| YouTube Channel

पङ्क्तिः (paGktiH)

 
Apte
English
पङ्क्तिः [paṅktiḥ],
f.
 [पञ्च् विस्तारे क्तिन्]
A line, row, range, series
दृश्येत चारुपदपङ्क्तिरलक्तकाङ्का
V.*
 4.16
पक्ष्मपङ्क्तिः
R.*
 2.19
अलिपङ्क्तिः
Ku.*
 4.15
सहस्रधात्मा व्यरुचद्विभक्त पयोमुचां पङ्क्तिषु विद्युतेव
R.*
 6.5.
A group, collection, flock, troop.
A row of people (of the same caste) sitting down to a meal, a company or party at dinner of the same caste
cf.
 पङ्क्तिपावन below.
The living generation
The earth.
Fame, celebrity.
A collection of five, or the number 'five'.
The number 'ten' as in पङ्क्तिरथ, पङ्क्तिग्रीव.
Cooking
maturing,
A company of persons of the same tribe.
A sort of fivefold metre.
Comp.
 -कण्टकः
=
 पङ्क्तिदूषक q. v.
a white-flowering Achyranthas (Mar. पांढरा आघाडा). -क्रमः An order, succession. -ग्रीवः an epithet ot Rāvaṇa. -चरः an osprey. -दूषः, -दूषकः a person defiling a society at dinner-time
तेषामन्ये पङ्क्तिदूषा- स्तथा$न्ये पङ्क्तिपावनाः
Mb.
 * 13.9.5. -दोषः anything that defiles a social circle. -पावनः a respectable or eminent person
especially, a respectable Brāhmaṇa who, being very learned, always gets the seat of honour at dinner parties, or who purifies by his presence the पङ्क्ति or persons who sit in the same row to dine with him
Śi.*
 14.33
पङ्क्तिपावनाः पञ्चाग्नयः
Māl.
 1. where Jagaddhara says:पङ्क्तिपावनाः पङ्क्तौ भोजनादि- गोष्ठयां पावनाः । अग्रभोजिनः पवित्रा वा । यद्वा । यजुषां पारगो यस्तु साम्नां यश्चापि पारगः । अथर्वशिरसो$ध्येता ब्राह्मणः पङ्क्तिपावनः ॥ or अग्ऱ्याः सर्वेषु वेदेषु सर्वप्रवचनेषु च । यावदेते प्रपश्यन्ति पङ्क्त्यां तावत् पुनन्ति च ॥ ततो हि पावनात् पङ्क्त्या उच्यन्ते पङ्क्तिपावनाः. Manu explains the word thus: अपाङ्क्त्योपहता पङ्क्तिः पाव्यते यैद्विजोत्तमैः । तान्निबोधत कार्त्स्न्येन द्विजाग्ऱ्यान् पङ्क्तिपावनान्
Ms.*
 3. 183
see 3.184, 186 also. -बीजः Acacia Arabica (Mar. पांगारा, etc.). -रथः
N.
 of Daśaratha
नृपतेः प्रतिषिद्धमेव तत्कृतवान्पङ्क्तिरथो विलङ्घ्य यत्
R.*
 9.74.
Chandas
Sanskrit
सम-वृत्तम्,
अक्षराणि-
 20,
पादेऽक्षराणि-
 5
मात्राः - 8
मात्रा-विन्यासः
दा द द दा दा
लक्षणम् - भ्गौ गिति पंक्तिः । ६
लक्षण-मूलम् - वृत्तरत्नाकरः
उदाहरणम् - व्योमनि नीलां नीरदपंक्तिम्‌ । वीक्ष्य विपन्नाः प्रोषितवध्वः ॥ ६
Apte Hindi
Hindi
पङ्क्तिः
स्त्री*
 - पच् + क्तिन्
"लाइन, कतार, श्रेणी, सिलसिला"
पङ्क्तिः
स्त्री*
 - पच् + क्तिन्
"समूह, संग्रह, रेवड़, दल"
पङ्क्तिः
स्त्री*
 - पच् + क्तिन्
"(एक ही जाति के) लोगों की लाइन जो खाने पर बैठी हो, एक ही जाति के सहभोजियों क समुदाय"
पङ्क्तिः
स्त्री*
 - पच् + क्तिन्
जीवित पीढ़ी
पङ्क्तिः
स्त्री*
 - पच् + क्तिन्
पृथ्वी
पङ्क्तिः
स्त्री*
 - पच् + क्तिन्
"यश, प्रसिद्ध"
पङ्क्तिः
स्त्री*
 - पच् + क्तिन्
"पाँच क संग्रह, पाँच की संख्या"
पङ्क्तिः
स्त्री*
 - पच् + क्तिन्
दस की संख्या
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 पङ्क्तिः
noun
वर्णवृत्तविशेषः।
"पङ्क्तेः प्रत्येकस्मिन् चरणे भगणः अन्ते द्वौ गुरुवर्णौ च भवतः।"
Synonyms:
 पङ्क्तिः
noun
वैदिकः छन्दोविशेषः।
"पङ्क्तौ चत्वारिंशत् वर्णाः सन्ति।"
Synonyms:
 पङ्क्तिः, आवलिः
noun
एकस्य जनस्य वाहनस्य वा पृष्ठतः अन्यः जनः वाहनः वा इति स्थितौ कञ्चन प्रतीक्ष्यमाणाः जनाः।
"पङ्क्तिम् अतिक्रम्य गच्छतः चालकस्य ताडनं जातम्।"
Synonyms:
 माला, राजिः, लेखा, तती, वीची, आली, आवलिः, पङ्क्तिः, धारणी
noun
अलङ्कारविशेषः, कण्ठे अवधारणार्थे अलङ्कारः।
"कुशग्रन्थिमयी माला सर्वपापप्रणाशिनी।"
Synonyms:
 पङ्क्तिः, श्रेणिः, श्रेणी, राजिः, राजी, आवलिः, आवली, पद्धतिः, पद्धती, राजिका, ततिः, वीथिः, विथी, आलिः, आली, पालिः, पाली, धारणी, रेखा, सरणिः, सरणी, माला, विञ्चोली
noun
सजातीयवस्तूनां सक्रमं रचनायाः परम्परा।
"जनाः पङ्क्त्याम् उपविश्य भोजनं गृह्णन्ति।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: पङ्क्तिः
Root: पङ्क्तिः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ row
⇒ way
⇒ shop
⇒ road
⇒ line
⇒ stall
⇒ market
⇒ street
⇒ race-course
⇒ sort of drama
⇒ row of pictures
⇒ pictures-gallery
⇒ terrace in front of a house
⇒ particular division of the planetary sphere
Shloka(s):
2|4|4|1 ► वीथ्यालिरावलिः पङ्क्तिः श्रेणी लेखास्तु राजयः। (वनौषधिवर्गः)
3|3|198|1 ► शङ्कावपि द्वयोः कीलः पालिस्त्र्यश्र्यङ्कपङ्क्तिषु। (नानार्थवर्गः)
3|3|198|2 ► कला शिल्पे कालभेदेप्याली सख्यावली अपि॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|4|4|1 ⇢ वीथिः (वीथि) (स्त्री) ⇒ row, way, shop, road, line, stall, market, street, race-course, sort of drama, row of pictures, pictures-gallery, terrace in front of a house, particular division of the planetary sphere
➠ 2|4|4|1 ⇢ आलिः (आलि) (स्त्री) ⇒ idle, pure, honest, secure, useless, unmeaning, woman's female friend
➠ 2|4|4|1 ⇢ आवलिः (आवलि) (स्त्री) ⇒ range, series, lineage, dynasty, continuous line, list [computer]
➠ 2|4|4|1 ⇢ पङक्तिः (पङ्क्ति) (स्त्री) ⇒ line, troop, flock, queue, group, earth, series, company, number 5, assembly, number 10, collection, row [computer], any stanza of 4 x 10 syllables, row or set or collection of five, any row or set or series or number, sort of five fold metre consisting of 5 pAdas of 8 syllables each
➠ 2|4|4|1 ⇢ श्रेणी (श्रेणी) (स्त्री)
➠ 3|3|198|1 ⇢ पालिः (पालि) (स्त्री) ⇒ lap, pot, row, dam, dike, spot, line, edge, mark, range, bosom, limit, louse, bridge, boiler, margin, boundary, outer ear, circumference, prescribed food, lobe of the ear, tip or lobe of the ear, particular measure of capacity, maintenance of a scholar during the period of his studies by his teacher
➠ 3|3|198|2 ⇢ आली (आली) (स्त्री) ⇒ row, line, race, dike, ditch, range, swarm, family, crouch, continuous line, woman's female friend, woman's female friend, ridge or mound of earth crossing ditches or dividing fields
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ सर्वोपभोग्यवनम्
उपाधि ➡ समूहः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
पङ्क्तिः,
स्त्री,
 (पच्यते व्यक्तीक्रियते श्रेणीविशेषे-णेति यावत् । पचि + व्यक्तीकरणे + भावे +क्तिन् । इदित्वान्नुम् । यद्वा, पञ्चयति विस्तार-यति जातिसंस्थानविशेषमिति । पचि + विस्तारे+ कर्त्तरि + क्तिच् ।) सजातीयसंस्थानविशेषः ।शारि इति पाँति इति च भाषा । तत्-पर्य्यायः । वोथी २ आलिः ३ आवलिः ४श्रेणी ५ । इत्यमरः । २ । ४ । ४ ॥
वीथिः ६आली ७ आवली ८ पङ्क्ती ९ श्रेणिः १० ।इति भरतः ॥
शरणिः ११ सन्ततिः १२ ।इति जटाधरः ॥
विञ्जोली १३ पालिः १४ पाली१५ वीथिका १६ । इति शब्दरत्नावली ॥
(यथा, मार्कण्डेये । ४३ । ३९ ।‘विलोक्या विशदा चैषां फलपङ्क्तिः सुभीषणा’ ॥
)पञ्चाक्षरपादच्छन्दोविशेषः । तस्य लक्षणं यथा ।“भ्गौगिति पङ्क्तिः” ॥
१ ॥
उदाहरणं यथा, --“कृष्णसनाथा तर्णकपङ्क्तिः ।यामुनकच्छे चारु चचार” ॥
इति छन्दोमञ्जरी ॥
(पङ्क्तिच्छन्दस उत्पत्ति-स्थानं यथा, भागवते । ३ । १२ । ४६ ।“मज्जायाः पङ्क्तिरुत्पन्नावृहती प्राणतोऽभवत्” ॥
पञ्चकद्वयं परिमाणमस्य इति । “पङ्क्ति-विंशतित्रिंशदिति” । ५ । १ । ५९ । निपातनात्प्रकृतेः पञ्चन्शब्दस्य टिलोपः तिप्रत्ययश्च ।)दशाक्षरपादच्छन्दः । दशसंख्या । इति मेदिनी ॥
(यथा, रघुः । १२ । ९९ ।“तेन मन्त्रप्रयुक्तेन निमेषार्द्धादपातयत् ।स रावणशिरःपङ्क्तिमज्ञातव्रणवेदनाम्” ॥
)पृथिवी । इति शब्दमाला ॥
गौरवम् । पाकः ।इति हेमचन्द्रः ॥
* ॥
अथ पङ्क्तिसाङ्कर्य्यदोषाः यथा, --“न संवसेच्च पतितैर्न चाण्डालैर्न पुक्कशैः ।न मूर्खैर्नावलिप्तैश्च नान्त्यैर्नान्त्यावसायिभिः ॥
एकशय्यासनं पङ्क्तिर्भाण्डपक्वान्नमिश्रणम् ।याजनाध्यापने योनिस्तथैव सह भोजनम् ॥
सहाध्यायस्तु दशमः सहयाजनमेव च ।एकादश समुद्दिष्टा दोषाः साङ्कर्य्यसङ्गिताः ॥
समीपे चाप्यवस्थानात् पापं संक्रमते नृणां ।तस्मात् सर्व्वप्रयत्नेन साङ्कर्य्यंपरिवर्ज्जयेत्” ॥
* ॥
पङ्क्तिसाङ्कर्य्यदोषनिवारणोपाया यथा, --“एकपङ्क्त्युपविष्टा ये न स्पृशन्ति परस्परम् ।भस्मना क्रममर्य्यादा न तेषां सङ्करो भवेत् ॥
अग्निना भस्मना चैव षड्भिः पङ्क्तिर्विभिद्यते” ॥
इति कूर्म्मे १५ अध्यायः ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“पचि व्यक्तीकरणे”@} 2 3 ‘पच व्यक्तीकरणे’ इति दुर्गः।
‘तिङो गोत्रादीनि--’ 4 इत्यत्र काशिकायां न्यासे च ‘पचति 5 गोत्रम्’ इत्युक्तत्वात् तन्मतेऽपि ‘पच’ इत्येव पाठ इति गम्यते।
पच इत्यदन्तपाठेऽपि धातोरस्या- निट्त्वम्, अनिट्कारिकासु पाठात्--इति ज्ञेयम्।]] ‘णौ पञ्चयति विस्तारे व्यक्तौ तु शपि पञ्चते।’ 6 इति देवः।
पञ्चकः-ञ्चिका, पञ्चकः-ञ्चिका, पिपञ्चिषकः-षिका, पापञ्चकः-ञ्चिका
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिककञ्चतिवत् 7 ज्ञेयानि।
8 पङ्कः, 9 पङ्क्तिः, 10 पञ्चालाः
इति अस्य धातो रूपाणीति विशेषः।
11 पञ्चितः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (९५८)
02
=>
 (१-भ्वादिः-१७४। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 (८-१-२७)
05
=>
 [= व्यक्तीकरोति]
06
=>
 (श्लो। १८)
07
=>
 (१४५)
08
=>
 [[५। घञि, न्यङ्क्वादिपाठात् कुत्वम्।]]
09
=>
 [[६। बाहुलकात् ‘क्तिन्नपि इष्यते’ (वा। ३-३-९४) इति क्तिन्, कुत्वं च।]]
10
=>
 [[७। ‘तमिविडि--’ (द। उ। ८-११५) इति कालच्प्रत्यये रूपम्। पञ्चते पञ्चयति वा पञ्चालाः = विषयः, पर्वतेश्वरयक्षश्च।]]
11
=>
 [[आ। ‘अमुञ्चनैर्मञ्चितचित्तपञ्चितत्रयीमतप्रस्तुचितैः शुभार्जकैः।’ धा। का। १। २४।]]