निषेध (niSedha)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
English निषेध niSedha prohibition
प्रतिवारयति { प्रति- वृ } prativArayati { prati- vR } verb prohibit
निषेधति { निषिध् } niSedhati { niSidh } verb prohibit
प्रतिषेधति { प्रतिषिध् } pratiSedhati { pratiSidh } verb prohibit
निवारयति { नि- वृ } nivArayati { ni- vR } verb 10 prohibit
अपराध्यति { अप- राध् } aparAdhyati { apa- rAdh } verb 4 prohibit
निषेदयति { नि- सिध् } niSedayati { ni- sidh } verb caus. prohibit
वारयति { वृ } vArayati { vR } verb caus. prohibit
निवारयते { निवृ } nivArayate { nivR } verb caus. prohibit
निषेधयति { निषिध् } niSedhayati { niSidh } verb caus. prohibit
प्रतिषेधयति { प्रतिषिध् } pratiSedhayati { pratiSidh } verb caus. prohibit
विनिर्वारयति { विनिवृ } vinirvArayati { vinivR } verb caus. prohibit
वारयते { वृ } vArayate { vR } verb caus. prohibit
निषिद्ध niSiddha prohibited
प्रतिषिद्ध pratiSiddha prohibited
प्रनिषिद्ध praniSiddha prohibited
प्रतिवारित prativArita prohibited
प्रत्याख्यात pratyAkhyAta prohibited
वारित vArita prohibited
विगर्हित vigarhita prohibited
निषेध niSedha prohibition
निषिद्धि niSiddhi prohibition
प्रतिचोदना praticodanA prohibition
अपरोध aparodha prohibition
उपालम्भ upAlambha prohibition
प्रतिषेध pratiSedha prohibition
प्रत्यारम्भ pratyArambha prohibition
विघात vighAta prohibition
विप्रतिषेध vipratiSedha prohibition
व्यासेध vyAsedha prohibition
सेध sedha prohibition
प्रतिवारित prativArita prohibition
प्रवारण pravAraNa prohibition
अप्रतिषेध apratiSedha non-prohibition
बहिर्वाणिज्यकर्मनिषेध bahirvANijyakarmaniSedha prohibition of export
प्रतिषेधापवाद pratiSedhApavAda annulment of a prohibition
विधिषेध vidhiSedha commandment and prohibition
विधिनिषेधता vidhiniSedhatA being precept and prohibition
अलमर्थवचस् alamarthavacas word of refusal or prohibition
मैथुनाभिघात maithunAbhighAta prohibition of sexual intercourse
अतिक्रान्तनिषेध atikrAntaniSedha one who has neglected a prohibition
प्रतिषेध pratiSedha enforcing or reminding of a prohibition
अविक्रम avikrama non-prohibition of the change of a Visarga into an USman
प्रतिप्रसव pratiprasava suspension of a general prohibition in a particular case
Wilson
EnglishApte
Englishनिषेधः [niṣēdhḥ], 1 Prohibition, warding or keeping off, stopping, prevention.
Negation, denial.
The particle of negation. द्वौ निषेधौ प्रकृतार्थं गमयतः
A prohibitive rule (opp. विधि)
Deviation from a rule, exception.
Apte 1890
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
EnglishBenfey
EnglishApte Hindi
Hindiनिषेधः
- नि+सिध्+घञ्
"प्रतिषेध, दूर रखना, दूर हटाना, रोकना, प्रतिरोध"
निषेधः
- नि+सिध्+घञ्
"प्रत्याख्यान, मुकरना"
निषेधः
- नि+सिध्+घञ्
नकारात्मक अव्यय
निषेधः
- नि+सिध्+घञ्
प्रतिषेधक नियम
निषेधः
- नि+सिध्+घञ्
"नियम से व्यतिक्रम करना, अपवाद"
Shabdartha Kaustubha
Kannadaनिषेध
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಡೆಯುವುದು /ಬೇಡವೆಂದು ಅಡ್ಡಿ ಮಾಡುವುದು
निष्पत्तिः - > नि + षिध (गत्याम्) - "घञ्" (३-३-१८)
निषेध
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಡೆಯುವುದು /ಕೂಡದೆಂದು ಹೇಳುವುದು
निषेध
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಡೆಯುವುದು /ತಪ್ಪಿಸುವುದು
निषेध
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಿವಾರಿಸುವುದು /ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಅಟ್ಟಿ ಕಳುಹಿಸುವುದು
L R Vaidya
EnglishAbhyankara Grammar
Englishनिषेध negation
prohibition
cf निषे- धपञ्चसूत्रीयं स्वरार्था Bhasavrtti on P. II. 2.16
cf. निषेधाश्च बलीयांसः Par. Sek. Pari. 112. The word प्रतिषेध is used frequently in this sense in old grammar works such as the Mahabhasya, the word निषेध be- ing comparatively a modern one.
Sanskrit Tibetan
Tibetanbkag pa
१) निवर्तन २) निवार्यते ३) निषिद्ध ४) निषेध ५) प्रतिषेध
bkag zin
१) अरुणत् २) निषेध ३) यत्य (?)
dgag pa
१) निवृत्ति २) निषेध ३) प्रतिषेध ४) प्रतिषेध्य ५) रोध ६) विधून ७) स्तम्ब्भन
gog pa yin
१) निषिध्यते २) निषेध
gog par 'gyur ba
निषेध
अभिधानरत्नमाला
Sanskritबाधा
बाधा, दुःख, निषेध
शलाकायुधयोः शल्यं बाधा दुःखनिषेधयोः ।
verse 5.1.1.834
page 0096
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritवाचस्पत्यम्
Sanskritनिषेध नि + सिध--भावे घञ् । १ वारणे २ निवर्त्तने ।निषिध्यतेऽनेन करणे घञ् । ३ अनिष्टसाधनताबोधकवेदादिवाक्यभेदे “स च (वेदः) विधिमन्त्रनामधेयनिषे-धार्थवादभेदात् पञ्चविधः” लौगाक्षिभास्करः । तल्ल-णादि तत्र निरूपितं यथा“पुरुषस्य निवर्त्तकं वाक्यं निषेधः निषेधवाक्यानाम-र्थहेतुक्रियानिवृत्तिजनकत्वेनैवार्थवत्त्वात् । तथाहि यथाविधिः प्रवर्त्तनां प्रतिपादयन् स्वप्रवर्त्तकत्वनिर्वाहार्थं वि-धेयस्य यागादेरिष्टसाधनत्वमाक्षिपन् पुरुषं तत्र प्रवर्त्त-यति । तथा “न कलञ्जं भक्षयेत्” इत्यादि निषेषोऽपिनिवर्त्तयन् स्वनिवर्त्तकत्वनिर्वाहार्थं निषेध्यस्य कलञ्ज-भक्षणस्य परानिष्टसाधनत्वमाक्षिपन् पुरुषं ततो निवर्त्त-यति । ननु निषेधवाक्यस्य कथं निवर्त्तनाप्रतिपादकत्व-मिति चेत्? उच्यते न ताबदत्र धात्वर्थस्य नञर्थेना-न्वयः अव्यवधानेऽपि तस्य प्रत्ययार्थभावनोपसर्जनत्वे-नोपस्थितेः । न ह्यन्योपसर्जनत्वेनोपस्थितमन्यत्रान्वेति ।अन्यथा राजपुरुषमानयेत्यादावपि राज्ञः क्रियान्वया-पत्तेः । अतः प्रत्ययार्थस्यैव नञर्थेऽन्वयः । तत्रापि ना-ख्यातांशवाच्यार्थभावनायाः, तस्या लिङशवाच्यप्र-वर्त्तनोपसर्जनत्वेनोपस्थितेः । किन्तु लिङशवाच्यशाब्दभावनायाः, तस्याः सर्वापेक्षया प्रधानत्वात् । नञश्चैषस्वभावो यत् स्वसमभिव्याहृतपदार्थविरोधिबोधकत्वम् ।यथा “घटोनास्तीत्यादौ” अस्तीति शब्दसमभिव्याहृतोनञ् घटसत्ताविरोधिनिवर्त्तनामेव वोधयति विधिवा-क्यश्रवणेऽय मां प्रवर्त्तयतीति प्रतीतेः । तस्मान्निषेध-वाक्यस्थले निवर्त्तनैव वाक्यार्थः! यदा तु प्रत्ययार्थस्यतत्रान्वये बाधकं तदा धात्वर्थस्यैव तत्रान्वयः । तच्च बा-धकं द्विविधम् । तस्य व्रतमित्युपक्रमो विकल्पप्रसक्तिश्च ।तत्राद्यं “नेक्षेतोद्यन्तमादित्यम्” इत्यादौ तस्य व्रतमि-त्युपक्रम्यैतद्वाक्यपाठात् । तथा चात्र पर्युदासाश्रय-णम् । तथा हि व्रतशब्दस्य कर्त्तव्यार्थरूढत्वात्तस्य व्रत-मित्यत्र स्नातकस्य व्रतानां कर्त्तव्यत्वेनोपक्रमात् किंतत् कर्त्तव्यमित्याकाङ्क्षायां “नेक्षेतोद्यन्तमादित्यम्” इत्या-दिना कर्त्तव्यार्थ एव प्रतिपादनीयः । अन्यथा पूर्वोत्तर-वाक्ययोरेकवाक्यत्वं न स्यात् । तथा च नञर्थेन प्रत्य-यार्थान्वये स्कर्त्तव्यार्थानवबोधात् विध्यर्थप्रवर्त्तनाविरो-धिनिवर्त्त नाया एव तादृशनञा बोधनात् तस्याश्च क-र्त्तव्यार्थत्वाभावात् । तस्मान्नेक्षेतेत्यत्र नञा धात्वर्थ-विरोध्यनीक्षणसङ्कल्प एव लक्षणया प्रतिपाद्यते । तस्यकर्त्तव्यत्वसम्भवात् । आदित्यविषयकारोक्षणसङ्कल्पेन भाव-येदिति वाक्यार्थस्तत्र भाव्याकाङ्क्षायाम् “एतावता हैनसावियुक्तो भवतीति” वाक्यशेषावगतः एपिक्षयो भाव्यतया-न्वेति । एवञ्च पूर्वोत्तरयोरेकवाक्यत्वं निर्वहत्येव । नचात्र धात्वर्थविरोधिनः पदार्थान्तरस्यापि सम्भवात् कथ-मनीक्षणसङ्कल्पस्यैव भावनान्वय इति वाच्यम् तत्रकर्त्तव्यत्वाभावेन प्रकृते भावनान्वयायोग्यत्वात् । द्वितीयं“यजतिषु ये यजामहङ्करोति नानुयाजेषु” इत्यादौ । अत्रविकल्पप्रसक्त्यैव पर्युदासाश्रयणात् । तथाहि यद्यत्रवाक्ये नञर्थे प्रत्ययार्थान्वयः स्यात्तदा “अनुयाजेषु येयजामहे” इति मन्त्रस्य प्रतिषेधः स्यात् । अनुयाजेषुये मजामहे” न कुर्यादिति । स च प्राप्तिपूर्वक एव प्राप्त-स्यैव प्रतिषेधात् । प्राप्तिश्च यजतिषु “ये यजामहङ्करो-तीति” शास्त्रादेव वाच्या । शास्त्रप्राप्तस्य च प्रतिषेधेविकल्प एव न तु बाधः । प्राप्तिमूलरागस्येव तन्मूल-शास्त्रस्य शास्त्रान्तरेण बाधायोगात् । न च पदे जुहोती-त्यादौ हि विशेषशास्त्रेणाहवनीये जुहोतीति शास्त्रस्येवनानुयाजेष्वित्यनेन यजतिषु ये यजामहङ्करोतीत्यस्यबाधः स्यादिति वाच्यम् परस्परनिरपेक्षयोरेव शास्त्र-योर्बाध्यबाधकभावात् । पदशास्त्रस्य हि स्वार्थविधाना-र्थमाहवनीयशास्त्रानपेक्षणान्निरपेक्षत्वम् । प्रकृते तुनिषेधशास्त्रस्य निषेध्यप्रसक्त्यर्थं “यजतिषु ये यजामहम्”इत्यस्यानपेक्षणान्न निरपेक्षत्वम् । तस्माच्छास्त्रविहितस्यशास्त्रान्तरेण प्रतिषेबे विकल्पएव, स च न युक्तः । वि-कल्पे शास्त्रस्य पाक्षिकाप्रामाण्यापातात् । न “ह्यनुया-जेषु ये यजामहम् इत्यस्यानुष्ठाने नानुयाजेष्वित्यस्यप्रामाण्यं सम्भवति, व्रीहियागानुष्ठाने यवशास्त्रस्येव ।द्विरदृष्टकल्पना च स्यात्, विधिप्रतिषेधयोरपि पुरुषार्थ-त्वात् । अतोऽत्र न प्रतिषेधस्याश्रयणम् । किन्तु अनु-याजसम्बन्धमाश्रित्य पर्युदासस्यैव । इत्थञ्चानुयाजव्यति-रिक्तेषु “यजतिषु ये यजामहे” इति मन्त्रं कुर्य्यादितिवाक्यार्थबोधः नञोऽनुयाजव्यतिरिक्ते लाक्षाणिक-त्वात् । एवञ्च न विकल्पः । अत्र च वाक्ये “ये यजा-महे” इति न विधीयते । “यजतिषु ये यजामहे”इत्यनेनैव प्राप्तत्वात् । किन्तु सामान्यशास्त्रप्राप्तये “ये यजा-महे” इत्यनुवादेन तस्यानुयाजव्यतिरिक्तविषयत्वं वि-धीयते यत् यजतिषु ये यजामहङ्करोति तदनुयाजव्यति-रिक्तेष्वेवेति । नन्वेवं सामान्यतः प्राप्तस्य विशेषसङ्कोचरू-पादुपसंहारात् पर्युदासस्य भेदो न स्यादिति चेन्नउपसंहारो हि तन्मात्रसङ्कोचार्थः । यथा पुरोडाशे“चतुर्द्धा करोतीति” सामान्यप्राप्तचतुर्द्धाकरणम् “आग्नेयचतुर्द्धा करोतीति” विशेषादाग्नयपुरोडाशमात्रे सङ्कोच्यते पर्युदासस्तु तदन्यमात्रसङ्कोचार्थ इति ततोभेदात् । कुत्रचिद्विकल्पप्रसक्तावप्यनगत्या प्रतिषेधाश्रय-णम् । यथा “नातिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति” इत्यादौ ।अत्र “अतिरात्रे षोडशिनं गृह्णातीति” शास्त्रप्राप्तषो-डशिग्रहणस्य निषेधाद्विकल्पप्रसक्तावपि न पर्युदासाश्र-यणम्, असम्भवात् । तथाहि यद्यत्र षोडशिपदार्थेनञर्थान्वयस्तदातिरात्रे षोडशिव्यतिरिक्तं गृह्णातीतिवाक्यार्थबोधः स्यात् । स च न सम्भवति “अतिरात्रेषोडशिनं गृह्णातीति” प्रत्यक्षविधिविरोधात् । यदिचातिरात्रपदार्थेनान्वयस्तदातिरात्रव्यतिरिक्ते षोडशिनंगृह्णातीति वाक्यार्थबोधः स्यात् । सोऽपि न सम्भवति, तद्विधिविरोधात् । अतोऽनन्यगत्या शास्त्रप्राप्नषोडशि-ग्रहणस्यैव निषेधः । न च विकल्पप्रसक्तिः तस्याप्याश्रय-णीयत्वात् । इयांस्तु विशेषो यद्विकल्पादावेकप्रतिषिध्यमा-नस्य नानर्थहेतुत्वम् । यथा “न कलञ्जं भक्षयेत्” इत्यादौकलञ्जभक्षणादेः, तत्र भक्षणनिषेधस्यैव पुरुषार्थत्वात् ।न च “दीक्षितो न ददाति न जुहोति” इत्यादौ शास्त्र-प्राप्तदानहोमादीनां निषेधाद्विकल्पापत्तिरिति वाच्यम् ।स्वतः पुरुषार्थभूतदानहोमादीनां निषेधस्य पुरुषार्थत्वाऽभावेपि निषिध्यमानस्यानर्थहेतुत्वम् यथा क्रतौ स्त्री-गमनादेः । तन्निषेधस्य क्रत्वर्थत्वेन तस्य क्रतुवैगुण्यस-म्पादकत्वात्” ।
Burnouf
FrenchNo entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.