| YouTube Channel

पत्तिः (pattiH)

 
Apte
English
पत्तिः [pattiḥ], [पद्-तिन्]
A footman, a foot-soldier
पत्तिः पदातिम् (अभ्यपतत्)
R.*
 7.37
Ve.*
 1.27.
A pedestrian.
A hero.
f.
The smallest division of an army, consisting of one chariot, one elephant, three horsemen and five foot-soldiers
एको रथो गजश्चैको नराः पञ्च पदातयः । त्रयश्च तुरगास्तज्ज्ञैः पत्तिरित्यभिधीयते ॥
Mb.
 * 1.2. 19.
Going, walking.
Comp.
 -अध्यक्षः the superintendent of infantry
Kau.
A.
 1.1.1. -कायः infantry.-गणकः an officer whose business it is to muster the infantry. -संहतिः
f.
 a body of infantry, infantry.
Apte 1890
English
पत्तिः [पद्-तिन्] 1 A footman, a foot-soldier
R. 7. 37.
2 A pedestrian.
3 A hero.
f. 1 The smallest division of an army, consisting of one chariot, one elephant
three horsemen and five foot-soldiers.
2 Going, walking.
Comp.
कायः infantry.
गणकः an officer whose business it is to muster the infantry
संहतिः f. a body of infantry, infantry.
Apte Hindi
Hindi
पत्तिः
पुं*
 - पद् + ति
"पैदल, पैदल सैनिक"
पत्तिः
पुं*
 - पद् + ति
"पैदल, चलने वाला यात्री"
पत्तिः
पुं*
 - पद् + ति
वीर
पत्तिः
स्त्री*
 - -
"सेना का छोटे से छोटा दस्ता जिसमें एक रथ, एक हाथी, तीन घुड़सवार और पाँच पैदल सैनिक हों "
पत्तिः
स्त्री*
 - -
"जाने वाला, चलने वाला"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पत्तिः,
पुं,
 (पद्यते विपक्षसेनां प्रति पद्भ्यां गच्छ-तीति । पद्यौ ङ गतौ + “पदिप्रथिभ्यां नित् ।”उणां ४ । १८२ । इति तिः स च नित् ।) पदा-तिकः । इत्यमरः । २ । ८ । ६६ । (यथा, रघुः । ७ । ३७ ।“पत्तिः पदातिं रथिनं रथेश-स्तुंरङ्गसादी तुरगाधिरूढम् ।यन्ता गजस्याभ्यपतद्गजस्थंतुल्यप्रतिद्बन्दि बभूव युद्धम् ॥
” * ॥
पद्यते विपक्षं प्राप्नोतीति । पद् + तिन् ।) वीरः ।इति विश्वः ॥
पत्तिः,
स्त्री,
 (पत ऌ गतौ + भावे क्तिन् ।) गतिः ।(पत्यते विपक्षो यया । पत् + करणे क्तिन् ।)सेनाविशेषः । यदुक्तं अमरे । २ । ८ । ८० ।“एकेभैकरथा त्र्यश्वा पत्तिः पञ्चपदातिका ॥
”
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“पतॢ गतौ”@} 2 ज्वलादिः।
‘-- गत्यर्थे पतयेत् पतेत्।।’ 3 इति देवः।
पातकः-तिका, पातकः-तिका, 4 पिपतिषकः-षिका-पित्सकः-सिका, 5 पनीपतकः-तिका
पतिता-त्री, पातयिता-त्री, पिपतिषिता-पित्सिता-त्री, पनीपतिता-त्री
6 प्रणिपतन्-न्ती, पातयन्-न्ती, 7 पिपतिषन्-पित्सन्-न्ती
-- उत्पतिष्यन्-न्ती-ती, पातयिष्यन्, पिपतिषिष्यन्-पित्सिष्यन्-न्ती-ती
-- 8 पतमानः, पातयमानः, 9 पिपतिषमाणः-प्रपित्समानः, पनीपत्यमानः
पतिष्यमाणः, पातयिष्यमाणः, पिपतिषिष्यमाणः-पित्सिष्यमाणः, पनीपतिष्यमाणः
प्रतिपत्-सुपत्-सुपतौ-सुपतः
-- -- -- 10 11 पत्तम्-पत्तः-पत्तवान्-पतितम्-तः-तवान्, पातितः, पिपतिषितः-पित्सितः, पनीपतितः-तवान्
12 पतः- 13 पातः- 14 पतापतः, 15 आपात्यः, 16 17 उत्पतिष्णुः, 18 19 पतयालुः, 20 प्रपातुकः, 21 22 पतनः, 23 24 निपेतिवान्, 25 26 27 दूरपाती 28 -पक्षपाती, 29 पापतिः, पातः-पिपतिषुः- 30 प्रपित्सुः, पनीपतः
पतितव्यम्, पातयितव्यम्, पिपतिषितव्यम्-पित्सितव्यम्, पनीपतितव्यम्
पतनीयम्, पातनीयम्, पिपतिषणीयम्-पित्सनीयम्, पनीपतनीयम्
पात्यम्, 31 अपत्यम्, पात्यम्, पिपतिष्यम्-पित्स्यम्, पनीपत्यम्
ईषत्पतः-दुष्पतः-सुपतः
-- -- -- पत्यमानः, पात्यमानः, पिपतिष्यमाणः-पित्स्यमानः, पनीपत्यमानः
32 पातः-सन्निपातः-उत्पातः, प्रणिपातः, 33 प्रपातः, 34 पत्त्रम्, पातः, पिपतिषः-पित्सः-पनीपतः
पतितुम्, पातयितुम्, पिपतिषितुम्-पित्सितुम्, पनीपतितुम्
पत्तिः, 35 प्रतिपत्, 36 निपत्या, 37 पत्तिः, पातना, पिपतिषा-पित्सा, पनीपता
38 पतनम्, प्रपातनम्, पिपतिषणम्-पित्सनम्, पनीपतनम्
पतित्वा, पातयित्वा, पिपतिषित्वा-पित्सित्वा, पनीपतित्वा
प्रणिपत्य, प्रपात्य, प्रपिपतिष्य-प्रपित्स्य, प्रपनीपत्य
39 लतानुपातम् 40 , गेहानुपातम् गेहानुप्रपातमास्ते।
गेहं गेहं अनुप्रपातम्, गेहानुप्रपातम्-गेहानुप्रपातमास्ते।
पातम् २, पतित्वा २, पातम् २, पातयित्वा २, पिपतिषम् २ -पित्सम् २, पिपतिषित्वा २ -पित्सित्वा २, पनीपतम् २
पनीपतित्वा २। 41 आकप्रत्ययो भवति।
पताका = ध्वजपटः।]] पताका, 42 इत्यङ्गच् प्रत्ययः पक्षिण्यभिधेये।
पतत्यत्यर्थ- मिति पतङ्गः = पक्षी, आदित्यश्च।]] पतङ्गः, 43 इति तनन्प्रत्ययः।
पतन्त्यस्मिन् इति पत्तनम्।]] पत्तनम्, 44 इत्यत्रन्प्रत्ययः।
पतत्रम् = वाहनम्।]] पतत्रम्, 45 इत्यालन् प्रत्ययः।]] पातालम्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (९६८)
02
=>
 (१-भ्वादिः-८४५। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 (श्लो। ९५)
04
=>
 [[२। ‘तनिपतिदरिद्रातिभ्यः सनो वा इडू वाच्यः’ (वा। ७-२-४९) इति इड्विकल्पः। इट्पक्षे रूपमेवम्। इडभावपक्षे तु ‘सनि मीमाघुरभलभशकपतपदामच इस्, (७-४-५४) इतीसि, ‘अत्र लोपोऽभ्यासस्य’ (७-४-५८) इत्यभ्यासलोपे, ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वे, ‘स्कोः--’ (८-२-२९) इति सकारस्य लोपे च रूपम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र रूपद्वयं बोध्यम्।]]
05
=>
 [[३। यङन्ते, ‘नीग् वञ्चुस्रंसुध्वंसुभ्रंसुकसपतपदस्कन्दाम्’ (७-४-८४) इत्यभ्यासस्य नीगागमः। अयमभ्यासदीर्घापवादः। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[४। ‘नेर्गदनदपत--’ (८-४-१७) इत्यादिना नेर्णत्वम्।]]
07
=>
 [[५। ‘आशङ्कायामुपसंख्यानम्’ (वा। ३-१-७) इति सनि रूपमेवम्। इच्छासन्नन्तादपि, एवमेव।]]
08
=>
 [[६। ‘ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु चानश्’ (३-२-१२९) इति ताच्छील्ये, शक्तौ बा चानश् प्रत्ययः, न तु शानच्।]]
09
=>
 [[७। ‘पूर्ववत् सनः’ (१-३-६२) इति ताच्छील्यार्थे चानश्।’]]
10
=>
 [पृष्ठम्०८४१+ ३१]
11
=>
 [[१। सनि धातोरस्य विकल्पितेट्कत्वात् निष्ठायाम्, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति इण्निषेधे प्राप्ते, ‘द्वितीया श्रितातीतपतितगत्यात्यस्तप्राप्तापन्नैः’ (२-१-२४) इत्यत्र पतित इति निपातनात् इड् भवतीति सिद्धान्तः। ‘बाधकान्येव निपातनानि’ (परिभाषा १२०) इति न्यायाश्रयणेन पतित इत्येव निष्ठायां साधुः। ‘अबाध- कान्यपि निपातनानि’ (परिभाषा १२१) इति न्यायाश्रयणे तु पत्तम्-पत्तः इत्यादीन्यपि रूपाण्यत्र साधून्येवेति प्रतिभाति। तत्र विद्वांसः प्रमाणम्। वस्तुतस्तु सूत्रकाररीत्या धातोरस्य कुत्रापि इड्विकल्पाभावात् निष्ठायामत्र ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति सूत्रं न प्रवर्तते। ततश्च पतितः इत्यस्य साधुत्वे न निर्देशादिरूपप्रमाणान्तराणि मृग्यानि।]]
12
=>
 [[२। णप्रत्ययाभावपक्षे पचाद्यचि रूपमेवम्।]]
13
=>
 [[३। ‘ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः’ (३-१-१४०) इति कर्तरि वा णप्रत्ययः।]]
14
=>
 [[४। ‘चरिचलिपतिवदीनाम् द्वित्वम् अचि
\n\n आक् चाभ्यासस्य’ (वा। ६-१-१२) इति द्वित्वम्। अभ्यासे हलादिशेषाभावः। यङन्तत्वाभावात् आगागमविधानाच्च नीगभावश्च।]]
15
=>
 [[५। ‘भव्यगेयप्रवचनीयोपस्थानीयजन्याप्लाव्यापात्था वा’ (३-४-६८) इति कर्तरि ण्यत्प्रत्ययान्तो निपातितः।]]
16
=>
 [[आ। ‘अग्रे गतेन वसतिं परिगृह्य रम्यां आपात्यसैनिकनिराकरणाकुलेन।’ शि। पा। ५। १५।]]
17
=>
 [[६। ‘अलंकृञ्निराकृञ्प्रजनोत्पचोत्पतोन्मद--’ (३-२-१३६) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु इष्णुच्प्रत्ययः।]]
18
=>
 [[B। ‘उत्पतिष्णू सहिष्णू च चेरतुः खरदूषणौ।।’ भ। का। ५। १।]]
19
=>
 [[७। ‘स्पृहिगृहिपतिदयि--’ (३-२-१५८) इति ण्यन्तात् आलुच् प्रत्ययः। ताच्छीलि- कोऽयं प्रत्ययः। णिचि उपधाह्रस्वो निपातनात्। ‘अयामन्ताल्वाय्येत्न्विष्णुषु’ (६-४-५५) इति णेरयादेशः।]]
20
=>
 [[८। ताच्छीलिकः ‘लषपतपद--’ (३-२-१५४) इत्यादिना उकञ् प्रत्ययः।]]
21
=>
 [[C। ‘भेजेऽभितः पातुकसिद्धसिन्धोरभूतपूर्वां रुचमम्बुराशेः।।’ शि। पा। ३। ३।]]
22
=>
 [[९। ‘जुचङ्क्रम्यदंद्रम्यसृगृधिज्वलशुचलषपतपदः’ (३-२-१५०) इत्यनेन ताच्छीलिके युच्प्रत्यये, अनादेशे च रूपम्।]]
23
=>
 [[ड्। ‘निरुद्धे सलिले राज्ञा पतनं कूलमाश्रितान्।।’ रावणार्जुनीये ११-३१।]]
24
=>
 [[१०। कर्तरि लिटः क्वसौ द्वित्वे, ‘अत एकहल्मध्ये--’ (६-४-१२०) इति एत्वाभ्या- सलोपयोः, ‘वस्वेकाजाद्घसाम्’ (७-२-६७) इतीडागमे च रूपम्।]]
25
=>
 [[E। ‘बाणभिन्नहृदया निपेतुषी सा स्वकाननभुवं न केवलाम्।’ रघु। ११-१९।]]
26
=>
 [पृष्ठम्०८४२+ ३०]
27
=>
 [[१। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति ताच्छील्ये णिनिप्रत्ययः।]]
28
=>
 [[आ। ‘अप्रग्राहैरिवादित्यो वाजिभिर्दूरपातिभिः।।’ भ। का। ७। ५२।]]
29
=>
 [[२। ‘सासहिवावहिचाचलिपापतीनामुपसंख्यानम्’ (वा। ३-२-१७१) इत्यनेन कर्तरि किः किन् वा प्रत्ययः। यङन्तात् निपातनमिदम्। निपातनादेव नीगागमोऽ- भ्यासस्य नेति भाष्यमतम्। वार्तिकमते तु स्वतन्त्रमिदं निपातनम्, न तु यङन्तस्येति भाति। यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यात् भाष्यमतेनैव निष्पत्तिर्ज्ञेया।]]
30
=>
 [[B। ‘पयसि प्रपित्सुरपराम्बुनिधेरधिरोढुमस्तगिरिमभ्यपतत्।।’ शि। व। ९। १।]]
31
=>
 [[३। न पतन्त्यनेनेति अपत्यम्। हलन्तात् करणे यत्। ‘कृत्यल्युटो बहुलम्’ (३-३-११३) इत्यनेनात्र यतः साधुत्वं ज्ञेयम्। शब्दकौस्तुभे तु ‘अथ वा बहुलं कृत्याः संज्ञायामिति तत् स्मृतम्। यथाऽपत्यं यथा जन्यं यथा भित्तिस्तथैव सा।।’ (श्लोकवार्तिकम् ३-१-११२) इत्यत्र अपत्यम् इत्युपादानात् साधुत्वमुक्तम्। मुद्रित भाष्यकोशेषु तु ‘यथा यत्यं--’ इत्येव पाठो दृश्यते। तेन बाहुलकादे- वेति समाधानं युक्तम्।]]
32
=>
 [[४। ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति संज्ञायां घञ्। पातः = राहुः।]]
33
=>
 [[५। प्रपततीति प्रपातः = जलस्याधोदेशगमनम्।]]
34
=>
 [[६। ‘दाम्नीशसयुयुजस्तुतुदसिसिचमिहपतदशनहः करणे’ (३-२-१८२) इति करणे ष्ट्रन्प्रत्ययः। पत्रम् = वाहनम्।]]
35
=>
 [[७। स्त्रियां भावादौ, ‘सम्पदादिभ्यः--’ (वा। ३-३-९४) इति क्विप्। प्रतिपत् = ज्ञानम्। ‘क्तिन्नपीष्यते’ (वा। ३-३-९४) इति वचनात् प्रतिपत्तिः = इत्यपि साधुः।]]
36
=>
 [[८। ‘संज्ञायां समजनिषदनिपत--’ (३-३-९९) इत्यादिना क्यपू संज्ञायाम्। निपत्या = पिच्छिला भूमिः।]]
37
=>
 [[९। ‘क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम्’ (३-३-१७४) इति संज्ञायां क्तिच्। पत्तिः = पदातिः। पुंलिङ्गशब्दोऽयम्।]]
38
=>
 [पृष्ठम्०८४३+ २४]
39
=>
 [[१। ‘विशिपतिपदिस्कन्दां व्याप्यमानासेव्यमानयोः’ (३-४-५६) इति द्वितीयान्ते णमुल्। पदार्थानां सम्बन्धो व्याप्तिः। आसेवा = तात्पर्यम्। एतयोरेवात्र णमुल्। उपपदसमासस्य विकल्पत्वात् रूपाण्येवं भवन्ति।]]
40
=>
 [[आ। ‘लतानुपातं कुसुमान्यगृह्णात् स नद्यवस्कन्दमुपास्पृशच्च।’ भ। का। २। ११।]]
41
=>
 [[२। बलाकादित्वात् [द। उ। ३-३२]
42
=>
 [[३। ‘पतेरङ्गच् पक्षिणि’ [द। उ। ३-५९]
43
=>
 [[४। ‘वीपतिभ्यां तनन्’ [द। उ। ६-५६]
44
=>
 [[५। ‘अमिनक्षियजिवधिपतिभ्योऽत्रन्’ [द। उ। ८-५६]
45
=>
 [[६। ‘पतिचण्डिभ्यामालन्’ [द। उ। ८-११६]
1 {@“पथे गतौ”@} 2 ज्वलादिः।
‘--ऽथ पथेर्गतौ पथति णौ पन्थेर्गतौ पन्थयेत्।।’ 3 इति देवः।
पाथकः-थिका, पाथकः-थिका, पिपथिषकः-षिका, पापथकः-थिका
पथिता-त्री, पाथयिता-त्री, पिपथिषिता-त्री, पापथिता-त्री, पथन्-न्ती, पाथयन्-न्ती, पिपथिषन्-न्ती
-- पथिष्यन्-न्ती-ती, पाथयिष्यन्-न्ती-ती, -- पिपथिषिष्यन्-न्ती-ती
-- -- पाथयमानः, पाथयिष्यमाणः, पापथ्यमानः, पापथिष्यमाणः
-- पथ्-पत्-पथौ-पथः
-- -- पथितम्-तः, पाथितः, पिपथिषितः, पापथितः-तवान्
पथः-पाथः, 4 तटपाथी, पाथः, पिपथिषुः, पापथः
पथितव्यम्, पाथयितव्यम्, पिपथिषितव्यम्, पापथितव्यम्
पथनीयम्, पाथनीयम्, पिपथिषणीयम्, पापथनीयम्
पाथ्यम्, पाथ्यम्, पिपथिष्यम्, पापथ्यम्
ईषत्पथः-दुष्पथः-सुपथः
-- -- पथ्यमानः, पाथ्यमानः, पिपथिष्यमाणः, पापथ्यमानः
पाथः, पाथः, पिपथिषः, पापथः
पथितुम्, पाथयितुम्, पिपथिषितुम्, पापथितुम्
पत्तिः, पाथना, पिपथिषा, पापथा
पथनम्, पाथनम्, पिपथिषणम्, पापथनम्
पथित्वा, पाथयित्वा, पिपथिषित्वा, पापथित्वा
प्रपथ्य, प्रपाथ्य, प्रपिपथिष्य, प्रपापथ्य
पाथम् २, पथित्वा २, पाथम् २, पाथयित्वा २, पिपथिषम् २, पिपथिषित्वा २, पापथम् २
पापथित्वा २। 5
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (९७१)
02
=>
 (१-भ्वादिः-८४७। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 (श्लो। १०१)
04
=>
 [[B। ‘अहोलसत्त्वा रविरश्मिजालेऽप्यविक्वथन्ती तटपाथिपाता।’ धा। का। २। २३।]]
05
=>
 [पृष्ठम्०८४५+ ३२]