति हि सर्वः।।’ शि। व। १०-१८।]]
21 [ब्राह्मणी]
22 [[८। ‘सुपि स्थः’ (३-२-४) इत्यत्र, ‘सुपि’ इति योगविभागात् कप्रत्ययः। द्वाभ्यां पिबतीति द्विपः = गजः।]]
23 [[ड्। ‘शर्मदं मारुतिं दूतं विषमस्थः कपिद्विपम्।’ भ। का। ६-८९।]]
24 [[९। ‘क्रतौ कुण्डपाय्यसञ्चाय्यौ’ (३-१-१३०) इत्यनेन ण्यति, आयादेशश्च निपा- तितः। कुण्डेन पीयतेऽस्मिन् सोम इति क्रतुविशेषेऽभिधेये कुण्डपाय्यशब्दः साधुः।]]
25 [[E। ‘कुण्डपाय्यवतां कच्चिदग्निचित्यावतां तथा।’ भ। का। ६-६८।]]
26 [क्रतुः]
27 [[१०। ‘आतो मनिन्क्वनिब्वनिपश्च’ (३-२-७४) इत्यनेन क्वनिपि ईत्वे क्षीरपीवा इति रूपम्। स्त्रियाम्, ‘वनो र च’ (४-१-७) इति ङीप् रेफश्च भवति।]]
28 [पृष्ठम्०८५४+ २४]
29 [[१। ‘आतो मनिन्--’ (३-२-७४) इत्यनेन वनिपि रूपमेवम्।]]
30 [[२। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ (३-२-७५) इति विच्प्रत्यये रूपम्।]]
31 [[३। ‘कर्तर्युपमाने’ (३-२-७९) इति णिनिप्रत्ययः। गज इव पिबतीति गजपायी।]]
32 [[४। ‘आदृगमहन--’ (३-२-१७१) इति तच्छीलादिषु किः किन् वा प्रत्ययः, तस्य लिङ्वद्भावातिदेशात् द्विर्वचनम्। ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इति आकारलोपः। अभ्यासे ह्रस्वः।]]
33 [[५। ‘विभाषा पूर्वाह्णापराह्णाभ्याम्’ (४-३-२४) इत्यत्र भाष्ये ‘पपुष आगतम्-- पपिवद्रूप्यम्--’ इति प्रयुक्तत्वात् छान्दसोऽपि क्वसुः क्वचिद् भाषायामपि भवतीति ज्ञायते। क्वसौ, द्विर्वचने, ‘वस्वेकाजाद्घसाम्’ (७-२-६७) इती- डागमे च रूपमेवम्।]]
34 [[६। ‘आतो मनिन्--’ (३-२-७४) इति मनिन्प्रत्यये रूपम्।]]
35 [[७। ‘अण् कर्मणि च’ (३-३-१२) इति क्रियार्थक्रियायामण्। कप्रत्ययापवादः।]]
36 [[आ। ‘इतः स्म मित्रावरुणौ किमेतौ किमश्विनौ सोमरसं पिपासू।’ भ। का। २। ४१।]]
37 [[८। ‘शेषे विभाषाऽकखादावषान्त उपदेशे’ (८-४-१८) इति णत्वविकल्पः।]]
38 [[९। ‘आतो युच्’ (३-३-१२८) इति ईषदाद्युपपदेषु खलपवादो युच्प्रत्ययः। ‘दुष्पानः’ इत्यत्र ‘षात् पदान्तात्’ (८-४-३५) इति निषेधाण्णत्वं न।]]
39 [[B। ‘भवतु वपुषा यावांस्तावान् अगस्त्यरुषा पुनः विधिरयमपाम् ईषत्पानस्तपांसि नमोऽस्तु वः।।’ अनर्घराघवे ७। १४।]]
40 [[C। ‘दुष्पानः पुनरेतेन कपिना भृङ्गसंभृतः।’ भ। का। ९। १०८।]]
41 [[१०। ‘घञर्थे कविधानम् स्थास्नापाहाव्यधिहनियुध्यर्थम्’ (वा। ३-३-५८) इति घञर्थे कप्रत्ययः। प्रपिबन्त्यस्यामिति प्रपा = पानीयशाला।]]
42 [पृष्ठम्०८५५+ २४]
43 [[१। ‘स्थागापापचो भावे’ (३-३-९५) इति स्त्रियां सोपसर्गादपि क्तिन्प्रत्ययः। समाना पीतिः इति विशेषणसमासे ‘समानस्य च्छन्दसि--’ (६-३-८४) इत्यत्र ‘समानस्य’ इति योगविभागात् सभावः। सपीतिः = सहपानम्।]]
44 [[२। ‘पर्यायार्हर्णोत्पत्तिषु ण्वुच्’ (३-३-१११) इति अर्हार्थे ण्वुच्। ‘शायिकाऽद्य तव प्रापद्, अर्हसि क्षीरपायिकाम्।’ इति प्र। सर्वस्वे।]]
45 [[३। ‘पानं देशे’ (८-४-९) इति णत्वम्। अत्र क्षीरं पानं येषां ते क्षीरपाणाः इति वृत्तिः। क्षीरपाणादयः शब्दाः देशविशेषवाचकाः। क्षीरपाणा उशीनराः। सुरापाणः प्राच्याः। सौवीरपाणा बाहीकाः। कषायपाणा गन्धाराः।]]
46 [[आ। ‘सुरापाणपरिक्षीबं रिपुदर्पहरोदयम्।’ भ। का। ९। ९६।]]
47 (वा उशीनरादयः।)
48 [[४। देशविशेषाभिधानाभावादत्र णत्वं न।]]
49 [[५। ‘वा भावकरणयोः’ (८-४-१०) इति णत्वविकल्पः। भावार्थे--क्षीरपाणम्-- क्षीरपानम् इति, करणार्थे सुरापाणः-सुरापानः इति चोदाहरणमिति ज्ञेयम्।]]
50 [वर्तते]
51 [कंसः]
52 [[६। ‘कर्मणि च येन संस्पर्शात् कर्तुः शरीरसुखम्’ (३-३-११६) इति ल्युट्। अत्र पयःपानेन पयःपानकर्तुः शरीरसुखसद्भावादीदृशस्थलेषु ल्युट् इति ज्ञेयम्।]]
53 [[B। ‘पयःपानमिवाशंसुः महानायादशोभनः।।’ भ। का। ७। ७९।]]
54 [सुखम्]
55 [[७। ‘न ल्यपि’ (६-४-६९) इति ईत्वनिषेधः। ‘निपीय यस्य--’ (नैषधे १-१) इत्या- दयः प्रयोगाः ‘पीङ् पाने’ इत्यस्माल्ल्यपि साधव इति ज्ञेयम्।]]
56 [[८। ‘कृवापा--’ [द। उ। १-८६]
57 [[९। ‘इण्भीकापा--’ [द। उ। ३-२१]
58 [पृष्ठम्०८५६+ २३]
59 [[१। ‘पातॄ--’ [द। उ। ६-३२]
60 [[२। औणादिके [द। उ। ७-७]
61 [[३। औणादिके त्रप्रत्यये [द। उ। ८-९०]
62 [[४। ‘पिबतेरि च’ [द। उ। ९-५०]
63 [[५। औणादिके रुप्रत्यये, धात्वन्तस्य एकारे च रूपम्। पेरुः = आदित्यः।]]
1 {@“पि गतौ”@} 2 पायकः-यिका, पायकः-यिका, 3 पिपीषकः-षिका, 4 पेपीयकः-यिका
पेता-त्री, पाययिता-त्री, पिपीषिता-त्री, पेपीयिता-त्री, 5 पियन् 6 -न्ती-ती, पाययन्-न्ती, पिपीषन्-न्ती
-- पेष्यन्-न्ती-ती, पाययिष्यन्-न्ती-ती, पिपीषिष्यन्-न्ती-ती
-- -- पाययमानः, पाययिष्यमाणः, -- पेपीयमानः, पेपीयिष्यमाणः
सुपित्-पितौ-पितः
-- -- -- पितम्-तः, पायितः, पिपीषितः, पेपीयितः-तवान्
पयः, पायः, पिपीषुः, पेप्यः
पेतव्यम्, पाययितव्यम्, पिपीषितव्यम्, पेपीयितव्यम्
पयनीयम्, पायनीयम्, पिपीषणीयम्, पेपीयनीयम्
पेयम्, पाय्यम्, पिपीष्यम्, पेपीय्यम्
ईषत्पयः-दुष्पयः-सुपयः
-- -- पीयमानः, पाय्यमानः, पिपीष्यमाणः, पेपीय्यमानः
7 8 पयः, पायः, पिपीषः, पेपीयः
पेतुम्, पाययितुम्, पिपीषितुम्, पेपीयितुम्
पितिः, पायना, पिपीषा, पेपीया
पयनम्, पायनम्, पिपीषणम्, पेपीयनम्
पित्वा, पाययित्वा, पिपीषित्वा, पेपीयित्वा
प्रपित्य, प्रपाय्य, प्रपिपीष्य, प्रपेपीय्य
पायम् २, पित्वा २, पायम् २, पाययित्वा २, पिपीषम् २, पिपीषित्वा २, पेपीयम् २
पेपीयित्वा २।
01 (९९१)
02 (६-तुदादिः-१४०५। सक। अनि। पर।)
03 [[२। सन्नन्तात् ण्वुलि, ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वे, ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घः। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
04 [[३। यङन्तात् ण्वुलि, ‘अकृत्सार्वधातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घः। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
05 [[४। शतरि, ‘तुदादिभ्यः--’ (३-१-७७) इति शप्रत्यये, ‘अचि श्नुधातुभ्रुवाम्--’ (६-४-७७) इतीयङादेशः।]]
06 [[B। ‘व्यापारेऽत्र तदाऽमरानपि रियन् आशाः पियन् आधित- क्रौर्योत्क्षीणधनुष्प्रसूतनिनदः कंसे व्यकारीद् गरम्।’ धा। का। २। ८३।]]
07 [पृष्ठम्०८६०+ २५]
08 [[१। भावे, ‘एरच्’ (३-३-५६) इत्यच्प्रत्ययः। घञपवादः।]]
1 {@“पै शोषणे”@} 2 ‘पाने पिबति, रक्षायां पाति, पायति शोषणे।।’ 3 इति देवः।
4 पायकः-यिका, 5 पायकः-यिका, पिपासकः-सिका, 6 पापायकः-यिका
पाता-पात्री, पाययिता-त्री, पिपासिता-त्री, पापायिता-त्री
7 पायन्-न्ती, पाययन्-न्ती, पिपासन्-न्ती
-- पास्यन्-न्ती-ती, पाययिष्यन्-न्ती-ती, पिपासिष्यन्-न्ती-ती
-- 8 व्यतिपायमानः, पाययमानः, व्यतिपिपासमानः, पापायमानः
व्यतिपास्यमानः, पाययिष्यमाणः, व्यतिपिपासिष्यमाणः, पापायिष्यमाणः, पाः-पौ-पः
-- -- -- 9 10 पातम्-तः, पायितः, पिपासितः, पापायितः-तवान्
11 पायः, 12 सुपः, पायः, पिपासुः, पापः
पातव्यम्, पाययितव्यम्, पिपासितव्यम्, पापायितव्यम्
पानीयम्, पायनीयम्, पिपासनीयम्, पापायनीयम्
पेयम्, पाय्यम्, पिपास्यम्, पापाय्यम्
13 ईषत्पानःदुष्पानः-सुपानः
-- -- पायमानः, पाय्यमानः, पिपास्यमानः, पापाय्यमानः
पायः, पायः, पिपासः, पापायः
पातुम्, पाययितुम्, पिपासितुम्, पापायितुम्
पातिः, 14 सुपा, पायना, पिपासा, पापाया
पानम्, पायनम्, पिपासनम्, पापायनम्
पात्वा, पाययित्वा, पिपासित्वा, पापायित्वा
प्रपाय, प्रपाय्य, प्रपिपास्य, प्रपापाय्य
पायम् २, पात्वा २, पायम् २, पाययित्वा २, पिपासम् २, पिपासित्वा २, पापायम् २
पापायित्वा २।
01 (१०६२)
02 (१-भ्वादिः-९२०। अक। अनि। पर।)
03 (श्लो। ५)
04 [[१। ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमः। एवं घञ्प्रत्यये, णमुलि च युगागमो ज्ञेयः।]]
05 [[२। ‘शाच्छासाह्वाव्यावेपां युक्’ (७-३-३७) इति ण्यन्ते सर्वत्र युगागमः। आदन्त- लक्षणपुगागमस्यापवादः। सूत्रेऽत्र लाक्षणिकस्यापि पाधातोरस्य ग्रहणम् इति व्याख्यातारः।]]
06 [[३। ‘गापोर्ग्रहणे इण्पिबत्योर्ग्रहणम्’ (वा। २-४-७७) इति वचनात् ईत्वबिधायके सूत्रे यङन्ते, नास्य ग्रहणमिति क्तप्रत्ययादिषु च ईत्वमस्य धातोर्नेति ज्ञेयम्। तेनैवं रूपम्।]]
07 [[४। ‘-- अशिति’ (६-१-४५) इत्युक्तत्वादात्त्वं न। तेन शतरि आयादेशे रूपमेवम्।]]
08 [[५। कर्मव्यतीहारे शानच्। एवं सन्नन्तेऽपि प्रकृतेरात्मनेपदनिमित्तमेव शानज्निमित्तमिति ज्ञेयम्।]]
09 [पृष्ठम्०८९६+ २५]
10 [[आ। ‘अपातमाल्यं शयितं सुवानकाशत्विषि स्ताततनौ फणीन्द्रे।।’ धा। का। २-३२।]]
11 [[१। आदन्तलक्षणे णप्रत्यये युगागमे च रूपमेवम्।]]
12 [[२। ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-१-१३६) इति कर्तरि कप्रत्ययः।]]
13 [[३। ईषदाद्युपपदेषु, ‘आतो युच्’ (३-३-१२८) इति खलपवादो युच्। अनादेशः।]]
14 [[४। स्त्रियां भावादौ, ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-३-१०६) इत्यङ्।]]
1 {@“मा माने”@} 2 ‘मिमीते मायते माने माति तत्रैव शब्लुकि।’ 3 इति देवः।
‘मानम् = वर्तनम्’ इति क्षीरस्वामी।
‘-- अन्तर्भावः’ इति मा।
धा।
वृत्तिः।
‘आधेयस्याधाराद् अनधिकपरिमाणताऽत्र मानम्।’ इति पुरुषकारः।
4 मायकः-यिका, 5 मापकः-पिका, 6 मित्सकः-त्सिका, 7 मेमीयकः-यिका
माता-त्री, मापयिता-त्री, मित्सिता-त्री, मेमीयिता-त्री
8 9 निर्मान्- 10 न्ती-ती, मापयिष्यन्-न्ती-ती, मित्सिष्यन्-न्ती-ती
-- -- मापयमानः, मापयिष्यमाणः, -- मेमीयमानः, मेमीयिष्यमाणः
प्रमीः-प्रम्यौ-प्रम्यः
-- -- -- 11 मितम्-तः-तवान्, मापितः, मित्सितः, मेमीयितः-तवान्
12 प्रमः, 13 मायः, माया-मायावी-मायिकः-मायी, 14 धान्यमायः, मापः, मित्सुः, 15 मेम्यः
मातव्यम्, मापयितव्यम्, मित्सितव्यम्, मेमीयितव्यम्
16 प्रनिमानीयम्-प्रणिमानीयम्, मापनीयम्, मित्सनीयम्, मेमीयनीयम्
17 मेयम्, 18 पाय्यम्, माप्यम्, मित्स्यम्, मेमीय्यम्
ईषन्मानः-दुर्मानः-सुमानः
-- -- 19 20 मीयमानः, माप्यमानः, मित्स्यमानः, मेमीय्यमानः
मायः, 21 आमः, मापः, मित्सः, मेमीयः
मातुम्, मापयितुम्, मित्सितुम्, मेमीयितुम्
22 प्रमा-उपमा-अनुमा, प्रमितिः, मापना, मित्सा, मेमीया
प्रमाणम्, मापनम्, मित्सनम्, मेमीयनम्
मित्वा, मापयित्वा, मित्सित्वा, मेमीयित्वा
23 प्रमाय, प्रमाप्य, प्रमित्स्य, प्रमेमीय्य
मायम् २, मित्वा २, मापम् २, मापयित्वा २, मित्सम् २, मित्सित्वा २, मेमीयम् २
मेमीयित्वा २
24 मेरुः, 25 मात्रा, 26 मासः।
27
01 (१२४०)
02 (२-अदादिः-१०६२। सक। अनि। पर।)
03 (श्लो। ९)
04 [[१। ण्वुलि ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमः। एवं घञ्णमुलादिष्वपि ज्ञेयम्।]]
05 [[२। ण्यन्ते सर्वत्र ‘अर्त्तिह्रीव्ली--’ (७-३-३६) इति आदन्तलक्षणे पुगागमे रूपमेवम्।]]
06 [[३। ‘सनि मीमाघु--’ (७-४-५४) इत्यादिना इस्भावे, ‘अत्र लोपोऽभ्यासस्य’ (७-४-५८) इत्यभ्यासलोपे, ‘सः स्यार्धधातुके’ (७-४-४९) इति सकारस्य तकारे, ‘हलन्ताच्च’ (१-२-१०) इति सनः कित्त्वेन गुणाभावे च रूपमेवम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र प्रक्रिया ज्ञेया।]]
07 [[४। यङन्ते सर्वत्र, ‘घुमास्था--’ (६-४-६६) इतीकारे, ‘गुणो यङ्लुकोः’ (७-४-८२) इत्यभ्यासे गुणः।]]
08 [पृष्ठम्१०१४+ २४]
09 [[१। शतरि, अदादित्वेन शपो लुकि, सवर्णदीर्घे, ‘आच्छीनद्योर्नुम्’ (७-१-८०) इति स्त्रियां नुम्विकल्पे च निर्मान्ती-निर्माती इति रूपद्वयम् इति ज्ञेयम्।]]
10 [[आ। ‘ख्यान्त्यः कथाः प्राणमुदां पतीनां निर्मान्त्य इष्टानि चट्न् वचत्यः।’ धा। का। २। ५०।]]
11 [[२। ‘द्यतिस्यतिमास्थाम् इत् ति किति’ (७-४-४०) इति क्तप्रत्यये परतः प्रकृतेः इकारः। गुणनिषेधः। एवं क्त्वाक्तिन्प्रभृतिष्वपीकारो बोध्यः।]]
12 [[३। ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-१-१३६) इति कर्तरि कप्रत्ययः। ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इत्याकारलोपः।]]
13 [[४। ‘श्याऽऽद्व्यध--’ (३-१-१४१) इत्यादिना कर्तरि आदन्तलक्षणो णप्रत्ययः। ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमः। स्त्रियां टापि माया इति सिद्ध्यति। मायाशब्दात् मत्वर्थीये विनिप्रत्यये मायावी इति, व्रीह्यादित्वात् (५-२-११६) इनिठन्प्रत्यययोश्च मायी-मायिकः इति च रूपाणि सिद्ध्यन्ति।]]
14 [[५। कर्मण्युपपदे कर्तरि, ‘ह्वावामश्च’ (३-२-२) इत्यण्प्रत्यये युगागमे च रूपमेवम्। ‘आतोऽनुपसर्गे कः’ (३-२-३) इति प्राप्तस्य कप्रत्ययस्यापवादः।]]
15 [[६। यङन्तात् पचाद्यचि (३-१-१३४), ‘यङोऽचि च’ (२-४-७४) इति यङो लुकि ईकारे, उत्तरखण्डे यणि च रूपमेवम्।]]
16 [[७। ‘शेषे विभाषा--’ (८-४-१८) इति नेर्णत्वविकल्पः। ‘नेर्गदनदपतपदघुमा --’ (८-४-१७) इत्यत्र नास्य धातोर्ग्रहणम्, अपि तु माङ्मेङोरेव ग्रहणम् इति बहवः।]]
17 [[८। यति परे, ‘ईद् यति’ (६-४-६५) इति ईकारे गुणे च रूपमेवम्।]]
18 [[९। माने = परिमाणेऽभिधेये ‘पाय्यसान्नाय्यनिकाय्यधाय्या मानहविर्निवाससामिधे- नीषु’ (३-१-१२९) इत्यनेन ण्यदायादेशौ आदेः पकारश्च निपात्यन्ते।]]
19 [पृष्ठम्१०१५+ २५]
20 [[१। यगन्ताच्छानशि ईकारे मीयमानः इति सिद्ध्यति। क्षीरस्वामी तु ‘घुमास्था- --’ (६-४-६६) इति सूत्रे नास्य धातोर्ग्रहणमिति ‘सर्वत्र हि पामाग्रहणं लुग्विकरणस्य णत्ववर्जम्’ इति वचनं किञ्चिदुपादाय मायते इति यकि रूपं साधितवान् भाष्यादिषु नैतादृशं वचनमुपलभ्यते। प्रक्रियाकौमुदीकारं वर्जयित्वा सर्वेऽपि ‘गामादाग्रहणेष्वविशेषः’ (परि। ११६) इति परिभाषामवलम्ब्य ‘घुमास्था--’ (६-४-६६) इत्यादिषु सर्वत्र माग्रहणेष्वस्यापि ग्रहणमिच्छन्ति। स्पष्टमिदं माधवधातुवृत्त्यादिषु।]]
21 [[२। आ = समन्तात् मीयतेऽत्रेति आमः = अपक्वपदार्थः। अधिकरणे ‘घञर्थे कविधानम्--’ (वा। ३-३-५८) इति कप्रत्यये, आकारलोपे रूपमेवम्।]]
22 [[३। स्त्रियां भावादौ, ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-३-१०६) इति क्तिन्नपवादोऽङ्प्रत्ययः। ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इत्याकारलोपे अदन्तत्वेन टापि प्रमा, उपमा इत्यादिकं सिद्ध्यति। प्रमितिः, उपमितिः, अनुमितिः इत्यादयस्तु बाहुलकात् क्तिनि सिद्ध्यन्तीति ज्ञेयम्।]]
23 [[४। समासे क्त्वाप्रत्ययस्य ल्यबादेशे, ‘न ल्यपि’ (६-४-६९) इतीकारनिषेधः।]]
24 [[५। ‘मापो रुरी च’ (द। उ। १-१५७) इति रुप्रत्यये ईकारे चान्तादेशे गुणे रूपमेवम्। माति सूर्येन्दुभ्यामिति मेरुः = सुरगिरिः।]]
25 [[६। ‘हुयामा--’ (द। उ। ८। ८४) इति त्रन्प्रत्यये रूपमेवम्। मीयतेऽनेनेति मात्रा = अल्पपरिमाणम्।]]
26 [[७। मातीत्यर्थे ‘मासश्च’ (द। उ। ९। २७) इति सप्रत्ययो निपात्यते। मासः = त्रिंशद्दिनपरिच्छिन्नः कालविशेषः।]]
27 [पृष्ठम्१०१६+ २७]
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.