निर्वाण (nirvANa)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Capeller Eng

English

 1 निर्वाण n.
  blowing out,  extinction,  disappearance
liberation i.e.
  annihilation or eternal bliss ((r. ))
 joy,  satisfaction
i.g.
  

 2 निर्वाण a.
  extinguished,  set (sun),  liberated,  blessed. 

Yates

English

 नि-र्व्वाण (णं) 1.
n.
  External happiness
or absorption
 extinction. 
a. Li-
berated
 extinct
 dead
 set (as
a planet)
 without arrows.

Spoken Sanskrit

English

निर्वाण 	-	 nirvANa 	-	 n.
  	-	 finalliberation
निर्वाण 	-	 nirvANa 	-	 adj.
  	-	  disappeared
निर्वाण 	-	 nirvANa 	-	 adj.
  	-	  tamed
निर्वाण 	-	 nirvANa 	-	 adj.
  	-	  immovable
निर्वाण 	-	 nirvANa 	-	 adj.
  	-	  plunged
निर्वाण 	-	 nirvANa 	-	 adj.
  	-	  quieted
निर्वाण 	-	 nirvANa 	-	 adj.
  	-	  dead
निर्वाण 	-	 nirvANa 	-	 adj.
  	-	  calmed
निर्वाण 	-	 nirvANa 	-	 adj.
  	-	  lost
निर्वाण 	-	 nirvANa 	-	 adj.
  	-	  set
निर्वाण 	-	 nirvANa 	-	 adj.
  	-	  extinguished  [ as a lamp or fire ]
निर्वाण 	-	 nirvANa 	-	 adj.
  	-	  deceased
निर्वाण 	-	 nirvANa 	-	 adj.
  	-	  blown or put out
निर्वाण 	-	 nirvANa 	-	 adj.
  	-	  immersed
निर्वाण 	-	 nirvANa 	-	 n.
  	-	  absolute extinction or annihilation of individual existence or of all desires and passions
निर्वाण 	-	 nirvANa 	-	 n.
  	-	  vanishing
निर्वाण 	-	 nirvANa 	-	 n.
  	-	  perfect calm or repose or happiness
निर्वाण 	-	 nirvANa 	-	 n.
  	-	  cessation of attachments
निर्वाण 	-	 nirvANa 	-	 n.
  	-	  bathing of an elephant
निर्वाण 	-	 nirvANa 	-	 n.
  	-	  setting
निर्वाण 	-	 nirvANa 	-	 n.
  	-	  dissolution
निर्वाण 	-	 nirvANa 	-	 n.
  	-	  cessation of passions
निर्वाण 	-	 nirvANa 	-	 n.
  	-	  instructing in sciences
निर्वाण 	-	 nirvANa 	-	 n.
  	-	  cessation
निर्वाण 	-	 nirvANa 	-	 n.
  	-	  post to which an elephant is tied
निर्वाण 	-	 nirvANa 	-	 n.
  	-	  extinction of the flame of life
निर्वाण 	-	 nirvANa 	-	 n.
  	-	  blowing out
निर्वाण 	-	 nirvANa 	-	 n.
  	-	  death or final emancipation from matter and re-union with the Supreme Spirit
निर्वाण 	-	 nirvANa 	-	 n.
  	-	  extinction
निर्वाण 	-	 nirvANa 	-	 n.
  	-	  highest bliss or beatitude
निर्वाण 	-	 nirvANa 	-	 n.
  	-	  disappearance
निर्वाण 	-	 nirvANa 	-	 n.
  	-	  offering oblations

 
   निर्वाण  nirvANa adj.
   calmed   
   अभ्युपशान्त  abhyupazAnta adj.
   calmed    
   उपशान्त  upazAnta adj.
   calmed   
   व्युपशान्त  vyupazAnta adj.
   calmed    
   श्रान्त  zrAnta adj.
   calmed   
   अभिशाम्यति  { अभिशम् }  abhizAmyati  { abhizam } verb  be calmed    
   प्रशान्तकाम  prazAntakAma adj.
   one whose desires are calmed      
            

 
   निर्वाण  nirvANa adj.
   quieted

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Wilson

English

 निर्व्वाण
mfn.
   (-णः-णा-णं)
1 Liberated from existence.
2 Dead,  deceased.
3 Gone out,  extinguished,  (as a fire.)
4 Set,  as a planet.
5 Immersed,  plunged.
6 Having no arrows.
n.
  (-णं)
1 Eternal happiness,  emancipation from matter,  and re-union with the deity: it
is especially employed in this sense by the Bauddhas and Jains, 
understanding by it perfect and perpetual calm. 
2 Setting,  disappearing,  departure.
3 Refraining,  desisting,  leaving off,  cessation. 
4 Union,  association, 
 blending,  confluence.
5 Bathing or plunging of an elephant.
6 Repose.
7 Vacuity,  vacuum or space.
8 Instructing in science.
E.
  निर् before वाण to blow,  &c. affix क्त,  deriv.
  irr
 . or निर्
neg. वाण an arrow.

Apte

English

निर्वाण [nirvāṇa],  p. p. 

Blown or put out,  extinguished (as a lamp or fire)
 निर्वाणवैरदहनाः प्रशमादरीणाम् Ve.*
  1.7
 Ku.*
  2.23.

Lost,  disappeared.

Dead,  deceased.

Liberated from existence.

Set (as the sun).

Calmed,  quieted.

Plunged.

णम् Extinction
 अपि निर्वाणमायाति नानलो याति शीतताम् H.*
  1.131
 शनैर्निर्वाणमाप्नोति निरिन्धन इवानलः Mb.
 

Vanishing from sight,  disappearance.

Dissolution,  death.

Final liberation or emancipation from matter and reunion with the Supreme Spirit,  eternal bliss
 निर्वाणं नाधिगच्छेयुर्जीवेयुः पशु- जीविकाम् Mb.
 *  3.31, 26
 निर्वाणमपि मन्ये$हमन्तरायं जयश्रियः Ki.*
  11.69
 R.*
  12.1.

(With Buddhists) Absolute extinction or annihilation,  complete extinction of individual or worldly existence.

Perfect and perpetual calm,  repose
 निर्वाणं समुपगमेन यच्छते ते (नमः) Ki.*
  18.39.

Complete satisfaction or pleasure,  supreme bliss,  highest felicity
 स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतो$धिगच्छति Bg.*
  5.24
 अये लब्धं नेत्रनिर्वाणम् Ś.*
  3
 M.*
  3.1
 Śi.*
  4.23
 V.*
  3.21.

Cessation,  desisting.

Vacuity.

Union,  association,  confluence.

The bathing of an elephant
 as in अनिर्वाण R.*
  1.71.

Instruction in sciences.

Finis,  completion
 प्राप्य संकल्पनिर्वाणं नातिप्रीतो$भ्यगात् पुरम् Bhāg.*
  4.9.27. Comp.
   -पुराणम् offering oblations to the dead (?)
 Rāj. T. -भूयिष्ट a.
  almost vanished or departed
 see under निर्वा (3) above. -मस्तकः final emancipation or deliverance,  final beatitude.

Apte 1890

English

 निर्वाण p. p. 1 Blown or put out,  extinguished (as a lamp or fire)
 निर्वाणवैरदहनाः प्रशमादरीणां Ve. 1. 7
 Ku. 2. 23. 
2 Lost,  disappeared. 
3 Dead,  deceased. 
4 Liberated from existence. 
5 Set (as the sun). 
6 Calmed,  quieted. 
7 Plunged. 
णं 1 Extinction
 H. 1. 131
 शनैर्निर्वाणमाप्नोति निरिंधन इवानलः Mb. 
2 Vanishing from sight,  disappearance. 
3 Dissolution,  death. 
4 Final liberation or emancipation from matter and reunion with the Supreme Spirit,  eternal bliss,  निर्वाणमपि मन्येऽहमंतरायं जयश्रियः Ki. 11. 69
 R. 12. 1. 
5 (With Buddhists) Absolute extinction or annihilation,  complete extinction of individual or worldly existence. 
6 Perfect and perpetual calm,  repose
 Ki. 18. 39. 
7 Complete satisfaction or pleasure,  supreme bliss,  highest felicity
 अये लब्धं नेत्रनिर्वाणं Ś. 3
 M. 3. 1
 Śi. 4. 23
 V. 3. 21. 
8 Cessation,  desisting. 
9 Vacuity. 
10 Union,  association,  confluence. 
11 The bathing of an elephant
 as in अनिर्वाण at R. 1. 71. 
12 Instruction in sciences. 
Comp. 
पुराणं offering oblations to the dead (?) 
भूयिष्ठ a. almost vanished or departed
 see under निर्वा (3) above. 
मस्तकः final emancipation or deliverance,  final beatitude. 

Monier Williams Cologne

English

 निर्-°वाण mfn.
   blown or put out,  extinguished (as a lamp or fire),  set (as the sun),  calmed,  quieted,  tamed (cf.   अ-निर्व्°),  dead,  deceased (lit.  having the fire of life extinguished),  lost,  disappeared,  MBh.
  
 Kāv.
  &c.
  

 immersed,  plunged,  L.
 

 immovable,  L.
 

 निर्-°वाण n.
  blowing out,  extinction,  cessation,  setting,  vanishing,  disappearance (°णं-√ कृ,  to make away with anything i.e. not to keep one's promise)

 extinction of the flame of life,  dissolution,  death or final emancipation from matter and re-union with the Supreme Spirit,  MBh.
   &c.
   &c.
  

 (with Buddhists and Jainas) absolute extinction or annihilation (=  शून्य,  L.
 ) of individual existence or of all desires and passions,  MWB.
  137-139 &c.
  

 perfect calm or repose or happiness,  highest bliss or beatitude,  MBh.
  
 Kāv.
  &c.
  

 N.
  of an Upaniṣad

 instructing in sciences,  L.
 

 bathing of an elephant,  L.
 

 the post to which an elephant is tied,  Gal.
 

 offering oblations (for 1. निर्-वापण ?),  L.
 

Monier Williams 1872

English

 1. निर्-वाण,  अस्,  आ,  अम् (for 2. निर्-वाण see p. 501, 
col. 1),  blown out,  gone out,  put out,  extinguished
(as a fire)
 lost,  disappeared
 liberated from exist-
ence (lit. having the fire of life extinguished)
 dead, 
deceased,  defunct
 set (as a planet)
 calmed,  quieted, 
(अ-निर्वाण,  an elephant not yet tamed or one
just caught and wild)
 immersed,  plunged
 (अम्),  n.
blowing out,  extinguishing,  extinction,  (in this and
some of the following senses निर्-वाणम् is not the
neut. of the pass. part. but formed fr. निर्-वा with
affix अन),  becoming extinguished,  disappearance, 
setting,  vanishing from sight,  (निर्वाणं कृ,  to
act as if nothing had happened,  not to keep one's
promise)
 extinction of the flame of life,  dissolution, 
liberation,  eternal bliss,  final emancipation from
matter and reunion with the deity,  union with the
Supreme Spirit
 (with Buddhists and Jainas) absolute
extinction or annihilation,  complete extinction of
individual existence
 perfect and perpetual calm, 
repose
 complete satisfaction or pleasure,  highest
felicity
 desisting,  leaving off,  cessation
 vacuity, 
vacuum
 union,  association,  blending,  confluence
 of-
fering oblations,  (perhaps wrongly for 1. निर्-वापण)
bathing of an elephant (because he draws in water
with his trunk and then blows it out over his body)
instructing in sciences
 ‘Deliverance, ’ N. of an Upa-
niṣad
 [cf. अप-न्°,  परि-न्°।]
—निर्वाण-पुराण, 
अम्,  n. offering oblations to the dead.
—निर्वाण-
प्रकरण,  अम्,  n.,  N. of the fourth chapter of
the Vāsiṣṭha-rāmāyaṇa,  commonly called Yoga-
vāsiṣṭha.
—निर्वाण-भूयिष्ठ,  अस्,  आ,  अम्,  almost
all vanished or departed.
—निर्वाण-मण्डप,  N.
of a temple.
—निर्वाण-मन्त्र,  अम्,  n.,  N. of a
mystical formula.
—निर्वाण-मस्तक,  अस्,  m. libe-
ration,  deliverance.
—निर्वाण-रुचि,  अयस्,  m. pl.
‘delighting in final beatitude, ’ N. of a class of
deities under the eleventh Manu
 [cf. निर्माण-रति।]
—निर्वाण-लक्षण,  अस्,  आ,  अम्,  having complete
felicity as its characteristic mark.
—निर्वाण-सूत्र, 
अम्,  n.,  N. of certain Buddhist Sūtras.

 निर्वाण 2. निर्-वाण,  अस्,  आ,  अम् (for 1. see
under निर्-वा,  p. 500,  col. 3),  having no arrows.

Benfey

English

 निर्वाण निर्वाण,  i. e. निस्-वा + अन
 n.
 
Becoming extinguished,  MBh. 4,  716.
Final emancipation,  MBh. 14,  543.
Union with God,  Bhāg. P. 4,  6,  39.
Complete satisfaction,  MBh. 3,  10438.
Pleasure,  Mārk. P. 20,  13.

Hindi

व्यक्तिगत आत्मा की भौतिक दुनिया से मुक्ति

Apte Hindi

Hindi

निर्वाण
भू* क* कृ* - निर्+वा+क्त
"पफूंक मार कर बुझाया हुआ,  बुझाया गया"

निर्वाण
भू* क* कृ* - निर्+वा+क्त
"खोया ,  लुप्त"

निर्वाण
भू* क* कृ* - निर्+वा+क्त
"मृत,  मरा हुआ"

निर्वाण
भू* क* कृ* - निर्+वा+क्त
जीवन से मुक्त

निर्वाण
भू* क* कृ* - निर्+वा+क्त
अस्त

निर्वाण
भू* क* कृ* - निर्+वा+क्त
"शान्त,  चुपचाप"

निर्वाण
भू* क* कृ* - निर्+वा+क्त
डूबा हुआ

निर्वाणम्
नपुं*
   - -
बुझाना

निर्वाणम्
नपुं*
   - -
"दृष्टि से ओझल होना,  लोप होना"

निर्वाणम्
नपुं*
   - -
"विघटन,  मृत्यु "

निर्वाणम्
नपुं*
   - -
"माया या प्रकृति से मुक्ति पाकर परमात्मा से मिलन,  शाश्वत आनन्द"

निर्वाणम्
नपुं*
   - -
"सांसारिक जीवन से व्यक्ति का पूर्ण निर्वाण,  बौद्धों की मोक्षप्राप्ति"

निर्वाणम्
नपुं*
   - -
"पूर्ण और शाश्वत शान्ति,  सदा के लिए विश्राम"

निर्वाणम्
नपुं*
   - -
"पूर्ण संतोष या आनन्द,  ब्रह्मानन्द,  परमानन्द"

निर्वाणम्
नपुं*
   - -
"विश्राम,  विराम"

निर्वाणम्
नपुं*
   - -
शून्यता

निर्वाणम्
नपुं*
   - -
"सम्मिलन,  साहचर्य,  संगम"

निर्वाणम्
नपुं*
   - -
हस्तिस्नान

निर्वाणम्
नपुं*
   - -
विज्ञान में शिक्षण

Shabdartha Kaustubha

Kannada

निर्वाण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೌಖ್ಯ /ಆನಂದ /ಸಂತೋಷ
निष्पत्तिः - > निर् + वा (गतिगन्धनयोः) - "क्तः" (३-४-७२)
प्रयोगाः - > "कुर्वन्ति द्यामुत्पतन्तः स्मरार्तस्वर्लोकस्त्रीगात्रनिर्वाणमत्र"
उल्लेखाः - > माघ० ४-२३
निर्वाण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಾಂತಿ /ಮನಸ್ಸಿಗೆ ನೆಮ್ಮದಿ
प्रयोगाः - > "निर्वाणं समुपगमेन यच्छते ते बीजानां प्रभव नमोऽस्तु जीवनाय"
उल्लेखाः - > किरा० १८-३९
निर्वाण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿನಾಶ /ಅಳಿವು
प्रयोगाः - > "पुंसामलब्धनिर्वाणज्ञानदीपमयात्मनाम्"
उल्लेखाः - > नैष० १७-३१
निर्वाण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > (ದೀಪವು) ನಂದಿ ಹೋಗುವುದು/ (ಬೆಂಕಿಯು) ಆರಿ ಹೋಗುವುದು
प्रयोगाः - > "मनस्वी म्रियते कामं कार्पण्यं न तु गच्छति । अपि निर्वाणमायाति नानलो याति शीतताम् ॥
उल्लेखाः - > हितो० १-१३३
निर्वाण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಾಶ್ವತವಾದ ಆನಂದ /ಎಂದೆದಿಗೂ ಇರುವ ಪರಮ ಸುಖ /ಮೋಕ್ಷ
प्रयोगाः - > निर्वाणमपि मनेऽहमन्तरायं जयश्रियः"
उल्लेखाः - > किरा० ११-६९
निर्वाण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > (ಬೌದ್ಧ ಮತದಲ್ಲಿ) ದೇಹಾತ್ಮವಿನಾಶ /ಸಂಪೂರ್ಣವಾದ ಅಳಿವು
निर्वाण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಂಗಮ /ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರುವುದು
निर्वाण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಜಸ್ನಾನ /ಆನೆಯು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಇಳಿದು ಮಾಡುವ ಸ್ನಾನ
प्रयोगाः - > "अरुन्तुदमिवालानमनिर्वाणस्य दन्तिनः"
उल्लेखाः - > रघु० १-७१
निर्वाण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಿಧನ /ಮರಣ
निर्वाण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿರಾಮ /ನಿಲುಗಡೆ /ಬಿಡುವು
विस्तारः - > "निर्वाणमस्तङ्गमने निवृतौ गजमज्जने । सङ्गमेऽप्यपवर्गे च" - मेदि०
निर्वाण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತನಾಗುವುದು
निर्वाण
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಆರಿಹೋದ /ನಂದಿಹೋದ /ಶಾಂತವಾದ (ಬೆಂಕಿ)
प्रयोगाः - > "निर्वाणवैरदहनाः प्रशमादरीणां नन्दन्तु पाण्डुतनयाः सह माधवेन"
उल्लेखाः - > वेणी० १-७
निर्वाण
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ನಾಶ ಹೊಂದಿದ /ಮರೆಯಾದ
निर्वाण
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಮೃತನಾದ
निर्वाण
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಅಸ್ತವನ್ನು ಹೊಂದಿದ
निर्वाण
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಮೋಕ್ಷ ಹೊಂದಿದ /ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿದ
निर्वाण
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಶಾಂತವಾದ /ಸ್ತಬ್ಧವಾದ /ನಿಃಶಬ್ದವಾದ
निर्वाण
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ನಿಶ್ಚಲವಾದ

L R Vaidya

English

 nirvARa {% (I) a. (f. णा) %} 1. Blown out,  put out,  extinguished (as a lamp),  Ve.i.
lost,  disappeared,  K.S.ii.23
dead,  deceased
calmed,  quited
plunged.

 nirvARa {% (II) n. %} 1. Extinction,  R.xii.1,  Am.S.98
vanishing from sight,  disappearance
dissolution,  death
eternal bliss,  final emancipation from matter and reunion with the supreme spirit,  R.xii.1
perpetual calm
complete satisfaction,  highest felicity
cessation
union,  association,  confluence
the bathing of an elephant,  अनिर्वाणस्य दंतिनः R.i.71
instruction in sciences
absolute annihilation,  complete extinction of worldly existence (in Buddhistic works).

Bopp

Latin

 निर्वाण (r. वा praef. निस्)
1) (suff. न) Part. pass. v.
2. वा praef. निस्.
2) (suff. अन) exstinctio. HIT. 62.
6. 31. 5.
 BH. 2. 72. 5. 24.: ब्रह्मनिर्वाणम् exstinctio in
summo numine,  quâ quis coalescit cum numine supremo.
3) delectatio,  oblectatio. SAK. 45. 13.: लब्धन् नेत्रनि-
र्वाणम्.

Indian Epigraphical Glossary

English

 nirvāṇa (CII 3),  annihilation of human passion
 a stage
in the Buddhist practices,  anterior to parinirvāṇa or complete
annihilation of personal existence by absorption into the all-
pervading spirit.
(HA),  same as mokṣa
 liberation from all bondage includ-
ing that of this earthly body
 the death of the Jinas or monks
who have obtained kevala-jñāna.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  निर्वाण-उपनिषद्,  निर्वाण
noun
 
एका उपनिषद्।
 "निर्वाण-उपनिषद् ऋग्वेदेन सम्बन्धिता।"

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
महानन्दोऽमृतं सिद्धिः कैवल्यमपुनर्भवः ।
शिवं निःश्रेयसं श्रेयो निर्वाणं ब्रह्म निर्वृतिः ॥ ७४ ॥
महोदयः सर्वदुःखक्षयो निर्याणमक्षरम् ।
मुक्तिर्मोक्षोऽपवर्गोऽथ मुमुक्षुः श्रमणो यतिः ॥ ७५ ॥
वाचंयमो व्रती साधुरनगार ऋषिर्मुनिः ।
निर्ग्रन्थो भिक्षुरस्य स्वं तपोयोगशमादयः ॥ ७६ ॥
-wordlist-
 
महानन्द (पुं),  अमृत (क्ली),  सिद्धि (स्त्री),  कैवल्य (क्ली),  अपुनर्भव (पुं),  शिव (क्ली),  निःश्रेयस् (क्ली),  श्रेयस् (क्ली),  निर्वाण (क्ली),  ब्रह्मन् (पुं),  निर्वृति (स्त्री),  महोदय (पुं),  सर्वदुःखक्षय (पुं),  निर्याण (क्ली),  अक्षर (क्ली),  मुक्ति (स्त्री),  मोक्ष (पुं),  अपवर्ग (पुं),  मुमुक्षु (पुं),  श्रमण (पुं),  यति (पुं),  वाचंयम (पुं),  व्रतिन् (पुं),  साधु (पुं),  अनगार (पुं),  ऋषि (पुं),  मुनि (पुं),  निर्ग्रन्थ (पुं),  भिक्षु (पुं),  मुमुक्षुस्व (क्ली),  तपस् (क्ली),  योग (पुं),  शम (पुं)

--source--
 
निर्वातस्तु गते वाते निर्वाणः पावकादिषु ॥ १४९४ ॥
-wordlist-
 
निर्वात (पुं),  निर्वाण (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

कैवल्य
कैवल्य,  निर्वाण,  निःश्रेयस्,  अमृत,  अक्षर,  ब्रह्मन्,  अपुनर्भव,  अपवर्ग,  मुक्ति,  मोक्ष,  महानन्द
कैवल्यं निर्वाणं निःश्रेयसममृतमक्षरं ब्रह्म ।
अपुनर्भवोऽपवर्गो मुक्तिर्मोक्षो महानन्दः ॥ १२४ ॥
verse 1.1.1.124
page 0016

Mahabharata

English

*nirvāṇa (“final emancipation”): III,  1185,  10439(?),  13502 (padaṃ),  15487 (siddhim parāṃ nºlakshaṇāṃ)
 VI,  950 (brahmanº),  1059 (brahmanº),  1060 (brahmanº),  1061 (do.),  1079 (śāntiṃ nºparamāṃ)
 XII,  631,  783,  †6258 (ºparāḥ),  6966,  7130 (ºgatamānasāḥ),  7150,  13014 (paramaṃ sukhaṃ),  13239 (paramaṃ Brahma)
 XIII,  1051 (ºda)
 XIV,  543.

Nirvāṇa(ṃ) = Śiva (1000 names^2).--Do.^2 = Vishṇu (1000 names).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 निर्व्वाणं,  क्ली,
   (निर् + वा गमने + क्तः । तस्यनः ।) अस्तगमनम् । निर्वृतिः । गजमज्जनम् ।(यथा,  रघुः । १ । ७१ ।“असह्यपीडं भगवन्नृणमन्त्यमवेहि मे ।अरुन्तुदमिवालानमनिर्व्वाणस्य दन्तिनः ॥
”)सङ्गमः । अपवर्गः । इति मेदिनी । णे,  ५८ ॥
(यथा,  भागवते । ३ । २८ । ३५ ।“मुक्ताश्रयं यर्हि निर्व्विषयं विरक्तंनिर्व्वाणमृच्छति मनः सहसा यथार्च्चिः ॥
”)विश्रान्तिः । इति हेमचन्द्रः ॥
 (समाप्तिः ।यथा भागवते । १ । ६ । २९ ।“आरब्धकर्म्मनिर्व्वाणो न्यपतत् पाञ्चभौतिकः ॥
”)निश्चलम् । शून्यम् । विद्योपदेशनम् । इतिशब्दरत्नावली ॥
 नाभिदेशे जप्यप्रणवपुटित-मातृकापुटितमूलमन्त्रम् । यथा,  --“कुल्लुकां मूर्द्ध्नि संजप्य हृदि सेतुं विचिन्तयेत् ।महासेतुं विशुद्धे तु षोडशारे समुद्धरेत् ॥
प्तणिपुरे तु निर्व्वाणं महाकुण्ड लिनीमधः ।स्वाधिष्ठाने कामबीजं राकिणी मूर्द्ध्नि संस्थितम् ।विचिन्त्य विधिवद्देवि ! मूलाधारान्तिकाच्छिवे ! ॥
विशुद्धान्तं स्मरेद्देवि ! विशतन्तुतनीयसीम् ।देवीस्थानं द्विजिह्वान्तं मन्त्रमूलावृतं मुहुः ॥
”निर्व्वाणं यथा,  --“अथ वक्ष्यामि निर्व्वाणं शृणु सावहितानधे ! ।प्रणवं पूर्व्वमुच्चार्य्य मातृकाद्यं समुच्चरेत् ॥
मातृकार्णां समस्ताञ्च पुनः प्रणवमुच्चरेत् ।एवं पुटितमूलन्तु प्रजपेन्मणिपूरके ॥
एवं निर्व्वाणमीशानि ! यो न जानाति पामरः ।कल्पकोटिसहस्रेषु तस्य सिद्धिर्न जायते ॥
”इत्यागमतत्त्वविलासः ॥
(विष्णुः । यथा,  महाभारते । १३ । १४९ । ७५ ।“त्रिसामा सामगः साम निर्व्वाणं भेषजंभिषक् ॥
”)

 निर्व्वाणः,  त्रि,  (निर् + वा + क्तः । “निर्व्वाणो-ऽवाते ।” ८ । २ । ५० । इति निष्ठातस्य नः ।)मुक्तः । यथा । निर्व्वाणो मुनिः । नष्टः । यथा ।निर्व्वाणो वह्रिः । (यथा,  कुमारे । ३ । ५२ ।“निर्व्वाणभूयिष्ठमथास्य वीर्य्यंसन्धुक्षयन्तीव वपुर्गुणेन ॥
”)निमग्नः । यथा । निर्व्वाणो हस्ती । इतिविशेष्यनिध्ने अमरः । ३ । १ । ९६ ॥
 वाण-शून्यश्च ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 निर्वाण त्रि०
  निर् + वा--क्त । “निर्वाणोऽवाते पा० तस्यनः । १ शान्ते वह्निमुन्यादौ २ चरसाश्रमस्थे मुनौ ३ निश्चले४ शून्ये शब्दर० । भावे क्त । ५ अस्तगमने ६ निर्वृतौ ७ गज-मज्जने ८ सङ्गमे ९ अपवर्गे मोक्षे मेदि० । १० विनाशेयादवः ११ विश्रान्तौ हेमच० । “निर्वाणोत्थानशयनानित्रीणि गजकर्माणीति” पालकाव्योक्ते १२ गजकर्मभेदे ।“अरुन्तुदमिवालानमनिर्वाणस्य दन्तिनः” रघुः । “अनि-र्वाणस्य मज्जनरहितस्येति” मल्लि० । “कुरुतेऽस्मिन्न-मोघेऽपि निर्वाणालातलाधवम्” । “निर्वाणभूयिष्ठम-थास्य वीर्य्यम्” कुमा० । निर्वृतौ “स्वर्लोकस्त्री गात्र-निर्वाणमत्र” माघः । “यतितव्यं समत्वेन निर्वाणमपिचेच्छता” “समत्वबुद्धेर्निर्वाणं फलमुक्तं श्रुतौ स्मृतौसर्वदुःखोपरमणलक्षण ब्रह्मणि स्थितिः” “स्थित्वाऽस्या-मन्तःकालेऽपि ब्रह्म निर्वाणमृच्छति” “स योगी ब्रह्म०निर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति” गीता । सर्वदुःखोपरमा-त्मकत्वात् निरतिशयानन्दरूपत्वाच्च परमपुरुषार्थकैवल्यरूपं ब्रह्म निर्वाणमृच्छति इत्यर्थः । १३ आदिगुरुके(ऽ।) त्रिकले मात्रागणभेदे १४ विद्योपदेशग्रन्थभेदे यथानिर्वाणतन्त्रादि । नाभिदेशे जप्ये १५ प्रणवपुटितमातृकापुटितस्वाभीष्टमन्त्रे । “कुल्लुकां मूर्द्ध्नि संजप्य हृदि-सेतुं विचिन्तयेत् । महासेतुं विशुद्धे तु षोडशारेसमुद्धरेत् । मणिपूरे तु निर्वाणं महाकुण्डलिनीमधः ।खाधिष्ठाने कामवीजं राकिणीमूर्ध्निसंस्थितम् । वि-चिन्त्य विधिवद् देवि! मूलाधारान्तिकाच्छिवे! । विशु-द्धान्तं स्मरेद्देवि! विसतन्तुतंनीयसीम् । देवीस्थानंद्विजिह्वान्तं मन्त्रमूलावृतं मुहुः” । तत्र निर्वाणं यथा“अथ वक्ष्यामि निर्वाणं शृणु सारहितानघे । प्रणवं पू-र्वमुच्चार्य्य मातृकाद्य समुच्चरेत् । मातृकार्णां समस्ताञ्चपुनः प्रणवमुच्चरेत् । एवं पुटितमूलन्तु प्रजपेन्मणि-पूरके । एवं निर्वाणमीशानि! यो न जानातिपामरः । कल्पकोटिसहस्रेषु तस्य सिद्धिर्न जायते” आगम-विलासतन्त्रम् ।

Capeller

German

 निर्वाण n.
  das Erlöschen,  Verschwinden
die Erlösung (r.),  Seligkeit,  Zufriednheit.

Burnouf

French

 निर्वाण निर्वाण a. (निर्वामि) éteint par
 un souffle
		 au fig. disparu,  parti,  cessé,  mort. -- S.
m.
  n.
  (sfx. अन) extinction: ज्वालस्य d'une flamme.
		 Au
fig. disparition
		 extinction de la vie
		 fin du mouvement,  repos
		 disparition d'une ch. dans une autre [par ex. d'un élephant dans
l'eau,  etc.]
		 extinction en Dieu: ब्रह्मनिर्वाणम् गच्चति
il. va s'éteindre en Brahmā.
		 Bd. anéantissement des conditions
de l'existence individuelle.
निर्वाणपरम a. qui a pour terme l'extinction. 

Stchoupak

French

 निर्-वाण-
 (१वा-) a. v. soufflé,  éteint,  fig. mort,  disparu, 
perdu,  couché (soleil) 
 apaisé,  calme,  dompté 
 nt. extinction,  disparition, 
cessation,  dissolution,  mort,  fait de s'affranchir de la vie matérielle et de
s'absorber dans l'Être suprême 
 bouddh. anéantissement définitif,  néant
absolu,  émancipation définitive 
 béatitude,  félicité suprême,  calme
absolu 
 -अं कृ- réduire à néant,  rendre nul,  not. ne pas tenir
parole.
°द- a. qui donne la béatitude.
°परम- a. qui atteint la paix suprême.
°भूयिष्ठ- sup. presque éteint ou disparu.
°रुचि- m.
  pl.
  certaine catégorie de dieux.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.