पताका (patAkA)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 पताका f.
  (-का)
	 1. A flag or banner.
	 2. A flagstaff.  
	 3. An emblem
carried as an ensign or banner,  a symbol,  a sign. 
	 4. A mark.
	 5.
An episode,  or episodical incident in a drama.
	 6. Good fortune, 
auspiciousness.
 E.
  पत् to go,  अकन् Unādi aff.
   पत्यते ज्ञायते योधो अनया
पत-णि-आक ।

Capeller Eng

English

 पताका f.
  flag,  banner
 the flag or symbol of (—°).

Yates

English

 पताका (का) 1.
f.
  A flag or banner
flagstaff
 a sign
 good fortune.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

पताका 	-	 patAkA 	-	 f.
  	-	 banner
ध्वज 	-	 dhvaja 	-	 m.
  	-	 banner
वस्त्रफलक 	-	 vastraphalaka 	-	 n.
  	-	 banner
वैजयन्ती 	-	  vaijayantI 	-	 f.
  	-	 banner
कदली 	-	  kadalI 	-	 f.
  	-	 banner
वैजयन्तिका 	-	  vaijayantikA 	-	 f.
  	-	 banner
केनु 	-	  kenu 	-	 m.
  	-	 banner
केतु 	-	  ketu 	-	 m.
  	-	 banner
अक्र 	-	  akra 	-	 m.
  	-	 banner
कन्दल 	-	  kandala 	-	 m.
  	-	 banner
द्रप्स 	-	  drapsa 	-	 m.
  	-	 banner
प्रतीनाह 	-	  pratInAha 	-	 m.
  	-	 banner
वैजयन्त 	-	  vaijayanta 	-	 m.
  	-	 banner
शूल 	-	  zUla 	-	 m.
 n.
  	-	 banner
केतन 	-	  ketana 	-	 n.
  	-	 banner
चिह्न 	-	  cihna 	-	 n.
  	-	 banner
चीन 	-	  cIna 	-	 n.
  	-	 banner
ललाम 	-	  lalAma 	-	 n.
  	-	 banner
ललामन् 	-	  lalAman 	-	 n.
  	-	 banner
व्योममाञ्जर 	-	  vyomamAJjara 	-	 n.
  	-	 banner

पताका 	-	  patAkA 	-	 f.
  	-	 emblem
ध्वज 	-	  dhvaja 	-	 m.
  	-	 emblem
लिङ्ग 	-	  liGga 	-	 n.
  	-	 emblem
श्रीवत्स 	-	  zrIvatsa 	-	 m.
  	-	 emblem of the tenth jina
शक्तिध्वज 	-	  zaktidhvaja 	-	 m.
  	-	  having a spear for emblem
नृपलिङ्ग 	-	  nRpaliGga 	-	 n.
  	-	 emblem or mark of royalty
मयूरकेतु 	-	  mayUraketu 	-	 m.
  	-	  having a peacock for emblem
वृषभकेतु 	-	  vRSabhaketu 	-	 m.
  	-	  having a bull for an emblem
महिषध्वज 	-	  mahiSadhvaja 	-	 m.
  	-	  having a buffalo for an emblem
लुलायकेतु 	-	  lulAyaketu 	-	 m.
  	-	  haying a buffalo for an emblem
शिखण्डिकेतु 	-	  zikhaNDiketu 	-	 m.
  	-	  having a peacock for an emblem
ध्वजिन् 	-	  dhvajin 	-	 m.
  	-	  any one having an emblem or sign
शशिन् 	-	  zazin 	-	 m.
  	-	 emblem of a particular arhat or jina
युक्ति 	-	  yukti 	-	 f.
  	-	 emblematic or mystical expression of purpose
अग्निकेतु 	-	  agniketu 	-	 adj.
  	-	  having fire as an emblem or characteristic mark
अजागलस्तन 	-	  ajAgalastana 	-	 m.
  	-	 emblem of any useless or worthless object or person
सिंह 	-	  siMha 	-	 m.
  	-	  symbol or emblem of the 24th arhat of the present avasarpiNI
मकरकेतन 	-	  makaraketana 	-	 m.
  	-	  having the makara for an emblem or having a fish on his banner
मकरकेतु 	-	  makaraketu 	-	 m.
  	-	  having the makara for an emblem or having a fish on his banner
मकरकेतुमत् 	-	  makaraketumat 	-	 m.
  	-	  having the makara for an emblem or having a fish on his banner

पताका 	-	  patAkA 	-	 f.
  	-	  episode or episodical incident
पताकास्थान 	-	  patAkAsthAna 	-	 n.
  	-	  intimation of an episodical incident
पताकास्थानक 	-	  patAkAsthAnaka 	-	 n.
  	-	  intimation of an episodical incident
उपोद्घात 	-	  upodghAta 	-	 m.
  	-	  any observation or episodical narrative inserted by the way
प्रकर 	-	  prakara 	-	 m.
  	-	 episodical interlude inserted in a drama to explain what follows

Wilson

English

 पताका
f.
  (-का)
1 A flag or banner.
2 A flagstaff.  
3 An emblem carried as an ensign or banner,  a symbol,  a sign. 
4 A mark.
5 An episode,  or episodical incident in a drama.
6 Good fortune,  auspiciousness.
E.
  पत to go,  आकन् Uṇādi aff.
  

Apte

English

पताका [patākā],  1 A flag,  banner (fig.  also)
 पताकाभिर्वरार्हाभि- र्ध्वजैश्च समलंकृताम् Rām.*
  2.7.3
 यं काममञ्जरी कामयते स हरतु सुभगपताकाम् Dk.*
  47. 'let him carry the palm of beauty or good fortune'.

A flag-staff. 

A sign,  emblem,  mark,  symbol.

An episode or episodical ineident in a drama
 see पताकास्थानक below.

Auspiciousness,  good fortune or luck.

Celebrity,  publicity
 रम्या इति प्राप्तवतीः पताकाः Śi.*
  3.53. (com.  'अन्यत्र रम्या इत्येवं पताकाः प्राप्तवतीः । प्रसिद्धिं गता इत्यर्थः ।').

A particular high number
 तत्र शङ्कुपताके द्वे युगान्तं कल्पमेव च Mb.
 *  13.17.63. Comp.
   -अंशुकम् a flag. -दण्डः a flag-staff.  -स्थानकम् (in dramaturgy) intimation of an episodical incident,  when instead of the thing thought of or expected,  another of the same character is brought in by some unexpected circumstance (यत्रार्थे चिन्तिते$न्यस्मिंस्तल्लिङ्गो$न्यः प्रयुज्यते । आगन्तुकेन भावेन पताकास्थानकं तु तत् ॥ S. D.*  299
 for its different kins,  see 3-34).

Apte 1890

English

 पताका 1 A flag,  banner (fig. also)
 यं काममंजरी कामयते स हरतु सुभगपताकां Dk. 47 ‘let him carry the palm of beauty or good fortune’. 
2 A flag-staff. 
3 A sign,  emblem,  mark,  symbol. 
4 An episode or episodical incident in a drama,  see पताकास्थानक below. 
5 Auspiciousness,  good fortune or luck. 
Comp. 
अंशुकं a flag. 
स्थानकं (in dramaturgy) intimation of an episodical incident,  when instead of the thing thought of or expected,  another of the same character is brought in by some unexpected circumstance
 (यत्रार्थे चिंतितेऽ न्यस्मिंस्तल्लिंगोऽन्यः प्रयुज्यते । आगंतुकेन भावेन पताकास्थानकं तु तत् ॥ S. D. 299
 for its different kinds,  see 300 304). 

Monier Williams Cologne

English

 पताका a f.
  See next.

 पताका b f.
  (ifc.  f(आ). ) a flag,  pennon,  banner,  sign,  emblem,  Br.
 
 MBh.
  
 Kāv.
  &c.
   (°कां-√ लभ् or हृ,  ‘to win the palm’,  Daś.
 
 Vcar.
 )

 a flag-staff,  L.
 

 a partic.  high number,  MBh.
   (=  महा-पद्म,  Nīlak.
 )

 (in dram. ) an episode or episodical incident,  Daśar.
 

 good fortune,  auspiciousness,  L.
 

 N.
  of wk.

Macdonell

English

 पताका patākā,  f.
  flag,  banner: -ṃ labh,  🞄carry off the palm among (lc.)
 episode in a 🞄drama
 -aṃśuka,  n.
  flag
 -daṇḍa,  m.
  flagstaff. 

Benfey

English

 पताका पताका,  i. e. 1. पत् + आक,  f.
 
 1. A flag or banner,  MBh. 3,  3014.
 2. A certain great number,  MBh. 13, 
5234.
 3. An episode in a drama,  Daśar.
1,  13,  33.
 -- Comp.
  स-पताक,  adj.
  with
a banner.

Apte Hindi

Hindi

पताका
स्त्री*
  - पत्यते ज्ञायते कस्यचिद्भेदोऽनया-पत् + आक + टाप्
"झण्डा,  ध्वज"

पताका
स्त्री*
  - पत्यते ज्ञायते कस्यचिद्भेदोऽनया-पत् + आक + टाप्
ध्वजदण्ड

पताका
स्त्री*
  - पत्यते ज्ञायते कस्यचिद्भेदोऽनया-पत् + आक + टाप्
"संकेत,  लक्षण,  चिह्न,  प्रतीक"

पताका
स्त्री*
  - पत्यते ज्ञायते कस्यचिद्भेदोऽनया-पत् + आक + टाप्
उपाख्यान या नाटकों में आई हुई प्रासंगिक कथा

पताका
स्त्री*
  - पत्यते ज्ञायते कस्यचिद्भेदोऽनया-पत् + आक + टाप्
"मांगलिकता,  सौभाग्य"

पताका
स्त्री*
  - पत्+आक+टाप्
"प्रचार,  प्रसार"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

पताका
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತ್ರಿಕೋಣಾಕಾರದ ಬಾವುಟ
निष्पत्तिः - > पत्लृ(गतौ) "आकः" (उ० ४-१४)
व्युत्पत्तिः - > पत्यतेऽनया
प्रयोगाः - > "रम्या इति प्राप्तवतीः पताका रागं विविक्ता इति वर्धयन्तीः"
उल्लेखाः - > माघ० ३-५३
विस्तारः - > ತ್ರಿಕೋಣಾಕಾರವಾದುದು ಪತಾಕೆ. ಚತುಷ್ಕೋಣಾಕಾರವಾದುದು ಧ್ವಜ. "त्रिकोणा वै पताका स्युः चतुष्कोणा ध्वजाः स्मृताः"
पताका
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶುಭ/ಮಂಗಳ/ಸೌಭಾಗ್ಯ
पताका
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಾಟಕದ ಒಂದು ಅಂಗ
विस्तारः - > "पताकास्थानक" ಪದದಲ್ಲಿ ನೋಡಿ

L R Vaidya

English

 patAkA {% f. %} 1. A flag,  a banner
 2. a flag-staff
 3. a sign,  a mark,  a symbol
 4. an episode in a drama
 (See पताकास्थानक)
 5. good fortune,  good luck,  auspiciousness.

Bopp

Latin

 पताका f. (r. पत् s. आक in fem.) vexillum N. 25. 6.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  पताका
noun
 
कर्गजादेः सः लघुखण्डः यः केषुचन बृहद्-कर्गजादिषु चित्ताकर्षणार्थे स्थाप्यते।
 "अधिकारी लिपिकं महत्त्वपूर्णे कर्गजे पताकां स्थापयितुं कथयति।"

Synonyms:
  चिह्नम्,  लक्षणम्,  व्यञ्जनम्,  लिङ्गम्,  प्रतिमा,  प्रतिरूपम्,  सङ्केतः,  केतुः,  ध्वजः,  पताका
noun
 
सः यः कस्याः अपि समष्टेः सूचकरुपेण विद्यते।
 "प्रत्येकस्य राष्ट्रस्य राज्यस्य संस्थायाः वा स्वस्य चिह्नम् अस्ति एव।"

Synonyms:
  ध्वजः,  पताका,  ध्वजपटः,  ध्वजांशुकः,  केतनम्,  केतुः,  केतुवसनः,  वैजयन्तिका,  वैजयन्ती,  जयन्तः,  कदली,  कदलिका,  उच्छलः
noun
 
दण्डस्य आधारेण समुत्थिता नानावर्णीया विशिष्टवर्णीया वा पट्टिका यया कस्यापि सत्ता कोऽपि उत्सवः सङ्केतः वा सूच्यते।
 "भारतदेशस्य ध्वजः चक्राङ्कितः अस्ति।"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

rgyal mtshan
१) केतु २) ध्वज ३) पताका ४) ललाम ५) शकुन

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
वैजयन्ती पुनः केतुः पताका केतनं ध्वजः ।
-wordlist-
 
वैजयन्ती (स्त्री),  केतु (पुं),  पताका (स्त्री),  केतन (क्ली),  ध्वज (पुंक्ली)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

वैजयन्ती
वैजयन्ती,  पताका,  केतु,  केतन,  ध्वज
वैजयन्ती पताका च केतुः स्यात्केतनं ध्वजः ।
verse 2.1.1.458
page 0053

नाममाला

Sanskrit

ध्वज,  पताका,  केतु,  चिह्न,  वैजयन्ती
ध्वजं पताका केतुश्च चिह्नं तद्वैजयन्त्यपि ।
तत्तदन्तो झषाद्यादिः शम्भोर्विघ्नकरः स्मरः ॥ ८४ ॥
verse 0.1.1.84
page 0043

Tamil

பதாகா : கொடி.

Vedic Reference

English

 Patākā,  ‘banner, ’ is not found until the Adbhuta Brāhmaṇa.^1
Its Vedic equivalent is Dhvaja.
1) Indische Studien,  1,  39,  41 (here erroneously mentioned as patāka,  masculine).

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  पताका
Root:  पताका
Gender:  स्त्री
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ flag
⇒ sign
⇒ next
⇒ banner
⇒ emblem
⇒ pennon
⇒ flag-staff
⇒ good fortune
⇒ auspiciousness
⇒ particular high number
⇒ episode or episodical incident
Shloka(s): 
2|8|99|2 ► पताका वैजयन्ती स्यात्केतनं ध्वजमस्त्रियाम्॥ (क्षत्रियवर्गः)
3|3|60|2 ► ग्रहभेदे ध्वजे केतुः पार्थिवे तनये सुतः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|114|1 ► मन्देऽथ केतनं कृत्ये केतावुपनिमन्त्रणे। (नानार्थवर्गः)
3|3|144|1 ► ललामं पुच्छपुण्ड्राश्वभूषाप्राधान्यकेतुषु। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 2|8|99|2 ⇢ पताका (पताका) (स्त्री) ⇒ flag, sign, next, banner, emblem, pennon, flag-staff, good fortune, auspiciousness, particular high number, episode or episodical incident
➠ 2|8|99|2 ⇢ वैजयन्ती (वैजयन्ती) (स्त्री) ⇒ flag, ensign, banner, necklace of viSNu, kind of garland prognosticating victory, araNi tree [Premna serratifolia - Bot.], Egyptian riverhemp plant  [Sesbania sesban - Bot.]
➠ 2|8|99|2 ⇢ केतनम् (केतन) (नपुं) ⇒ site, body, sign, mark, place, abode, house, ensign, banner, symbol, summons, business, residence, invitation, flag or banner, see also ketaya, indispensable act, abode of the soul
➠ 2|8|99|2 ⇢ ध्वजः (ध्वज) (पुं) ⇒ sign, flag, mark, pride, ensign, banner, emblem, standard, hypocrisy, arrogance, flag-staff, ornament of, characteristic, standard (banner), organ of generation, attribute of a deity, skull carried on a staff, particular kind of kramapATha, distiller or vendor of spirituous liquors, sign of any trade and the business there carried on, place prepared in a peculiar way for building an iambic
➠ 2|8|99|2 ⇢ ध्वजम् (ध्वज) (नपुं) ⇒ sign, flag, mark, pride, ensign, banner, emblem, standard, hypocrisy, arrogance, flag-staff, ornament of, characteristic, standard (banner), organ of generation, attribute of a deity, skull carried on a staff, particular kind of kramapATha, distiller or vendor of spirituous liquors, sign of any trade and the business there carried on, place prepared in a peculiar way for building an iambic
➠ 3|3|60|2 ⇢ केतवः (केतु) (पुं) ⇒ lamp, form, sign, flag, mark, chief, comet, shape, enemy, torch, flame, ensign, banner, meteor, leader, disease, day-time, clearness, judgement, intellect, apparition, brightness, discernment, falling star, eminent person, red apparitions, class of spirits, bright appearance, dragon's tail or descending node, any unusual or striking phenomenon
➠ 3|3|114|1 ⇢ केतनम् (केतन) (नपुं) ⇒ site, body, sign, mark, place, abode, house, ensign, banner, symbol, summons, business, residence, invitation, flag or banner, see also ketaya, indispensable act, abode of the soul
➠ 3|3|144|1 ⇢ ललामम् (ललाम) (नपुं) ⇒ row, tail, flag, line, horse, banner, eminent, ornament, charming, beautiful, sectarial mark, best of its kind, marked with paint, having any mark or sign, any mark or sign or token, having a mark or spot on the forehead, coloured mark on the forehead of a horse or bull
Related word(s): 
गुण-गुणी-भावः ➡ ध्वजधारिः
उपाधि ➡ वस्त्रम्
उपजीव्य_उपजीवक_भावः ➡ ध्वजधारिः
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 पताका,  स्त्री,
   पत्यते ज्ञायते कस्यचित् भेदोऽनया ।(पत् + “वलाकादयश्च ।” उणां ४ । १४ । इतिआक प्रत्ययेन साधुः ।) ध्वजम् । निशान् इतिभाषा । (यथा,  महाभारते । ६ । १७ । १५ ।“श्वेतैश्छत्रैः पताकाभिर्ध्वजवारणवाजिभिः ।तान्यनीकान्यशोभन्त राजन्रथपदातिभिः ॥
”)तत्पर्य्यायः । वैजयन्ती २ केतनम् ३ ध्वजम् ४ ।इत्यमरः । २ । ८ । ९९ ॥
 पटाका ५ जयन्ती ६ वैज-यन्तिका ७ कदली ८ कन्दुली ९ केतुः १० कद-लिका ११ व्योममण्डलम् १२ । इति शब्दरत्नावली ॥
चिह्नम् १३ । इति जटाधरः ॥
 केतनं ध्वजं एतद्दयंपताकादण्डे । इति भरतः ॥
 सौभाग्यम् । नाट-काङ्गम् । इति मेदिनी ॥
 (यथा,  साहित्य-दर्पणे । ६ । २७ ।“पताकास्थानकं योज्यं सुविचार्य्येह वस्तुनि ॥
”इह नाट्टे ॥
 तल्लक्षणं यथा तत्रैव । ६ । २८ ।“यत्रार्थे चिन्तितेऽन्यस्मिंस्तल्लिङ्गोऽन्यः प्रयुज्यते ।आगन्तुकेन भावेन पताकास्थानकन्तु तत् ॥
”तद्भेदानाह तत्रैव । ६ । २९ -- ३२ ।“सहसैवार्थसम्पत्तिर्गुणवत्युपचारतः ।पताकास्थानकमिदं प्रथमं परिकीर्त्तितम् ॥
यथा,  रत्नावल्यां ‘वासवदत्तेयमिति’ राजा यदातत्कण्ठपाशं मोत्तयति तदा तदुक्त्या ‘सागरि-केयमिति’ प्रत्यभिज्ञाय ‘कथं प्रिया मे साग-रिका अलमलमतिमात्रम्’ इत्यादि फलरूपार्थ-सम्पत्तिः पूर्व्वापेक्षया उपचारातिशयात् गुण-वती उत्कृष्टा । १ ।वचः सातिशयश्लिष्टं नानाबन्धसमाश्रयम् ।पताकास्थानकमिदं द्वितीयं परिकीर्त्तितम् ॥
यथा,  वेणीसंहारे सूत्रधारः ।‘रक्तप्रसाधितभुवः क्षतविग्रहाश्चस्वस्था भवन्तु कुरुराजसुताः सभृत्याः ।अत्र रक्तादीनां रुधिरशरीरार्थहेतुकश्लेषवशेनबीजार्थप्रतिपादनात् नेतृमङ्गलप्रतिपत्तौ सत्यांद्वितीयं पताकास्थानम् । २ ।अर्थोपक्षेपकं यत्तु लीनं सविनयं भवेत् ।श्लिष्टप्रत्युत्तरोपेतं तृतीयमिदमुच्यते ॥
लीनं अव्यक्तार्थं श्लेष्टेन सम्वन्धयोग्येनाभिप्राया-न्तरप्रयुक्तेन प्रत्युत्तरेणोपेतं सविनयं विशेष-निश्चयप्राप्त्या सहितं सम्पद्यते यत् तत् तृतीयंपताकास्थानम् । यथा,  वेणीसंहारे २ अङ्के ।कञ्चुकी । ‘देव ! भग्नं भग्नम् ।’ राजा । ‘केन ।’कञ्चुकी । ‘भीमेन ।’ राजा । ‘कस्य ।’ कञ्चुकी ।‘भवतः ।’ राजा । ‘आः ! किं प्रलपसि ?’ कञ्चुकी ।(सभयम्) ‘देव ! ननु ब्रवीमि । भग्नं भीमेनभवतः ।’ राजा । ‘धिक् वृद्धापसद ! कोऽयमद्य तेव्यामोहः ।’ कञ्चुकी । ‘देव ! न व्यामोहः सत्यमेव ।भग्नं भीमेन भवतो मरुता रथकेतनम् ।पतितं किङ्किणीक्वाणबद्धाक्रन्दमिवक्षितौ ॥
’अत्र दुर्य्योधनोरुभग्नरूपप्रस्तुतसङ्क्रान्तमर्थोप-क्षेपणम् । ३ ।द्व्यर्थो वचनविन्यासः सुश्लिष्टः काव्ययोजितः ।प्रधानार्थान्तरापेक्षी पताकास्थानकं परम् ॥
” ४ ॥
)अङ्कः । केतुः । इति हेमचन्द्रः ॥
 अस्य विवरणंध्वजशब्दे द्रष्टव्यम् ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 पताका स्त्री पत्यते ज्ञायते योधोऽनया पत--नि० आक ।त्रिकोणाकारे १ पटादिनिर्मिते वस्त्रखण्डभेदे । मण्डपेदेयपताकालक्षणं हेमा० दा० गरुडपु०  उक्तं यथा “सप्त-हस्ताः पताकाः स्युर्विंशत्यङ्गुलविस्तृताः । दशहस्ताःपताकानां दण्डाः पञ्चांशवेशिताः । सिन्दूरा कर्वूरा धूम्राघूसरा मेघसन्निभा । हरिता पाण्डुवर्णा च शुभ्रापूर्वादितः क्रमात् । एवं वर्णाः शुभाः कार्य्याः षताकाःपाकशासन!” । “लोकेशवर्णास्त्रयुताः पताकाः शैलेन्दुर्दर्घ्या-यतिकाश्च मध्ये । चित्रं ध्वजं दिक्करदैर्घ्यवंशं त्रिदी-स्ततप्रान्तगकिङ्किणीकम् । श्वेताञ्च नवमीं पूर्वेशान-योर्मध्यती बुधः । विन्यसेत्तु पताकाञ्च ध्वाजांस्ता अपिपूर्वतः” कुण्डोद्घोतः । “लोकेशानां लोकपालानां येवर्णाः पीतादयः पूर्वश्लोकोक्ताः,  गैरिकादिलिखतवज्रश-क्तिदण्डखड्गपाशाङ्कुशगदात्रिशूलानि (तेषामस्त्राणि)तैर्युताः सप्तहस्तदीर्घा एकहस्तविस्तृताः पताका दश-हस्तवंशशीर्षगाः चित्रं ध्वजं त्रिहस्तविस्तृतं प्रान्तेवर्त्तमानकिङ्किणीकं शीर्षे सचामरं दशहस्तदैर्घ्यवंशञ्चतादृशं तं मध्ये विन्यसेत् पूर्वादितः पताकाश्च विन्यसेदि-त्युत्तरश्लोकेनान्वयः नवमीं पताकां पूर्वेशानयोर्मध्येश्वेतां तादृशीमेवाचार्यकुण्डे विन्यसेत् ध्वजांस्ता अपिपताकाश्च पूर्वादिक्रमेण भूमौ पञ्चांशरोपणेन विन्यसे-दिति” । अस्याः “त्रिकोणा वै पताकाः स्युश्चतुष्कोणा-ध्वजाः स्मृताः” विधा० उक्तेः त्रिकोणाकारता वीध्या ।२ सौभाग्ये ३ नाटकाङ्गभेदे पताकास्थानकशब्दे दृश्यम्पिङ्गलोक्ते वक्ष्यमाणमेरुपङ्क्तिस्थतत्तत्कोष्ठस्थाङ्क-निर्धारितस्वरूपभेदानां प्रथमत्वद्वितीयत्वादिना ४ प्राति-स्विकरूपनिर्द्धारणे ५ निर्द्धारणाङ्कसमूहे वा यथोक्तंपिङ्गलतट्टीकयोः“अमुकवर्णमात्रापस्तारयोरेतावद्गुरुलघुयुक्तो भेदएतावत्संख्याक इति मेरुपङ्क्तिवर्त्तितत्तत्कोष्ठस्थाङ्क-निर्द्धारितस्वरूपसंख्यानां भेदानां प्रथमत्वद्वितीयत्वादि-प्रातिस्विकरूपस्य निर्द्धारणं निर्द्धारकाङ्कसमूहो वा प-ताका सा च द्विधा वर्णमात्राभेदात् । तत्र प्रथमंवर्णपताकानिर्माणप्रकारमाह उद्दिट्टेति” टी० । “उद्दिट्टासरि अङ्का दिज्जसु पुब्बङ्के प्रर भरण कविज्जसु । पा-ओण अङ्क पडिहल पत्थरसक्ख प्रताआ करिज्जसु”पि० मू० “उद्दिष्टसद्बशानङ्कान् देहि पूर्वाङ्कस्य परस्मिन् भ-रणं कुरुष्व । प्रथमप्राप्तमङ्कं परित्यज प्रस्तारसंख्यं पताकांकुर्विति” संस्कृतम् । “उद्दिष्टाङ्कसदृशानङ्कान् देहीत्यर्थः षू०र्वमेकमङ्कं दत्त्वा उत्तरोत्तरं द्विगुणितान् द्विचतुरष्टादि-कानङ्कान् यथाप्रस्तारसख्यं स्थापयेत्यर्थः । ततःपूर्वाङ्कस्य परस्मिन्युत्तरवर्त्तिन्यङ्के प्रस्तारसंख्यं प्रस्तारस्यसंख्या यस्यां क्रियायां तद्यथा स्यात्तथा भरणं योजनंकुरुष्वेत्यर्थः । प्रस्तारसंख्यमित्यस्य योजनकरणविशेषण-त्वेन यदि कुत्रचित् पूर्वाङ्कस्य पराङ्कयोजने प्रस्तार-संख्यातोऽधिका संख्या भवेत् तत्र तन्न ग्राह्यमित्याया-तम् । एवं कृते प्रथमप्राप्तमङ्कं परित्यज तेन यत्र प्रथम-प्राप्ताङ्क एव कुत्रचित् पूर्वाङ्कस्य योजननिष्पन्नाङ्कस्तत्र सन ग्राह्य इत्यप्यायातम् । एवं प्रकारेण वर्णानां पताकांकुरुष्वेत्यर्थः । अत्र यः पूर्वाङ्कः यत्र पराङ्के प्रथमंयोज्यते तेन योजननिष्पन्ना अङ्काः तत्पराङ्कादयीऽधोधः-स्थाप्या इति नियमो गुरूपदेशतो बोध्यः । पूर्वपरश-ब्दादेरपेक्षाबोधजनकत्वात् क्रमशोऽपेक्षाकृतं पूर्वापरस्त्रंभवतीत्यपि । एतद्दर्शनं वक्ष्यमाणमेरुप्रस्तारे चतुर-क्षरवृत्तस्य प्रथमकोष्ठस्यितिकाङ्कसूचितः चतुर्गुरुकएको भेदो द्वितीयकोष्ठस्थितचतुरङ्कसूचितः त्रिगुरु-काश्चत्वारो भेदास्तृतीयकोष्ठस्थषडङ्कसूचिता द्विगुरुकाःषड्भेदाश्चतुर्थकोष्ठस्थचतुरङ्कसूचिता एकगुरुकाश्चत्वारोभेदाः पञ्चमकोष्ठस्थाकाङ्कसूचितः सर्वलघुक एकोभेदः । पञ्चकोष्ठस्थाङ्कयोजननिष्पन्नाङ्को वृत्तसंख्याइति । तत्र तत्तत्संख्यपुरुलघुकाः भेदा यथानिर्दि-ष्टप्रस्तारकरणे कतमे कतमे इति प्रश्ने प्रथमम् एर्ककोष्ठं कर्त्तव्यं ततस्तत्संलग्नमेकं कोष्ठं कृत्वा तदधः-कोष्ठत्रयं कार्य्यं ततो द्वितीयपङ्क्तिवत् तृतीयप-ङ्क्तौ कोष्ठचतुष्टयं कृत्वा तदधः कोष्ठद्वयं ततस्तृतीय-पङ्क्तिस्थितकोष्ठषट्कमध्यादुत्सारितकोष्ठचतुष्टयसंलग्नंकोष्ठचतुष्टयं कार्य्यं ततः चतुर्थपङ्क्तिस्थितकोष्ठ-चतुष्टयमध्योपरितनैकसंलग्नमेकं कोष्ठं कार्य्यमेवंषोडश कोष्ठानि सम्पद्यन्ते चतुरक्षरवृत्ते तेषामेवापेक्ष-णात् ननु कथमेतैनैव क्रमेण कर्त्तव्यम् अन्यक्रमस्यापिसम्भवादिति चेन्न मेरुस्थितानां चतुरक्षरवृत्ते पञ्चानांकोष्ठानां कीष्ठस्थाङ्कसूचितानाम् एकचतुःषट् चतुरेकको-ष्ठानां क्रमशः पङ्क्तिरूपेण विहित्वेन तथास्थापनौचित्यात् ततः प्रथमकोष्ठादिक्रसेण एकद्विचतुरष्ट-षोडशाङ्कान् स्थापयेत् । ततः प्रथमकोष्ठस्यैकाङ्कस्यसर्वेभ्यः पूर्ववर्त्तित्वात् तेन सह तदुत्तरवर्त्तिद्व्यङ्के-न योजितस्त्र्यङ्को द्व्यङ्कस्याधः स्थाप्यः ततः तेन सहचतुरष्टाङ्कयोजननिष्पन्नपञ्चाङ्कनवाङ्कौ त्र्यङ्कादधोऽधः-स्थाप्यौ । तेन सह षोडशाङ्कस्य योजने प्रस्तारसंख्या-धिक्यान्न तत्कर्त्तव्यम् । तथा च तेन सह कस्यचित्पराङ्कस्य योजने प्रथमप्राप्ताङ्क एवायातीति प्रथम-कोष्ठस्थमङ्कं त्यक्त्वा द्वितीयकोष्ठस्थं द्व्यङ्कं तदानीं सर्वेभ्यःपूर्वत्वेन गृह्णीयात् । तथाच तेन पूर्वाङ्केन द्व्यङ्केनतदुत्तरवर्त्तितृतीयकोष्ठस्थचतुरङ्कस्य योजननिष्पन्नषडङ्क-श्चतुरङ्कादधो बिन्यास्यः ततो द्वितीयकोष्ठपङ्क्तिस्थद्व्य-ङ्काधःस्थितत्र्यङ्केन पूर्वेण चतुरङ्कस्य योजननिष्पन्नःसप्ताङ्कः तृतीयकोष्ठस्थषडङ्कादधः स्थाप्यस्ततः द्वितीय-पङ्क्तितृतीयकोष्ठस्थपञ्चाङ्केन सह चतुरङ्कस्य योजनेपूर्वप्राप्रनवाङ्कलाभात् तत्परित्यागेन तदधोनिष्ठनवाङ्केनचतुरङ्कस्य योजननिष्पन्नस्त्रयोदशाङ्कस्तृतीयपङ्क्तारधः-कोष्ठे स्थाप्यः । ततो द्वितीयपङ्क्तिस्थकोष्ठचतुष्टयस्थ-द्व्यादिनवान्तचतुरङ्कानामन्यतमेन सह चतुरङ्कस्य योजनेकृते पूर्वप्राप्ताङ्कलाभापत्तेस्तत्त्यागः । ततः तृतीयपङ्क्तितउत्तरवर्त्तिचतुर्थपङ्क्तिप्रथमकोष्ठस्थाष्टाङ्कस्य योजन-निष्पन्नो दशाङ्कः तृतीयपङ्क्तौ पञ्चमकोष्ठे स्थाप्यः द्विती-यपङ्क्तिद्वितीयकोष्ठस्थत्र्यङ्केनाष्टाङ्कस्य योजननिष्पन्नैका-दशाङ्कस्तृतीयपङ्क्तौ षष्ठकोष्ठे स्थाप्यः । प्रथमप्राप्ताङ्क-लाभापत्त्या द्वितीयपङ्क्तित्यागः । ततस्तृतीयपङ्क्तिस्थचतुःषट् सप्ताङ्कैरुत्तरवर्त्त्यष्टाङ्कस्य क्रमशः योजननि-ष्पन्नद्वादशचतुर्दशपञ्चदशाङ्काः क्रमशश्चतुर्थपङ्क्तिद्वि-तीयादिकोष्ठेष्वधोऽधोलेख्याः” ।चतुरक्षरप्रस्तारे अस्याः स्वरूपदर्शनम् ।चतुर्गुरुः १३ गुरुः ४२ गुरुः ६१ गुरुः ४ चतुर्लघुः ११ २ ४ ८ १ ६ तत्रत्य प्रस्तारः३ ६ १ २ऽऽऽऽ १ मः५ ७ १ ४ । ऽऽऽ २ यः९ १ ३ १ ५ ऽ । ऽऽ ३ यः१० । । ऽऽ ४ र्थ११ ऽऽ । ऽ ५ मःअत्रत्याङ्कास्तत्सूचित । ऽ । ऽ ६ ष्ठःसंख्यापुरणार्थाः ऽ । । ऽ ७ मःअस्याश्च पताकाकारत्वात् । । । ऽ ८ मःपताकासंज्ञकत्वमेवं मात्रा ऽऽऽ । ९ मःपताकाया अपि । । ऽऽ । १० मःऽ । ऽ । ११ शः। । ऽ । १२ शःऽ ऽ । । १३ शः। ऽ । । १४ शःऽ । । । १५ शः। । । । १६ शःमात्रापताका तु तत्रैवोक्ता यथा “वक्ष्यमाणमात्रामेरुस्य-तत्तत्संख्याकभेदानां प्रथमत्वद्वितीयत्वादिनिर्णयायमात्रापताकानिर्माणमाह उद्दिट्टेति” टी० । “उद्दिट्ट सरिअङ्का ठापअ वामाबत्तेण परहु णैअ लोपहु । एक-लोपे एकगुरु जाणह दुइतिणलोपे दुइतिणगुरुजाणह । मत्तापताआं पिङ्गलो गाअदि जो पडमंपापै स परं बोधऐ” मू० “उद्दिष्टसदृशानङ्कान् स्थापयवामावर्त्तेन परस्मिन्नीत्वा लोपय । एकलोपे एकगुरुंजा-नीत द्वित्रिलोषे द्वित्रान् गुरून् जानीत” । “मात्रापताकांपिङ्गलो गायति यः प्रथमं प्राप्नोति स परं बोधयतीति”सस्क० । “उद्दिष्टाङ्कसदृशान् उक्तषकारोद्दिष्टपूर्वाङ्कयुगल-युतपराङ्कान् प्रस्तारसंख्यं तत्सदृशान् एकद्वित्रिपञ्चाष्ट-त्रयोदशैकविंशचतुस्त्रिंशदित्येवंरूपान् स्थापय उत्तरो-त्तरमिति शेषः । वामावर्त्तेन प्रतिलोमविधिना सर्वा-न्तिमाङ्काव्यवहितपूर्वाङ्कमारभ्येति यावत् नीत्वा गृहीत्वापरस्मिन् सर्वान्तिमाङ्के लोपय तन्यूनतां नयत सर्वान्ति-माङ्के तदव्यहितपूर्वाङ्कमारभ्य पूर्वपूर्वाङ्काः क्रमेण लोप्याइत्यर्थः । एकलोपे एकाङ्कलोपे एकगुरुं जानीत द्वि-त्रिलोपे द्वित्रान् गुरून् जानीत । एकैकपूर्वाङ्कलोपे येऽङ्काअवशिष्यन्ते ते एकगुरुयुक्तभेदज्ञापकाः पूर्वाङ्कद्वयलोपेयेऽवशिष्यन्ते ते गुरुद्वययुक्तभेदज्ञापकाः पूर्वाङ्कत्रयलोपे ये-ऽवशिष्यन्ते ते गुरुत्रययुक्तभेदज्ञापका इत्यर्थः । एवंप्रका-रेण मात्रापताकां पिङ्गलो गायति कथयति यः प्रथमंप्राप्नोति गुरूपदेशाज्जानाति स परं बोधयतीत्यर्थः । अत्रच एकत्वद्वित्वसंख्याविशिष्टः प्रथमं सर्वान्तिमे लोप्यतेतदव्यवहितपूर्वाङ्कमारभ्यावशिष्टाङ्काःक्रमेणाधोधः स्थाप्याइति यदङ्कद्वयलोपे शून्यमवशिष्यते पूर्वप्राप्ताङ्को वा लभ्यतेतदङ्कटयलोपो न कार्य्य इति नियमत्रयं गुरू-पदेशाद्बोध्यम् । अथ तन्निर्माणं षट्कलपताकास्वरूपम्वामदक्षिणयोरङ्गुलपञ्चकपरिमाणमूर्द्ध्वाधोरेखाद्वयमृजुअर्द्धाङ्गुलान्तरितं कर्त्तव्यं तत ऋजुरेखया पार्श्वयोर्मेलन”विधेयमेवमेकं दीर्घकोष्ठं तत्रैकाङ्गुलपरिमितमन्तरंत्थक्त्वोर्द्धरेखामारभ्याऽन्यरेस्यापर्य्यन्तं ऋजुरेखाः क्रमेणदत्त्वा कोष्ठषट्कमुत्तरोत्तरपरस्परसंश्लिष्टं विधेयं तत्रो-द्दिष्टाङ्कसदृशाः षट्कलप्रस्तारे एकद्वित्रिपञ्चाष्टत्रयोदशेतिपूर्वोक्ताः पूर्वयुगलैक्यक्रियानिष्पन्नोत्तरोत्तराः षडङ्काःक्रमेण स्याप्यास्तदधः षट्कलमेरुस्थितकोष्ठचतुष्टयमु-त्तरोत्तरसंश्लिष्टं कार्य्यं ततो मेरुद्वितीयकोष्ठस्थितषडङ्कसूचितष्ड्मेदानां द्वितीयकोष्ठमेकं तदघ ऊर्द्ध्वाधःसंश्लिष्टं कोष्ठपञ्चकमिति कोष्ठषट्कमेवं मेरुतृतीय-कोष्ठे पञ्चाङ्कसत्वात् तृतीयकोष्ठमेकं तदधः ऊर्द्धाधःसंश्लिष्टकोष्ठचतुष्टयमितिकोष्ठपञ्चकमवशिष्टकोष्ठद्वयस्याधोमेरौ एकाङ्कसद्भावात् न कोष्ठान्तरं कार्य्यम् ।ततः सर्वान्तिमस्यीद्दिष्टशेषाङ्कस्यान्तिमकोष्ठे स्यापनंततः सर्वान्तिमत्रयोदशाङ्कमध्ये तदव्यवहिताष्टाङ्कलोपेउर्वरितं पञ्चाङ्कं वामावर्त्तेनोपान्तिमोपरिकोष्ठे स्थापयेत्ततोऽष्टाङ्कलोपे पूर्वप्राप्ताङ्कलाभापातान्न लोपः कार्य्यः ।किन्तु अष्टाङ्कपूर्वस्थितपञ्चाङ्कस्य त्रयोदशाङ्के लोपं कृत्वाउपान्तिमकोष्ठोपरितनकोष्ठाधःकोष्ठे उर्वरितमष्टाङ्कंस्थापयेत् ततस्त्र्यङ्कस्य त्रयोदशाङ्के लोपं कृत्वा उर्वरितंदशाङ्कं तदधःकोष्ठे स्थापयेत् ततो द्व्यङ्कलोपे उर्वरित-मेकादशाङ्कं तदधःकोष्ठे संस्थाप्य एकाङ्कलोपे उर्वरितद्वादशाङ्कं तदधःस्थापयेत् ततस्त्रयोदशाङ्के लोपकरणेपूर्वाङ्कलाभापातात् न तत् कार्य्यम् । ततः अष्ट-पञ्चेत्यङ्कद्वयलोपे शून्यावशेयात् न तत्कार्य्यम् । अष्टत्रीत्यङ्कद्वयलोपे उर्परितं द्व्यङ्कं द्वितीयकोष्ठोपरितन-कोष्ठे स्थापयेत् ततो द्व्यष्टेत्यङ्कद्वयलोमे उर्वरितत्र्यङ्क-स्तदधःस्थाप्यस्तत एकाष्टेत्यङ्कद्वयलोपे उर्वरितचतुरङ्क-स्तदधःकोष्ठे स्थाप्यः । ततः अष्टाङ्कघटितद्व्यङ्कलोपास-म्भवात् पञ्चाङ्कधटितद्व्यङ्कलोपः कार्य्यस्तत्र पञ्चत्रीत्यङ्क-द्वयलोपे पूर्वप्राप्तपञ्चाङ्क एवोर्वरितः स्यात् अतः द्विपञ्चेतिद्व्यङ्कलोपे उर्वरित षडङ्ल तदधःकोष्ठे स्थापयेत् । एक-पञ्चेत्यङ्कद्वयलोपे उर्वरित सप्ताङ्कस्तदधःकोष्ठे स्थाप्य-स्ततः पञ्चाङ्कघटितद्व्यङ्कलोपे पूर्वप्राप्ताङ्कापातात् नतत्कार्य्यं किन्तु त्रिघटिमाङ्कद्वयलोपस्तत्र त्रिद्वीति द्व्यङ्कलोपे पूर्वप्राप्ताङ्कापातात् न तत्कार्य्यं तत एकत्रीत्यङ्कद्वयलोपे उर्वरितनवाङ्कं तदधःकोष्ठे स्थापयेत् । ततःकोष्ठाभावात् एकद्वीत्यङ्कद्वयलोपे उर्वरितदशाङ्कस्व प्राप्त-त्वाच्च न द्व्यङ्कलोपः । तत एकत्र्यष्टेत्यङ्कत्रयलोपे उर्व-रितमेकाङ्कं प्रथमे कोष्ठे स्थापयेदिति । तत्र मेरु-प्रथमकोष्ठस्यैकाङ्कसृचितषट् कलसर्वगुरुकभेदस्यात्रत्यप्रथम-कोष्ठस्यैकाङ्के न प्रथमत्वं सूचितं त्र्यङ्कलोपे त्रिगुरुक-त्वाभिधानात् । एवं मेरुद्वितीयकोष्ठस्थषडङ्कसूचितानांषट्कक्षप्रस्तारस्य द्विगुरुकभेदानां षणां द्वितीयतृतीय-त्वादिनिर्णयपताकाद्वितीयकोष्ठस्थाङ्कषकेन सूचित-द्व्यङ्कलोपे द्विगुरुकत्वामिधानात् । एवं मेरुपञ्चाङ्खसूचि-तानां पञ्चानां षट् कलैकगुरुकभेदानां पताकांतृतीय-कोष्ठस्थाङ्कपञ्चकेन पञ्चमत्वाष्टमत्वेत्थादि निर्णीतम्एकाङ्कलोपे एकगुरुकत्वाभिधानात् । सर्वान्तिमे त्रयोद-शाङ्के अङ्कलोपपूर्वकयोजनासम्भवात् मेरुशेषकोस्थैका-ङ्कसूचितषट् कलस्यैकस्य सर्वसथुकभेदस्य पताकान्त्यसप्तम-कोष्ठस्थत्रयोदशाङ्केन त्रयोदशत्वं निर्णीतमेवमन्यत्रापि ।षट्कलप्रस्तारे तत्स्वरूपदर्शनम् ।१ २ ३ ५ ८ १३ षट्कलप्रस्तारःत्रिगुरुः १ द्विगुरुः ६ एकगुरुः ५ सर्वलघुः १ऽऽऽ१ मः१ २ ५ १३ ॥
 ऽऽ २ यः३ ८ । ऽ । ऽ ३ यः४ १० ऽ । । ऽ ४ र्थः६ ११ । । । । ऽ ५ मः७ १३ । ऽऽ । ६ ष्ठः९ ऽ । ऽ । ७ मःअत्रत्याङ्कास्तत्सूचित । । । ऽ । ८ मःसंख्यापूरणार्थाः । ऽऽ । । ९ मः। । ऽ । । १० मः। ऽ । । । ११ शःऽ । । । । १२ शः। । । । । । १२ शः

Capeller

German

 पताका f.
  Flagge,  Fahne,  Wimpel.

Burnouf

French

 पताका पताका f.
  (sfx. आक) drapeau,  étendard.
Au fig. signe,  marque,  symbole
		 division d'un drame
		 bon augure.
पताकिन् m.
  (sfx. इन्) porte-drapeau. -- F.
पताकिनी armée sous les drapeaux.

Stchoupak

French

 पताका-
 f.
  drapeau,  bannière,  signe,  emblème 
 -आं लभ्-
remporter la palme 
 ifc. emblème de 
 nombre très élevé 
 épisode (d'un
drame).
°दण्ड- m.
  hampe.
°ध्वज-मालिन्- a. couronné de drapeaux et de bannières.
पताकांशुक- nt. drapeau.
पताकोच्छ्रायवन्त्- a. qui a hissé les drapeaux.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.