| YouTube Channel

पटोलः (paTolaH)

 
Apte
English
पटोलः [paṭōlḥ], A species of cucumber (Mar. प़डवळ)
साम- साध्येषु कार्येषु यो दण्डं योजयेद् बुधः । स पित्ते शर्कराशाम्ये पटोलं कटुकं पिबेत् ॥
Pt.*
 3.132
also पटुक. -लम् A kind of cloth.
Apte 1890
English
पटोलः A species of cucumber (Mar. पडवळ).
लं A kind of cloth.
Apte Hindi
Hindi
पटोलः
पुं*
 - पट् + ओलच्
"परमल, ककड़ी की जाति का"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: पटोलः
Root: पटोल
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ pointed gourd [Trichosanthes Dioeca Roxb - Bot.]
Shloka(s):
2|4|155|1 ► सुषवी चाथ कुलकं पतोलस्तिक्तकः पटुः। (वनौषधिवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|4|155|1 ⇢ कुलकः (कुलक) (पुं) ⇒ ant-hill, mole-hill, green snake, kind of ebony, sort of mouse, another plant, chief of a guild, another species of ebony, any artisan of eminent birth
➠ 2|4|155|1 ⇢ पटोलः (पटोल) (पुं) ⇒ pointed gourd [Trichosanthes Dioeca Roxb - Bot.]
➠ 2|4|155|1 ⇢ तिक्तकः (तिक्तक) (पुं) ⇒ bitter, anything having a bitter flavour, sort of khadira [Acacia Catechu - Bot.], Indian almond tree [Terminalia Catappa - Bot.], bitter stick plant [Agathotes Chirayta - Bot.], pointed gourd [Trichosanthes Dioeca Roxb - Bot.]
➠ 2|4|155|1 ⇢ पटुः (पटु) (पुं) ⇒ hard, keen, cruel, clear, harsh, sharp, smart, acrid, strong, clever, saline, shrill, crafty, fit for, healthy, intense, cunning, skilful, violent, pungent, able to, manifest, eloquent, capable of, of a people, kind of perfume, species of camphor, great or strong in, black cumin [Nigella Indica - Bot.], bitter melon [Momordica Charantia - Bot.], pointed gourd or its leaf [Trichosanthes Dioeca Roxb - Bot.]
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ लता
जातिः ➡ लता
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पटोलः,
पुं,
 (पटति बहुगुणान् प्राप्नोतीति । पट-गतौ + “कपिगडिगण्डीति ।” उणां १ । ६७ ।इति ओलच् ।) स्वनामप्रसिद्धलतिकाफलम् ।पलवल् इति हिन्दी भाषा ॥
(यथा, पञ्चतन्त्रे१ । ४०९ ।“साम्नैव यत्र सिद्धिर्न तत्र दण्डो बुधेन विनियोज्यः ।पित्तं यदि शर्करया शाम्यति कोऽथः पटोलेन ॥
”)तत्पर्य्यायः । कुलकम् २ तिक्तकः ३ पटुः ४ ।इत्यमरः । २ । ४ । १५५ ॥
कर्कशदलः ५ कुलजः ६वाजिमान् ७ लताफलः ८ राजफलः ९ वर-तिक्तः १० अमृताफलः ११ । इति रत्नमाला ॥
कटुफलः १२ कटुकः १३ कर्कशच्छदः १४ राज-नामा १५ अमृतफलः १६ पाण्डुः १७ पाण्डु-फलः १८ बीजगर्भः १९ नागफलः २० कुष्ठारिः२१ कासमर्द्दनः २२ पञ्जरः २३ आजीफलः २४ज्योत्स्नी २५ कच्छुघ्नी २६ । अस्य गुणाः ।कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । उष्णत्वम् । सारकत्वम् ।पित्तवलाशकफकण्डूतिकुष्ठासृग्ज्वरदाहार्त्ति-नाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
अपि च ।पाचनत्वम् । हृद्यत्वम् । वृष्यत्वम् । लघुत्वम् ।अग्निदीपनत्वम् । स्निग्धत्वम् । कासदोषत्रय-क्रिमिनाशित्वञ्च । तस्य मूलादिगुणाः ।“पटोलस्य भवेन्मूलं विरेचनकरं सुखात् ।नालं श्लेष्महरं पत्रं पित्तहारि फलं पुनः ॥
दोषत्रयहरं प्रोक्तं तद्वत्तिक्ता पटोलिका ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
अपि च राजवल्लभः ।“पटोलं कफपित्तासृग्ज्वरकुष्ठव्रणापहम् ।विसर्पनयनव्याधित्रिदोषगरनाशिनौ ।पटोलफलकञ्चेति किञ्चिद्गुणान्तरावुभौ ॥
”
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“पट गतौ”@} 2 ‘भाषार्थे पाटयेद् ग्रन्थे पटयेद् गमने पटेत्।।’ 3 इति देवः।
पाटकः-टिका, पाटकः-टिका, पिपटिषकः-षिका, पापटकः-टिका
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि कटतिवत् 4 बोध्यानि।
5 पाटूपटः, 6 परिपाटी, 7 पटुः, गोष्ठेपटुः, 8 पटिमा, 9 पटाका, 10 पटलम्, 11 पटोलः, पटलिका, पाटलम्, पाटली, 12 पटीरः, 13 पटनः, 14 पटितिः, 15 कपाटम्
16 इतीमानि रूपाणि अधिकान्यत्रेति विशेषः।
17 पटन्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (९६०)
02
=>
 (१-भ्वादिः-२९६। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 (श्लो। ७६)
04
=>
 (१४८)
05
=>
 [[१। ‘पाटेर्णिलुक् ऊक् चाभ्यासस्य’ (वा। ६-१-१२) इत्यनेन ण्यन्तात् पचाद्यचि णिलुक्, अभ्यासे हलादिशेषं बाधित्वा ऊक् च भवति। “माधवोऽभ्यासदीर्घोक्त्या ‘पाटूपट’ इतीच्छति। ‘पाटेर्णिलुक् दीर्घ ऊक् चे’ त्यूचिवान् भोजराडपि।।” ‘तमः पटपटूपटम्’, ‘आटोपपाटूपटम्।’ इति च प्रयोगः।’ इति प्र। सर्वस्वे।]]
06
=>
 [[२। परिपटतीति परिपाटी। ताच्छील्ये णिनिः।]]
07
=>
 [[३। ‘फलिपाटि--’ (द। उ। १-१०३) इत्युप्रत्ययो णिलुक् च। पाटयतीति पटुः = चतुरः। ‘गोष्ठेपटुः’ इत्यत्र पात्रेसमितादित्वात् (२-१-४८) सप्तम्या अलुक्।]]
08
=>
 [[४। अतिशयेन पटुः पटिमा। पृथ्वादित्वात् (५-१-१२२) इमनिच् तद्धितः।]]
09
=>
 [[५। ‘शलिपटि--’ (द। उ। ३-३३) इत्यादिना आकप्रत्ययः। पटाका = पक्षिजातिः।]]
10
=>
 [[६। ‘वृषादिभ्यश्चित्’ (द। उ। ८-१०९) इत्यादिना कलप्रत्ययः। पटलम् = घन- संघातः, अक्षिरोगश्च।]]
11
=>
 [[७। ‘कपिगड्पिटिभ्य ओलः’ (द। उ। ८-१०५) इत्योलप्रत्ययः। पटोलः = द्रव्यजातिः।]]
12
=>
 [[८। औणादिके (द। उ। ८-७२) ईरन्प्रत्यये रूपम्। पटीरम् = कार्मुकम्।]]
13
=>
 [[९। ‘चलनशब्दार्थादकर्मकाद्--’ (३-२-१४८) इत्यनेन तच्छीलादिषु कर्तृषु युच्प्रत्ययः।]]
14
=>
 [[१०। ‘तितुत्रेष्वग्रहादीनामिति वक्तव्यम्’ (वा। ७-२-९) इत्यनेन इड् भवति।]]
15
=>
 [[११। कं = शिरं पाटयतीति कपाटम् = द्वारपिधानम्। ण्यन्तात् ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यण्। ‘कवाटम्’ इत्येव दाक्षिणात्यानां पाठ इति केचित्। तदानीं वटधातोरेतद्रूपमिति ज्ञेयम्।]]
16
=>
 [पृष्ठम्०८३६+ २८]
17
=>
 [[आ। ‘अम्लेटकैश्चाकटुचाटुभाषितैरटैः पटत्संरटिताञ्जनोत्करैः।।’ धा। का। १। ३९।]]