| YouTube Channel

पद्मं (padmaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पद्मं, क्ली
पुं,
 (पद्यते इति । पद गतौ + “अर्त्तिस्तु-सुहुस्रिति ।” उणां । १ । १३९ । इति मन् ।यद्वा, पद्मा लक्ष्मीरस्त्यस्मिन् । “अर्श आदि-भ्योऽच् ।” ५ । २ । १२३ । इति अच् ।) स्वनाम-ख्यातपुष्पविशेषः । तत्पर्य्यायः । नलिनम् २अरविन्दम् ३ महोत्पलम् ४ सहस्रपत्रम् ५कमलम् ६ शतपत्रम् ७ कुशेशयम् ८ पङ्केरु-हम् ९ तामरसम् १० सारसम् ११ सरसी-रुहम् १२ विसप्रसूनम् १३ राजीवम् १४ पुष्क-रम् १५ अम्भोरुहम् १६ । इत्यमरः । १ । १० ।३९-४० ॥
पङ्कजम् १७ अम्भोजम् १८ अम्बु-जम् १९ सरसिजम् २० श्रीवासम् २१ श्रीपर्णम्२२ इन्दिरालयम् २३ जलेजातम् २४ अब्जम् २५कञ्जम् २६ नलम् २७ नालीकम् २८ नालिकम्२९ वनजम् ३० अम्लानम् ३१ पुटकम् ३२अब्जः ३३ । इति शब्दरत्नावली ॥
अस्य गुणाः ।कषायत्वम् । मधुरत्वम् । शीतत्वम् । पित्त-कफास्रनाशित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
अव-शिष्टम् कमलशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
* ॥
पद्मकम् ।तच्च गजस्य मुखादिस्थो बिन्दुसमूहः । व्यूह-विशेषः । (यथा, मनुः ७ । १८८ ।“यतश्च भयमाशङ्केत्ततो विस्तारयेद्बलम् ।पद्मेन चैव व्यूहेन निविशेत सदा स्वयम्” ॥
)निधिभेदः । (यथा, महाभारते । २ । १० । ३६ ।“निधिप्रवरमुख्यौ च शङ्खपद्मौ धनेश्वरौ ।सर्व्वान्निधीन् प्रगृह्याथ उपास्तां वै धनेश्वरम्” ॥
)संख्यान्तरम् । तच्च दशार्वुदम् । (यथा, महा-भारते ।“अयुतम् प्रयुतञ्चैव पद्मम् खर्वमथार्व्वुदम्” ॥
)दशशङ्खश्च इति मेदिनी ॥
पद्मकाष्ठौषधिः । इतिधरणिः ॥
पुष्करमूलम् । सीसकम् । इति राज-निर्घण्टः (कल्पविशेषः । यथा, मार्कण्डेये ४७ । ३ ॥
“पद्मावसाने प्रलये निशासुप्तोत्थितः प्रभुः ।सत्त्वोद्रिक्तस्तदा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत” ॥
)शरीरस्थषट्पद्मानि यथा, --“मूलाधारे त्रिकोणाख्ये इच्छाज्ञानक्रियात्मके ।मध्ये स्वयम्भुलिङ्गन्तु कोटिसूर्य्यसमप्रभम् ॥
तदूर्द्ध्वे कामबीजन्तु कलशान्तीन्दुनादकम् ।तदूर्द्ध्वे तु शिखाकारा कुण्डली ब्रह्मविग्रहा ॥
तद्वाह्ये हेमवर्णाभम् व-स-वर्णचतुर्द्दलम् ।द्रुतहेमसमप्रख्यं पद्मं तत्र विभावयेत् ॥
तदूर्द्ध्वेऽग्निसमप्रख्यं षड्दलं हीरकप्रभम् ॥
वादिलान्तषड्र्णेन युक्ताधिष्ठानसंज्ञकम् ॥
मूलमाधारषट्कानां मूलाधारं ततो विदुः ॥
१ ॥
स्वशब्देन परं लिङ्गं स्वाधिष्ठानं ततो विदुः ॥
२ ॥
तदूर्ड्घे नाभिदेशे तु मणिपूरं महत्प्रभम् ।मेघाभं विद्युदाभञ्च बहुतेजोमयं ततः ॥
मणिवद्भिन्नं तत् पद्मं मणिपूरं तथोच्यते ।दशभिश्च दलैर्युक्तं डादिफान्ताक्षरान्वितम् ॥
शिवेनाधिष्ठितं पद्मं विश्वालोकैककारणम् ॥
३ ॥
तदूर्ड्घेऽनाहतं पद्ममुद्यदादित्यसन्निभम् ।कादिठान्ताक्षरैरर्कपत्रैश्च समधिष्ठितम् ॥
तन्मध्ये वाणलिङ्गन्तु सूर्य्यायुतसमप्रभम् ।शब्दब्रह्ममयं शब्दोऽनाहतस्तत्र दृश्यते ॥
तेनाहताख्यं पद्मं तन्मुनिभिः परिकीर्त्त्यते ।आनन्दसदनं तत्तु पुरुषाधिष्ठितं परम् ॥
४ ॥
तदूर्ड्घन्तु विशुद्धाख्यं दलषोडशपङ्कजम् ।स्वरैः षोडशकैर्युक्तं धूम्रवर्णं महत्प्रभम् ॥
विशुद्धं तनुते यस्मात् जीवस्यस् हंसलोकनात् ।विशुद्धं पद्ममाख्यातमाकाशाख्यं महत् परम् ॥
५ ॥
आज्ञाचक्रं तदूर्द्ध्वे तु आत्मनाधिष्ठितं परम् ।आज्ञा संक्रमणं तत्र गुरोराज्ञेति कीर्त्तितम् ॥
६ ॥
कैलासाख्यं तदूर्द्ध्वे तु बोधनीन्तु तदूर्द्ध्वतः ।एवञ्च शिवचक्राणि प्रोक्तानि तव सुव्रत ! ।सहस्राराम्बुजं बिन्दुस्थानं तदूर्द्ध्वमीरितम् ॥
”इति तन्त्रसारः ॥