| YouTube Channel

पत्नी (patnI)

 
Capeller Eng
English
प॑त्नी
f.
 mistress, lady, wife
abstr.
 °त्व†
n.
Yates
English
पत्नी (त्नी) 3.
f.
 A wife.
Spoken Sanskrit
English
पत्नी patnI
f.
 spouse
द्वितीया dvitIyA
f.
 spouse
पति pati
m.
 spouse
रम rama
m.
 spouse
वधू vadhU
f.
 young wife spouse any wife or woman
Wilson
English
पत्नी
f.
 (-त्नी) A wife.
E.
 पति a husband, ङीप्
aff.
 , and नुक् augment.
Apte
English
पत्नी [patnī], 1 A wife
वृषेव पत्नीरभ्येति रोरुवत्
Rv.*
 1.14.6
पत्नीमूलं गृहं पुंसां यदि छन्दोनुवर्तिनी, गृहाश्रमसमं नास्ति यदि भार्या वशानुगा ॥ Dakṣasaṁhitā.
Ved.
 A mistress
पत्नी इति हि यज्ञस्य स्वामिनीति उच्यते, न क्रीता ŚB. on MS.* 6.1.17.
(in Astro.)
N.
 of the 7th mansion.
Comp.
 -आटः seraglio, women's apartments. -शाला a hut tent, room for wives and domestic purposes.
संनहनम् girdling a wife.
the girdle of a wife. -संयाजः a particular sacrifice
पत्नीसंयाजावभृथ्यैश्चरित्वा ते तमृत्विजः
Bhāg.*
 1.75.19.
पत्नी [patnī], See under पति.
Apte 1890
English
पत्नी 1 A wife.
2 Ved. A mistress.
Comp.
आटः seraglio women's apartments.
शाला a hut tent, room for wives and domestic purposes.
संनहनं {1} girdling a wife. {2} the girdle of a wife.
पत्नी See under पति.
Monier Williams Cologne
English
प॑त्नी
f.
 (rarely पत्नि) a female possessor, mistress,
RV.
&c.
&c.
a wife (RV. i, 140, 6
iv, 24, 8, even applied to cows), ib. (cf. पति
f.
 )
(in
astrol.
 )
N.
 of the 7th mansion,
Var.
 [cf. Gk. πότνια.]
Monier Williams 1872
English
पत्नी, f. (sometimes for the sake of the metre and
in a few comps. shortened to पत्नि), a female pos-
sessor, a mistress (Ved.)
a wife (even applied in
one or two instances to the female of an animal, as
in Ṛg-veda I. 140, 6, to a cow, but according to
Sāy. पत्नी here = पालयित्री)
(in astrology) N. of
the seventh house. Adjective comps. ending in
पति may remain unchanged in the fem. or may
substitute पत्नी by Vārt. to Pāṇ. IV. 1, 34 (e. g.
वृद्ध-पत्नी or वृद्ध-पति, a woman who
has an old husband)
but the form पत्नी only is
allowed in such comps. as स-पत्नी, a woman who
has the same husband with another
एक-पत्नी, a
woman who is faithful to one husband
[cf. जीव-प्°
Gr. πότ-νια, δέσ-ποινα.]
—पत्नी-त्व, अम्, n. wife-
hood, the condition of a wife, matrimony
(पत्-
नीत्वे ग्रह्, to take as a wife.)
—पत्नी-वत्, आन्,
अती, अत्, Ved. having a wife or accompanied by
wives.
—पत्नी-शाला, f. a hut, tent, or room erected
near the place of sacrifice for the wives and domestic
use of the sacrificer.
—पत्नी-संयाज, आस्, m. pl.,
Ved. the four Ājya oblations offered to Soma,
Tvaṣṭṛ, the wives of the gods, and Agni-gṛhapati.
—पत्नी-संयाजन, अम्, n. performing the Patnī-
saṃyāja.
—पत्नी-सन्नहन, अम्, n. girding a
wife
the girdle of a wife.
—पत्न्य्-आट, अस्, m. a
gynæceum, the private or women's apartments.
Macdonell
English
पत्नी pát-n-ī,
f.
 mistress, lady
wife
female 🞄of animals: -ka, —°
a.
 id.
-vat,
a.
 possessed 🞄of a wife or wives
accompanied by his wife
🞄-śā́la,
n.
 , ā,
f.
 shed on the sacrificial ground 🞄for the wives and domestic rites of the 🞄sacrificers.
Benfey
English
पत्नी पत्नी, and sometimes पत्नि
पत्नि, i. e. पतन् (see पति) + ई,
f.
 A
wife, Man. 2, 129.
--
Comp.
एक-,
f.
1. only one wife, Bhāg. P. 9, 10, 53. 2.
the wife of one man only, a chaste wife,
Man. 5, 158. 3. pl. the several wives
of one husband, Man. 9, 183.
गुरु-,
f.
 a mother-in-law, 9, 57.
देव-,
f.
the wife of a god, Kathās. 16, 6.
धर्म-,
f.
 a lawful wife, Man. 3, 262.
स-,
f.
 a wife whose husband has other
wives, Chr. 55, 2
Pañc. i. d. 318. --
Cf. πότνια, δές-ποινα.
Hindi
Hindi
पत्नी
Apte Hindi
Hindi
पत्नी
स्त्री*
 - "पति + ङीप्, नुक्"
"सहधर्मिणी, भार्या"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
पत्नी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮದುವೆಯಾದ ಹೆಂಡತಿ/ಮದುವೆಯಾಗಿ ಪತಿಯ ಯಜ್ಞಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಲುಗೊಳ್ಳುವ ಹೆಂಗುಸು
निष्पत्तिः - > पति यज्ञसम्बन्धे "नः" (४-१-३३)
प्रयोगाः - > "तत्तद्भूमिपतिः पत्न्यै दर्शयन् प्रियदर्शनः", "आकीर्णमृषिपत्नीनामुटजद्वाररोधिभिः"
उल्लेखाः - > रघु० १-४७, रघु० १-५०
विस्तारः - > "पत्नीमूलं गृहं पुंसां यदि छन्दोऽनुवर्तिनी। गृहाश्रमसमं नास्ति यदि भार्या वशानुगा"
L R Vaidya
English
patnI {% f. %} A wife, R.i.31, 47, 81.
Bopp
Latin
पत्नी f. (a पति abjecto इ s. नी, cf. formas velut इन्द्राणी,
v. gr. min. 218.) uxor. N. 12. 174. (Cf. gr. πότνια, lith.
pati uxor.)
Lanman
English
pátnī, f.
—1. mistress, lady
—2. then
(like Eng. lady), wife. [fem. to páti, just
as πότνια, ‘lady, ’ is to πόσις.]
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 पत्नी, जाया, भार्या, गृहिणी, वधूः, जनी, सहधर्मिणी, सहचरी, दाराः, कलत्रम्, पाणिगृहीती, सधर्मिणी, धर्माचारिणी, गृहः, क्षेत्रम्, परिग्रहः, ऊढा
noun
सा परिणीता या पत्या उद्वाहविहीतमन्त्रादिना वेदविधानेनोढा।
"पत्न्याः गुणेनैव पुरुषाः सुखिनो भवन्ति।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
khyo mo
१) कलत्र २) कामिनी ३) दारा ४) पत्नी ५) भार्या
chung ma
१) कलत्र २) जाया ३) दाराः ४) द्वितीया ५) नारी ६) पत्नी ७) भार्या ८) युवति ९) स्त्री
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
सुवासिनी वधूटी स्याच्चिरिण्ट्यथ सधर्मिणी ।
पत्नी सहचरी पाणिगृहीती गृहिणी गृहाः ॥ ५१२ ॥
दारा क्षेत्रं वधूर्भार्या जनी जाया परिग्रहः ।
द्वितीयोढा कलत्रं च पुरंध्री तु कुटुम्बिनी ॥ ५१३ ॥
-wordlist-
सुवासिनी (स्त्री), वधूटी (स्त्री), चिरण्टी (स्त्री), सधर्मिणी (स्त्री), पत्नी (स्त्री), सहचरी (स्त्री), पाणिगृहीती (स्त्री), गृहिणी (स्त्री), गृहाः (पुंब), गृह (क्ली), दाराः (पुंब), क्षेत्र (क्ली), वधू (स्त्री), भार्या (स्त्री), जनी (स्त्री), जाया (स्त्री), परिग्रह (पुं), द्वितीया (स्त्री), ऊढा (स्त्री), कलत्र (क्ली), पुरन्ध्री (स्त्री), कुटुम्बिनी (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
दाराः
दाराः, क्षेत्र, कलत्र, भार्या, सहचरी, वधू, सधर्मचारिणी, पत्नी, जाया, गृहिणी, गृहा
दाराः क्षेत्रं कलत्रं च भार्या सहचरी वधूः ।
सधर्मचारिणी पत्नी जाया च गृहिणी गृहाः ॥ ४९४ ॥
verse 2.1.1.494
page 0057
द्वितीया
द्वितीया, पत्नी
पत्न्यामपि द्वितीया दर्भेऽपि पवित्रमवधिरवटेऽपि ।
verse 5.1.1.802
page 0092
नाममाला
Sanskrit
भार्या, जाया, जनि, कुल्या, कलत्र, गेहिनी, गृह, महिला, मानिनी, पत्नी, दारा, पुरन्ध्री
भार्या जाया जनिः कुल्या कलत्रं गेहिनी गृहम् ।
महिला मानिनी पत्नी तथा दाराः पुरन्ध्रयः ॥ ३२ ॥
verse 0.1.1.32
page 0016
Tamil
Tamil
பத்னீ : மனைவி.
Vedic Reference
English
Patnī. See Pati. A part of the house is the Patnīnāṃ
Sadana, mentioned in the Atharvaveda, ^1 presumably the
women's quarters. The phrase is borrowed from the Patnī-
śāla, ‘hut for the wife, ’ of the Brāhmaṇa^2 ritual.
1) ix. 3, 7.
2) Vājasaneyi Saṃhitā, xix. 18
Śata-
patha Brāhmaṇa, iv. 6, 9, 8
x. 2,
3, 1
Aitareya Brāhmaṇa, v. 22 (-śālā)
Kauṣītaki Brāhmaṇa, xix. 6, etc.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: पत्नी
Root: पत्नी
Gender: स्त्री
Number: all
Meaning(s):
⇒ wife
⇒ spouse
⇒ mistress
⇒ female possessor
Shloka(s):
1|3|20|2 ► मैत्रावरुणिरस्यैव लोपामुद्रा सधर्मिणी॥ (दिग्वर्गः)
2|6|5|2 ► पत्नी पाणिगृहीती च द्वितीया सहधर्मिणी॥ (मनुष्यवर्गः)
2|6|6|1 ► भार्या जायाथ पुंभूम्नि दाराः स्यात्तु कुटुम्बिनी। (मनुष्यवर्गः)
3|3|102|1 ► वधूर्जाया स्नुषा स्त्री च सुधा लेपोऽमृतं स्नुही। (नानार्थवर्गः)
3|3|131|1 ► तल्पं शय्याट्टदारेषु स्तम्बेऽपि विटपोऽस्त्रियाम्। (नानार्थवर्गः)
3|3|179|1 ► आलेख्याश्चर्ययोश्चित्रं कलत्रं श्रोणिभार्ययोः। (नानार्थवर्गः)
3|3|180|2 ► स्याज्जटांशुकयोर्नेत्रं क्षेत्रं पत्नीशरीरयोः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|238|2 ► पत्नीपरिजनादानमूलशापाः परिग्रहाः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|239|1 ► दारेषु च गृहाः श्रोण्यामप्यारोहो वरस्त्रियाः। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|3|20|2 ⇢ सधर्मिणी (सधर्मिणी) (स्त्री)
➠ 2|6|5|2 ⇢ पत्नी (पत्नी) (स्त्री)
➠ 2|6|5|2 ⇢ पाणिगृहीती (पाणिगृहीती) (स्त्री)
➠ 2|6|5|2 ⇢ द्वितीया (द्वितीया) (स्त्री) ⇒ wife, spouse, 2nd case, 2nd day of a half-month, feminine form of dvitIya, female companion or friend, accusative or its terminations, accusative [2nd vibhakti - Grammar]
➠ 2|6|5|2 ⇢ सहधर्मिणी (सहधर्मिणी) (स्त्री)
➠ 2|6|6|1 ⇢ भार्या (भार्या) (स्त्री)
➠ 2|6|6|1 ⇢ जाया (जाया) (स्त्री) ⇒ wife, woman, bringing forth, 7th lunar mansion
➠ 2|6|6|1 ⇢ (दार) (पुं) ⇒ rent, wife, hole, cleft, rarely, rending, tearing up
➠ 3|3|102|1 ⇢ वधूः (वधू) (स्त्री) ⇒ bride, young wife, cow or mare, daughter-in-law, daughter in law, female of an animal, female of any animal, any younger female relation, bride or newly-married woman, young wife spouse any wife or woman
➠ 3|3|131|1 ⇢ तल्पः (तल्प) (पुं) ⇒ bed, boat, raft, wife, sofa, couch, turret, marital bed, upper story, seat of a carriage, room on the top of a house
➠ 3|3|131|1 ⇢ तल्पम् (तल्प) (नपुं) ⇒ bed, boat, raft, wife, sofa, couch, turret, marital bed, upper story, seat of a carriage, room on the top of a house
➠ 3|3|179|1 ⇢ कलत्रम् (कलत्र) (नपुं) ⇒ wife, vagina, consort, royal citadel, hip and loins, female of an animal, seventh lunar mansion, stronghold or fastness
➠ 3|3|180|2 ⇢ क्षेत्रम् (क्षेत्र) (नपुं) ⇒ area, site, wife, body, land, town, soil, farm, house, field, place, ground, domain, region, diagram, country, department, superficies, fertile soil, fertile womb, soil of merit, zodiacal sign, landed property, place of origin, planetary orbit, portion of space, sphere of action, place of pilgrimage, astrological mansion, sacred spot or district, enclosed plot of ground, buddha or any holy person, place where anything is found, plane figure enclosed by lines, certain portions marked out on the palm, any figure considered as having geometrical dimensions
➠ 3|3|238|2 ⇢ परिग्रहः (परिग्रह) (पुं) ⇒ sum, help, root, oath, wife, grace, curse, house, force, abode, origin, favour, choice, taking, homage, family, getting, control, retinue, espousal, marrying, activity, claim on, dominion, assuming, marriage, property, totality, enclosing, accepting, household, reverence, attaining, selection, beginning, assistance, summing up, putting on, constraint, foundation, conception, possession, punishment, attendants, admittance, surrounding, relation to, acquisition, undertaking, imprecation, concern with, fencing round, comprehending, understanding, wrapping round, occupation with, gift or present, eclipse of the sun, seraglio of a prince, hospitable reception, form which precedes iti, rear or reserve of an army, laying hold of on all sides, commission or performance of, receiving or anything received, double mention of a word both before and after iti
➠ 3|3|239|1 ⇢ (गृह) (पुं) ⇒ wife, family, servant, assistant, habitation, householder, of plants a bower, with names of gods a temple, house as containing several rooms
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ स्त्री
पति_पत्नीसंबन्धः ➡ पतिः
जातिः ➡ मनुष्यः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पत्नी, स्त्री (पत्यर्यज्ञे सम्बन्धो यया । “पत्युर्नोयज्ञ-संयोगे ।” ४ । १ । ३२ । इति नकारादेशः ङीप्च ।) वेदविधानेनोढा । अन्यत्रोपचारात् ।पत्या उद्वाहविहितमन्त्रादिना ऊढा । इतिभरतः ॥
तत्पर्य्यायः । पाणिगृहीती २ द्वितीया३ सहधर्म्मिणी ४ भार्य्या ५ जाया ६ दाराः ७सधर्म्मिणी ८ धर्म्मचारिणी ९ दारः १० गृहिणी११ । इति शब्दरत्नावली ॥
सहचरी १२ गृहः१३ क्षेत्रम् १४ वधूः १५ जनी १६ परिग्रहः १७ऊढा १८ कलत्रम् १९ । इति हेमचन्द्रः ॥
(पत्नीगुणेनैव हि पुरुषाः सुखिनो भवन्ति ।यस्य पत्नी वशानुगा स भूस्थोऽपि स्वर्गस्थः ।गृहाश्रमतुल्यं किञ्चिदपि नास्ति यदि तत्र हित-कामा पत्नी वर्त्तते । सपत्नीक एव सर्व्वधर्म्म-करणार्हः । यदक्तं दक्षसंहितायाम् ।“पत्नीमूलं गृहं पुंसां यदि छन्दोनुवर्त्तिनी ।गृहाश्रमसमं नास्ति यदि भार्य्या वशानुगा ॥
तया धर्म्मार्थकामानां त्रिवर्गफलमश्नुते ।प्राकाम्ये वर्त्तमाना तु स्नेहान्नतु निवारिता ॥
अवश्या सा भवेत् पश्चात् यथा व्याधिरपेक्षितः ।अनुकूला न वागदुष्टा दक्षा साध्वी प्रियंवदा ॥
आत्मगुप्ता स्वामिभक्ता देवता सा न मानुषी ।अनुकूलकलत्रो यस्तस्य स्वर्ग इहैव हि ॥
प्रतिकूलकलत्रस्य नरको नात्र संशयः ।स्वर्गेऽपि दुर्लभं ह्येतदनुरागं परस्परम् ॥
रक्त एको विरक्तोऽन्यस्तस्मात् कष्टतरं नु किम् ॥
गृहवासः सुखार्थाय पत्नीमूलं गृहे सुखम् ।सा पत्नी या विनीता स्याच्चित्तज्ञा वशवर्त्तिनी ॥
दुःखदान्या सदा खिन्ना चित्तभेदात् परस्परम् ।प्रतिकूलकलत्रस्य द्विदारस्य विशेषतः ॥
योषित् सर्व्वा जलौकेव भूषणाच्छादनाशनैः ।सुभूत्यापि कृता नित्यं पुरुषं ह्यपकर्षति ॥
जलौका रक्तमादत्ते केवलं सा तपस्विनी ।इतरा तु धनं वित्तं मांसं वीर्य्यं बलं सुखम् ॥
सशङ्का बालभावे तु यौवने विमुखी भवेत् ।तृणवन्मन्यते पश्चाद्वृद्धभावे स्वकं पतिम् ॥
अनुकूला न वाग्दुष्टा दक्षा साध्वी पतिव्रता ।एभिरेव गुणैर्युक्ता श्रीरेव स्त्री न संशयः ॥
या हृष्टमनसा नित्यं स्थानमानविचक्षणा ।भर्त्तुः प्रीतिकरी नित्यं सा पत्नी हीतरा ज्वरा ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
पत्नी स्त्री पति + “पत्युर्नो यज्ञसम्बन्धे” पा० नः, ङीप् च ।१ पतिकृतयज्ञफलभोक्त्र्यां विवाहितायां स्त्रियाम् अमरः“पत्नीमूलं गृहं पुंसां यदि छन्दोऽनुवर्त्तिनी । गृहाश्रमसमं नास्ति यदि भार्य्या वशानुगा । तया धर्मार्थकामानांत्रिवर्गफलमश्नुते । प्राकाम्ये वर्त्तमाना तु स्नेहान्न तुनिवारिता । अवश्या सा भवेत् पश्चाद् यथा व्याघि-रुपेक्षितः । अनुकूला न वाग्दष्टा दक्षा साध्वी प्रियं-वदा । आत्मगुप्ता स्वामिभक्ता देवता सा न मानुषी ।अनुकूलकलत्रो यस्यस्य स्वर्ब इहैव हि । प्रतिकूत्रकलत्रस्य नरको नात्र संशयः । स्वर्गोऽपि दुर्लभं ह्येत-दनुरागः परस्परम् । रक्त एको विरक्तोऽन्यस्तस्मात्कष्टतरं नु किम्? । गृहवासः सुखार्थाय पत्नीमूलं गृहेसुखम् । सा पत्नी या विनीता स्याच्चितज्ञा वशवर्त्तिनी ।दुःखदाऽन्या सदा खिन्ना चित्तभेदात् परस्परम् । प्रतिकूलकलत्रस्य द्विदारस्य विशेषतः । योषित् सर्वा जलौ-केव भूषणाच्छादनाशनैः । सुभूत्यापि कृता नित्यं पुरुषंह्यपकर्षति । जलौका रक्तमादत्ते केवलं सा तपस्विनी ।इतरा तु धनं वित्तं मांसं वीर्य्यं बलं सुखम् । स-शङ्का बालभावे तु यौवने विसुखी भवेत् । तृणवन्मन्थतेपश्चाद्वृद्धभावे स्वकं पतिम् । अनुकूला न श्राग्दुष्टादक्षा साध्वी पतिव्रता । एभिरेव गुणैर्युक्ता श्रीरेवस्त्री न संशयः । या हृष्टमनसा नित्यं स्थानमानविचक्षणा । भर्तुः प्रीतिकरी नित्यं सा भार्य्या हीतराज्वरा” दक्षसं० ।
Capeller
German
प॑त्नी
f.
 Herrin, Gattin. Abstr. पत्नीत्व
n.
Grassman
German
pátnī, f. [von páti], 1〉 Beherrscherin, Herrin mit Gen.
2〉 Besitzerin, Inhaberin mit Gen.
3〉 Gattin, insbesondere 4〉 mit dem Gen. des Gatten
5〉 auch von den Kühen im Verhältniss zum Stiere
6〉 im pl. auch ohne den Zusatz devā́nām die Gattinnen der Götter, die Götterweiber. — Vgl. índra-patnī u. s. w.
-ī [N. s.] 1〉 bhúvanasya {591, 4} (uṣā́s). — 3〉 {320, 8}. — 2〉 svásarasya {295, 4} (uṣā́s).
-īm 3〉 {911, 39}. [Page767]
-iā 3〉 {82, 6}
{865, 11}.
-ī [N. du.] 3〉 uṣā́sānáktā {122, 2}.
-īs [N. pl.] 2〉 rāyás suapatyásya {856, 12} (ā́pas). — 3〉 {62, 11}
{179, 2}
{550, 20}
jánayas 〰 {62, 10}
{186, 7} (bildlich). — 4〉 amṛ́tasya (agnés) {301, 13} (uṣā́sas)
vṛ́ṣṇas {396, 12} (nadías)
devā́nām {400, 7}. — 6〉 {103, 7}
{395, 6} (vásvīs).
-īs [A.] 1〉 bhúvanasya {856, 10} (apás). — 3〉 {112, 19}
{179, 1}
{398, 5} (bildlich). — 4〉 devā́nām {22, 9}. — 5〉 {140, 6} (vṛ́ṣā‿iva 〰). — 6〉 {404, 3}.
-ībhis 5〉 {207, 8} (bildlich).
Burnouf
French
पत्नी पत्नी
f.
 (f. de पली) épouse
maîtresse de
maison.
Gr.
πότνια.
पत्न्याट
m.
 (अट्) gynécée.
Stchoupak
French
पत्नी-
f.
 (-इ-) épouse (du maître de maison, du sacrificateur)
maîtresse
femme, femelle.
°शाल- nt. -आ-
f.
 tente, hutte pour les femmes (pendant les
sacrifices).