नियम (niyama)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 नियम m.
  (-मः)
	 1. Agreement,  contract,  engagement,  assent,  promise.
2. Any religious observance voluntarily practised,  as fasting, 
watching,  pilgrimage,  praying,  &c. voluntary penance,  meritor-
ious or supererogatory piety.
	 3. A religious observance or
obligation in general.
	 4. Certainty,  ascertainment.
	 5. Rule,  precept.
6. Usage,  practice.
	 7. Common places in poetry,  conventional
expression,  as notice of the Birch in describing the Himālaya,  of
the Sandal tree in describing the Malaya mountain,  the white-
ness of vesture,  blackness of hair,  the cry of the peacock in the
rains,  of the kokila in spring,  &c, 
 E.
  नि before,  यम् to refrain,  affix
घञ् वा ह्रस्वः ।

Capeller Eng

English

 नियम m.
  = prec.
  + limitation,  restriction to (loc.  or
प्रति)
 definition,  statement
 fixed rule or law,  strict necessity
promise,  vow
 voluntary restraint,  minor duty ((r. ))
 common-place ((rh. )).
Instr.  & abl.
  necessarily,  absolutely,  by all means. 

Yates

English

 नि-यम (मः) 1.
m.
  Agreement,  co-
venant
 religious observance
certainty
 precept
 practice.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

नियम 	-	 niyama 	-	 m.
  	-	 precept
चोदन 	-	  codana 	-	 adj.
  	-	 precept
प्रशिस् 	-	  prazis 	-	 f.
  	-	 precept
शिक्षा 	-	  zikSA 	-	 f.
  	-	 precept
उत्सर्ग 	-	  utsarga 	-	 m.
  	-	 precept
विधि 	-	  vidhi 	-	 m.
  	-	 precept
आचार 	-	  AcAra 	-	 m.
  	-	 precept
कृत्यविधि 	-	  kRtyavidhi 	-	 m.
  	-	 precept
प्रघट्टक 	-	  praghaTTaka 	-	 m.
  	-	 precept
संनियोग 	-	  saMniyoga 	-	 m.
  	-	 precept
परिसर 	-	  parisara 	-	 m.
  	-	 precept
प्रघटक 	-	  praghaTaka 	-	 m.
  	-	 precept
समय 	-	  samaya 	-	 m.
  	-	 precept
शास्त्र 	-	  zAstra 	-	 n.
  	-	 precept
विधान 	-	  vidhAna 	-	 n.
  	-	 precept
अनुशासन 	-	  anuzAsana 	-	 n.
  	-	 precept
निदर्शन 	-	  nidarzana 	-	 n.
  	-	 precept
नियमन 	-	  niyamana 	-	 n.
  	-	 precept
परिभाषण 	-	  paribhASaNa 	-	 n.
  	-	 precept
ज्ञापक 	-	  jJApaka 	-	 n.
  	-	 precept

नियम 	-	 niyama 	-	 m.
  	-	 precept
नियम 	-	 niyama 	-	 m.
  	-	 restriction
नियम 	-	 niyama 	-	 m.
  	-	 rule
नियम 	-	 niyama 	-	 m.
  	-	 law
नियम 	-	 niyama 	-	 m.
  	-	 limitation
नियम 	-	 niyama 	-	 adj.
  	-	  convention
नियम 	-	 niyama 	-	 m.
  	-	  agreement
नियम 	-	 niyama 	-	 m.
  	-	  particular process applied to minerals
नियम 	-	 niyama 	-	 m.
  	-	  contract
नियम 	-	 niyama 	-	 m.
  	-	  restraint of the mind
नियम 	-	 niyama 	-	 m.
  	-	  checking
नियम 	-	 niyama 	-	 m.
  	-	  lowering
नियम 	-	 niyama 	-	 m.
  	-	  any act of voluntary penance or meritorious piety
नियम 	-	 niyama 	-	 m.
  	-	  performing five positive duties
नियम 	-	 niyama 	-	 m.
  	-	  definition
नियम 	-	 niyama 	-	 m.
  	-	  rule or precept
नियम 	-	 niyama 	-	 m.
  	-	  controlling
नियम 	-	 niyama 	-	 m.
  	-	  necessity
नियम 	-	 niyama 	-	 m.
  	-	  any conventional expression or usual comparison
नियम 	-	 niyama 	-	 m.
  	-	  preventing

नियम 	-	 niyama 	-	 m.
  	-	 law
न्याय 	-	 nyAya 	-	 m.
  	-	 law
विधि 	-	 vidhi 	-	 m.
  	-	 law
अधिवक्ता 	-	 adhivaktA 	-	 f.
  	-	 lawyer
अधिवक्त्री 	-	 adhivaktrI 	-	 f.
  	-	 lawyer
उपविधि 	-	 upavidhi 	-	 m.
  	-	 by-law
विधिज्ञ 	-	 vidhijJa 	-	 m.
  	-	 lawyer
न्यायवादी 	-	 nyAyavAdI 	-	 m.
  	-	 lawyer
अधिनियम 	-	 adhiniyama 	-	 m.
  	-	 actoflaw
जमातृ 	-	 jamAtR 	-	 m.
  	-	 son-in-law
जामाता 	-	 jAmAtA 	-	 m.
  	-	 son-in-law
भार्या 	-	 bhAryA 	-	 f.
  	-	 lawfulwife
भ्रातृजाया 	-	 bhrAtRjAyA 	-	 f.
  	-	 sister-in-law
याता 	-	 yAtA 	-	 f.
  	-	 sisterinlaw
ननान्दा 	-	 nanAndA 	-	 f.
  	-	 sister-in-law  [ husband's sister ]
श्वश्रू 	-	 zvazrU 	-	 f.
  	-	 mother-in-law
श्वशुर 	-	 zvazura 	-	 m.
  	-	 father-in-law
आवुत्त 	-	 Avutta 	-	 m.
  	-	 brother-in-law
पुत्रवधूः 	-	 putravadhUH 	-	 f.
  	-	 daughterinlaw
स्नुषा 	-	 snuSA 	-	 f.
  	-	 daughter-in-law

नियम 	-	  niyama 	-	 m.
  	-	  common-place
इतरजातीय 	-	  itarajAtIya 	-	 adj.
  	-	  common-place
सामान्य 	-	  sAmAnya 	-	 adj.
  	-	  common-place
सामान्यतर 	-	  sAmAnyatara 	-	 adj.
  	-	  very common-place or insignificant
सांस्थानिक 	-	  sAMsthAnika 	-	 adj.
  	-	  relating or belonging to a common place of abode

नियम 	-	 niyama 	-	 m.
  	-	 limitation
परिच्छित्ति 	-	  paricchitti 	-	 f.
  	-	 limitation
परिमिति 	-	  parimiti 	-	 f.
  	-	 limitation
पीडा 	-	  pIDA 	-	 f.
  	-	 limitation
व्यवच्छिद् 	-	  vyavacchid 	-	 f.
  	-	 limitation
अवच्छेद 	-	  avaccheda 	-	 m.
  	-	 limitation  [ Philosph. ]
विनियम 	-	  viniyama 	-	 m.
  	-	 limitation
उपाधि 	-	  upAdhi 	-	 m.
  	-	 limitation
विनिग्रह 	-	  vinigraha 	-	 m.
  	-	 limitation
सङ्कोच 	-	  saGkoca 	-	 m.
  	-	 limitation
संरोध 	-	  saMrodha 	-	 m.
  	-	 limitation
पारिमित्य 	-	  pArimitya 	-	 n.
  	-	 limitation
नियमन 	-	  niyamana 	-	 n.
  	-	 limitation
परिच्छेदक 	-	  paricchedaka 	-	 n.
  	-	 limitation
अवधारण 	-	  avadhAraNa 	-	 n.
  	-	 limitation  [ of the sense of words ]
यन्त्रण 	-	  yantraNa 	-	 n.
  	-	 limitation
सोपाधि 	-	  sopAdhi 	-	 ind.
  	-	  with limitations
तत्सम्बद्ध-परिसीमा 	-	  tatsambaddha-parisImA 	-	 f.
  	-	  corresponding limitations
अवधार 	-	  avadhAra 	-	 m.
  	-	  accurate determination limitation
सावधारण 	-	  sAvadhAraNa 	-	 adj.
  	-	  having a limitation or restriction
साक्षेप 	-	  sAkSepa 	-	 adj.
  	-	  containing an objection or limitation
उत्पत्तिकालावच्छिन्नत्व 	-	  utpattikAlAvacchinnatva 	-	 n.
  	-	  exact limitation of the time of origin
परिख्या 	-	  parikhyA 	-	 f.
  	-	 limitation to that which is enumerated on
सोपाधि 	-	  sopAdhi 	-	 adj.
  	-	  restricted by some condition or limitation or stipulation

 
   नियम  niyama m.
   Necessity or Law personified as a son of dharma and dhRti

Wilson

English

 नियम
m.
  (-मः)
1 Agreement,  contract,  engagement,  assent,  promise.
2 Any religious observance voluntarily practised,  as fasting,  watching, 
pilgrimage,  praying,  &c.
 voluntary penance,  meritorious or supererogatory
piety.
3 A religious observance or obligation in general.
4 Certainty,  ascertainment.
5 Rule,  precept.
6 Usage,  practice.
7 Common places in poetry,  conventional expression,  as notice of the Birch
in describing the Himālaya,  of the Sandal tree in describing the
Malaya mountain,  the whiteness of vesture,  blackness of hair,  the cry of the
peacock in the rains,  of the Koïl in spring,  &c.
E.
  नि before यम to refrain,  affix अच्.

Apte

English

नियमः [niyamḥ],  1 Restraining,  checking.

Taming,  subduing.

Confining,  preventing.

A restraint,  check
 वाचि नियमः U.*
  2.2
 अधर्मानियमः Ms.*
  8.122.

Restriction,  limitation
 Mb.
 *  14.13.11.

A rule or precept,  law (in general),  usage
 नायमेकान्ततो नियमः Ś. B.

Regularity
 कुसुमसुकुमारमूर्तिर्दधती नियमेन तनुतरं मध्यम् Ratn.*
  1.2.

Certainty,  ascertainment.

An agreement,  promise,  vow,  engagement.

Necessity,  obligation. 

Any voluntary or self-imposed religious observance (dependent on external conditions)
 [The earliest explanation of this expression is the one found in the ŚB. on MS.*  4.2.24. cf.
   को$यं नियमः । अनियतस्य नियतता । प्रयोगाङ्गतया सर्वे देशाः प्राप्नुवन्ति,  न तु समच्चयेन । यदा समो न तदा विषमः । यदा विषमो न तदा समः । स एष समः प्राप्तश्चाप्राप्तश्च । यदा न प्राप्तः स पक्षो विधिं प्रयोजयति. This is very nicely stated in the Vārttika'नियमः पाक्षिके सति']
 R.*
  1.94
 Ki.*
  5.4
 (see Malli. on Śi.*
  13.23).

Any minor observance or lesser vow,  a duty prescribed to be done,  but which is not so obligatory as a यम q. v.  शौचमिज्या तपो दानं स्वाध्यायोपस्थनिग्रहः । व्रतमौनोपवासं च स्नानं च नियमा दशा ॥ Atri.

Penance,  devotion,  religious austerities
 नियमविघ्न- कारिणी Ś.*
  1
 R.*
  15.74.

(In Mīm.  phil.
 ) A rule or precept which lays down or specifies something which,  in the absence of that rule,  would be optional
 विधिरत्यन्तमप्राप्तौ नियमः पाक्षिके सति.

(In Yoga phil.
 ) Restraint of the mind,  the second of the 8 principal steps of meditation in Yoga
 दशैते नियमाः प्रोक्ता योगशास्त्र- विशारदैः Tantrasāra. 

(In Rhet.
 ) A poetical commonp lace or convention,  as the description of the cuckoo in spring,  peacocks in the rains &c.
 

Defining,  definition. 

Keeping down,  lowering (as the voice).

Keeping secret
 मन्त्रस्य नियमं कुर्याः Mb.
 *  5. 141.2.

Effort (यत्न)
 यथैते नियमं पौराः कुर्वन्त्यस्मिन्निवर्तने Mb.
 *  2.46.2. (नियमेन as a rule,  invariably). Comp.
   -उपमा a simile which expressly states that something can be compared only with something else. -धर्मः a law prescribing restraints. -निष्ठा rigid observance of prescribed rites. -पत्रम् a written agreement. -विधिः a religious rite,  daily ritual
 नियमविधिजलानां बर्हिषां चोप- नेत्री Ku.*
  1.6. -स्थ a.
  observing penance
 Ku.*
  5.13.-स्थितिः f.
  steady observance of religious obligations,  asceticism.  -हेतुः a regulating cause.

Apte 1890

English

 नियमः 1 Restraining,  checking. 
2 Taming,  subduing. 
3 Confining,  preventing. 
4 A restraint,  check
 वाचि नियमः U. 2. 2
 Ms. 8. 122. 
5 Restriction,  limitation. 
6 A rule or precept,  law (in general),  usage
 नायमेकांततो नियमः Ś. B. 
7 Regularity
 Ratn. 1. 20. 
8 Certainty,  ascertainment. 
9 An agreement,  promise,  vow,  engagement. 
10 Necessity,  obligation. 
11 Any voluntary or self-imposed religious observance (dependent on external conditions)
 R. 1. 94
 Ki. 5. 40
 (see Malli. on Śi. 13. 23). 
12 Any minor observance or lesser vow,  a duty prescribed to be done,  but which is not so obligatory as a यम q. v.
 शौचमिज्या तपो दानं स्वाध्यायोपस्थनिग्रहः । व्रतमौनोपवासं च स्नानं च नियमा दश ॥ Atri. 
13 Penance,  devotion,  religious austerities
 नियमविघ्नकारिणी Ś. 1
 R. 15. 74. 
14 (In Mīm. phil.) A rule or precept which lays down or specifies some thing which,  in the absence of that rule,  would be optional
 विधिरत्यंतमप्राप्तौ नियमः पाक्षिके सति. 
15 (In Yoga phil.) Restraint of the mind,  the second of the 8 principal steps of meditation in yoga. 
16 (In Rhet.) A poetical common-place or convention,  as the description of the cuckoo in spring,  peacocks in the rains &c. 
17 Defining,  definition. 
18 Keeping down,  lowering (as the voice). (नियमेन as a rule,  invariably). 
Comp. 
निष्ठा rigid observance of prescribed rites. 
पत्रं a written agreement. 
विधिः a religious rite,  daily ritual
 Ku. 1. 60. 
स्थ a. observing penance
 Ku. 5. 13. 
स्थितिः f. steady observance of religious obligations,  asceticism. 

Monier Williams Cologne

English

 नि-°यम m.
  restraining,  checking,  holding back,  preventing,  controlling,  Mn.
  
 MBh.
   &c.
  

 keeping down,  lowering (as the voice),  RPrāt.
  

 limitation,  restriction (°मेन ind.
  with restrictions i.e. under certain conditions,  Car.
 )

 reduction or restriction to (with loc.
   or प्रति),  determination,  definition,  GṛŚrS.
  
 Prāt.
 
 MBh.
  
 Rājat.

 any fixed rule or law,  necessity,  obligation (°मेन ind.
  and °मात् ind.
  as a rule,  necessarily,  invariably,  surely),  Var.
 
 R.
 
 Suśr.
  &c.
  

 agreement,  contract,  promise,  vow,  R.
 
 Kathās.

 any act of voluntary penance or meritorious piety (esp.   a lesser vow or minor observance dependent on external conditions and not so obligatory as यम,  q.v.),  TĀr.
  
 Mn.
  
 MBh.
  
 Kāv.
  &c.

 a partic.  process applied to minerals (esp.   to quicksilver w.r. °याम),  Cat.
 

 (in rhet.) a common-place,  any conventional expression or usual comparison

 (in Mīmāṃsā phil.
 ) a rule or precept (laying down or specifying something otherwise optional)

 restraint of the mind (the 2nd of the 8 steps of meditation in Yoga)

 performing five positive duties,  MWB.
  239

 N.
  of Viṣṇu,  MBh.
  

 Necessity or Law personified as a son of Dharma and Dhṛti,  Pur.
 

Monier Williams 1872

English

 नि-यम,  अस्,  m. restraining,  holding back,  check-
ing,  keeping back
 taming,  subduing,  preventing, 
confining
 restraint,  restriction,  restriction to (with
loc.)
 limitation
 fixing,  defining,  definition
 keeping
down,  lowering (as the tone of the voice)
 fixed
rule or law,  necessity,  obligation
 rule,  precept (e. g.
स्त्रीणाम् प्राकृत-भाषणम् एव नियमः,  the
usage of women is to speak only Prākṛt)
 certainty, 
ascertainment
 agreement,  contract,  engagement, 
assent,  promise,  vow
 any self-imposed restraint or
religious observance voluntarily practised,  as fast-
ing,  watching,  pilgrimage,  praying,  &c.
 voluntary
penance,  meritorious or supererogatory piety
 a lesser
vow,  minor observance (as opposed to यम,  a greater
vow which must always be observed)
 (in rhetoric)
a common-place in poetry,  any conventional expres-
sion or usual comparison (as notice of the birch in
describing the Himālaya,  of the sandal tree in de-
scribing the Malaya mountains,  of the peacock's cry
in the rains,  of the koïl in spring,  &c.)
 Necessity
or Fixed Law personified as a son of Dharma by
Dhṛti
 (एन or आत्),  ind. by a fixed rule,  necessarily, 
surely,  certainly.
—नियम-निष्ठा,  f. rigid ob-
servance of prescribed rites.
—नियम-पत्त्र,  अम्, 
n. a written agreement or stipulation.
—नियम-
पर,  अस्,  आ,  अम्,  observing fixed rules
 relating to
or corroborative of a rule.
—नियम-पाल,  अस्,  m.
‘observer of vows, ’ N. of a sage from whom the
Nepalese derive the name of their country,  (properly
Nipāl.)
—नियम-भङ्ग,  अस्,  m. breach of a
stipulation or contract.
—नियम-वत्,  आन्,  अती,  अत्, 
practising or observing religious observances
 (अती),  f.
(a woman) having the monthly courses.
—नियम-
स्थिति,  इस्,  f. a state of self-restraint,  steady observance
of religious obligations,  asceticism.

Macdonell

English

 नियम ni-yama,  m.
  restraint,  limitation
 restriction 🞄to (lc. or prati with ac.)
 fixed rule,  🞄certainty,  absolute necessity (in a particular 🞄case)
 contract,  promise
 vow
 self-imposed 🞄(-religious) observance,  minor (occasional) 🞄duty: ab. necessarily,  certainly
 in.  id.
 with 🞄certain limitations
 -yamana,  n.
  restraining,  🞄subduing
 restriction
 -yama-vat,  a.
  practising 🞄religious observances
 -yamya,  fp. to 🞄[Page141-3] 🞄be restrained,  — subdued
 — limited
 — restricted
 🞄-yā́na,  n.
  going in,  entry
 -yānaka,  a.
  (ikā) restraining,  checking
 restricting.

Benfey

English

 नियम नि-यम् + अ,  m.
 
 1. Restrain-
ing,  preventing,  Man.  8,  122.
 2. Re-
striction,  MBh. 1,  6452.
 3. Certainty, 
Pañc. ii. d. 53.
 4. Any religious
observance voluntarily practised,  as
fasting,  pilgrimage,  Man.  4,  204.
 -- Comp.
 
स-,  adj.
  being engaged in a religious
observance,  Kir. 5,  40.

Hindi

अनुशासन के माध्यम से आतम शुद्धि

Apte Hindi

Hindi

नियमः
पुं*
  - नि +  यन् +  अप
"नियंत्रण,  रोक"

नियमः
पुं*
  - नि +  यन् +  अप
"सधाना,  वशीभूत करना"

नियमः
पुं*
  - नि +  यन् +  अप
"सीमित करना,  रोक लगाना"

नियमः
पुं*
  - नि +  यन् +  अप
"निग्रह,  निरोध"

नियमः
पुं*
  - नि +  यन् +  अप
"सीमाबंधन,  हदबंदी"

नियमः
पुं*
  - नि +  यन् +  अप
"नियम या विधि कानून,  प्रचलन"

नियमः
पुं*
  - नि +  यन् +  अप
नियमितता

नियमः
पुं*
  - नि +  यन् +  अप
"निश्चितता,  निश्चय"

नियमः
पुं*
  - नि +  यन् +  अप
"संविदा,  प्रतिज्ञा,  व्रत,  वादा"

नियमः
पुं*
  - नि +  यन् +  अप
"आवश्यकता,  अनिवार्यता"

नियमः
पुं*
  - नि +  यन् +  अप
कोई ऐच्छिक या स्वेच्छा से गृहीत धार्मिक अनुष्ठान

नियमः
पुं*
  - नि +  यन् +  अप
"कोई छोटा अनुष्ठान या छोटा व्रत,  विहित कर्तव्य जो यम की भांति अनिवार्य न हो।"

नियमः
पुं*
  - नि +  यन् +  अप
"तपस्या,  भक्ति,  धार्मिक साधना"

नियमः
पुं*
  - नि +  यन् +  अप
"इस प्रकार का नियम या विधि जिसमें उस बात का विधान किया जाता है,  जो,  यदि यह नियम न होता तो ऐच्छिक होती।"

नियमः
पुं*
  - नि +  यन् +  अप
"मन का निग्रह,  योग में समाधि के आठ मुख्य अंगों में दूसरा"

नियमः
पुं*
  - नि +  यन् +  अप
"कविसमय,  जैसा कि वसंत ऋतु में कोयल का वर्णन,  वर्षा ऋतु में मोरों का वर्णन"

नियमः
पुं*
  - नि+यम्+अप्
गुप्त रखना

नियमः
पुं*
  - -
प्रयत्न

L R Vaidya

English

 niyama {% m. %} 1. Restraining,  checking,  restraint,  M.viii.122
restriction,  limitation
rule,  precept
certainty,  ascertainment
agreement,  engagement,  vow,  promise
a rule or precept which enjoins what would,  in its absence,  be only optional (in Mīmānsa phil.)
 See परिसंख्या and विधि
any self-imposed religious observance,  R.i.94
duties prescribed to Brāhmaṇas but not so obligatory as यम
 (they are thus given by Atri- शौचमिज्या तपो दानं स्वाध्यायोपस्थनिग्रहः । व्रतमौनोपवासं च स्नानं च नियमा दश)
the second of the eight steps of meditation in Yoga,  the restraint of the mind
a common place in poetry,  a poetic convention,  (e.g. the peacock’s cry in the rains).(नियमेन ‘as a rule,  invariably.’)

Bopp

Latin

 नियम m. (r. यम् s. अ) actio cohibendi,  coërcendi,  do-
mandi,  sedandi
 votum. BR. 2. 24. SU. 2. 16. R. Schl. I. 8.
14. RAGH. 5. 8. UR. 43. 6. infr.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

क्षण
पु
क्षण,  उत्सव,  प्रकोष्ठ,  मुहूर्त,  नियम,  व्यवस्था,  समय
उत्सवे च प्रकोष्ठे च मुहूर्ते नियमे तथा ।
क्षणशब्दो व्यवस्थायां समयेऽपि निगद्यते ॥ ४७ ॥
verse 1.1.1.47
page 0004

पक्ष
पु
पक्ष,  बल,  गरुत्,  मासार्द्ध,  नियम,  पार्श्व
बले गरुति मासार्द्धे पक्षो नियमपार्श्वयोः ।
verse 2.1.1.5
page 0008

Abhyankara Grammar

English

नियम  (1)restriction
 regulation
 bind- ing
 the term is very frequently used by grammarians in connec- tion with a restriction laid down with reference to the applica- tion of a grammatical rule gene- rally on the strength of that rule,   or a part of it,  liable to become superfluous if the restriction has not been laid down
 cf. M.Bh. on I. 1. 3,  Kas. on I. 3.63,  VI. 4.11
 cf. also the frequently quoted dictum अनियमे नियमकारिणी परिभाषा
 (2) limitation as contrasted with विकल्प or कामचार
 cf. अनेकप्राप्तावेकस्य नियमो भवति शेषेष्वनियम
 पटुमृदुशुक्लाः पटुशुक्लमृदव इति
 M. Bh. on II. 2. 34 Vart. 2
 (3) a regulating rule
 a restrictive rule,  corresponding to the Parisam- khya statement of the Mimamsakas,  e. g. the rule अनुदात्तङित आत्मनेपदम् P. I.3.12
 the grammarians gene- rally take a rule as a positive in- junction avoiding a restrictive sense as far as possible
 cf. the dictum विधिनियमसंभवे विधिरेव ज्यायान्. Par. Sek. Pari. 100
 the commentators have given various kinds of restrictions, . such as प्रयोगनियम, अभिधेयनियम, अर्थनियम,  प्रत्ययनियम,  प्रकृतिनियम,  संज्ञानियम etc.etc.
 (4) grave accent or anudatta
 cf. उदात्तपूर्वं नियतम् R. Pr. III. 9
 see नियत (2).

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  रूढ,  निरूढ,  प्रचलित,  व्यावहारिक,  उचित,  नियत,  प्रचल,  सामयिक,  नियम,  धर्म्य,  वैयवहारिक,  सांकेतिक,  सामयाचारिक,  प्रत्न,  लोक्य,  लौकिक
adjective
 
लोके लोकेषु वा प्रचलितः.
 "अस्य शब्दस्य रूढः अर्थः कः।"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

khas blangs
१) अधिवासित २) अनुज्ञा ३) अनुमत ४) उपगम ५) ऊररीकृत ६) गति ७) नियम ८) यम ९) संविद्

nges pa
१) अवश्यम् २) अवसाय ३) अवसीयते ४) अवसीयमान ५) एकान्त ६) ऐकान्तिक ७) ध्रुब ८) नियत ९) नियतत्व १०) नियति ११) नियम १२) नियमित १३) नियामक १४) निरुक्ति १५) निश्चय १६) निश्चयन १७) निश्चित १८) निश्चिन्वत् १९) निश्चीधते २०) निस् ° २१) नूनम् २२) विनिश्चित २३) संप्रधार्यते २४)

nges pa'i gnas pa
* नियम

nges par byed pa
१) नियम २) निश्चय

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
नियमाः शौचसंतोषौ स्वाध्यायतपसी अपि ।
देवताप्रणिधानं च करणं पुनरासनम् ॥ ८२ ॥
-wordlist-
 
नियम (पुं),  शौच (पुं),  सन्तोष (पुं),  स्वाध्याय (पुं),  तपस् (क्ली),  देवताप्रणिधान (क्ली),  करण (क्ली),  आसन (क्ली)

--source--
 
प्रायः संन्यास्यनशने नियमः पुण्यकं व्रतम् ।
-wordlist-
 
प्राय (पुं),  सन्न्यास्यनशन (क्ली),  नियम (पुं),  पुण्यक (क्ली),  व्रत (क्ली)

Mahabharata

English

Niyama^1 = Mahāpurusha (Mahāpurushastava).--Do.^2 = Śiva (1000 names^2).--Do.^2 = Vishṇu (1000 names).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 नियमः,  पुं,
   (नियमनमिति । नि + यम + “यमःसमुपनिविषु च ।” ३ । ३ । ६३ । इति अप् ।)शौचं सन्तोषः तपः स्वाध्यायः ईश्वरप्रणिधानञ्च ।इति वेदान्तसारः ॥
 प्रतिज्ञा । अङ्गीकार इतियावत् । व्रतम् । तच्चोपवासादि । अनित्यमागन्तु-साधनं कर्म्म । इत्यमरः । २ । ७ । ३८ ॥
 (सङ्कल्पः ।यथा,  देवीभागवते । ३ । २६ । २५ ।“नियमं प्रथमं कृत्वा पश्चात् पूजां समाचरेत् ॥
”बन्धनम् । यथा,  मनुः । ८ । १२२ ।“धर्म्मस्याव्यभिचारार्थमधर्म्मनियमाय च ॥
”)मन्त्रणा । निश्चयः । इति मेदिनी । मे,  ४६ ॥
 * ॥
“नियमाः पञ्च सत्याद्या बाह्यमाभ्यन्तरं द्बिधा ।शौचं तुष्टिश्च सन्तोषस्तपश्चेन्द्रियनिग्रहः ॥
स्नानमौनोपवासेज्यास्वाध्यायोपस्थनिग्रहः ।तपः क्रोधो गुरौ भक्तिः शौचञ्च नियमाः स्मृताः ॥
यमाः पञ्चाथ नियमाः शौचं द्विविधमीरितम् ।सन्तोषस्तपसां जप्यं वासुदेवार्च्चनं दमः ॥
”इति गरुडपुराणम् ॥
“ब्रह्मचर्य्यमहिंसाञ्च सत्यास्तेयापरिग्रहान् ।सेवेत योगी निष्कामो योग्यतां स्वं मनो नयन् ॥
स्वाध्यायशौचसन्तोषतपांसि नियतात्मवान् ।कुर्व्वीत ब्रह्मणि तथा परस्मिन् प्रवणं मनः ।एते यमाः सनियमाः पञ्च पञ्च प्रकीर्त्तिताः ॥
”इति विष्णुपुराणे ६ अंशे ७ अध्यायः ॥
 * ॥
“तपः सन्तोष आस्तिक्यं दानं देवस्य पूजनम् ।सिद्धान्तश्रवणञ्चैव ह्नीर्म्मतिश्च जपो हुतम् ।दशैते नियमाः प्रोक्ता योगशास्त्रविशारदैः ॥
”इति तन्त्रसारे (हठयोगप्रदीपिकायाञ्च । १ ।१७ ॥
 कवितानियमाः । यथा,  --“वर्णयेन्न सदप्येतन्नियमोऽथ प्रदर्श्यते ।भूर्ज्जत्वग्घिमवत्येव मलये ह्येव चन्दनम् ॥
सामान्यवर्णने शौल्क्यं छत्राम्भःपुष्पवाससाम् ।कृष्णत्वं केशकाकाहिपयोनिधिपयोमुचाम् ॥
रक्तत्वं रत्नबन्धूकविद्याम्भोजविषस्वताम् ।तथा वसन्त एवान्यपुष्टानां कलकूजितम् ॥
वर्षास्वेव मयूराणां रुतं नृत्यञ्च वर्णयेत् ।नियमस्य विशेषोऽथ पुनः कश्चित् प्रकाश्यते ॥
कमलासम्पदोः कृष्णहरितोर्नागसर्पयोः ।पीतलोहितयोः स्वर्णपरागाग्निशिखाद्रिषु ॥
चन्द्रेशशैलयोः कामध्वजे मकरमत्स्ययोः ।दानवासुरदत्यानामैक्यमेवाभिसम्मतम् ॥
बहुकालजन्मनोऽपि शिवचन्द्रस्य बालता ।भानवा मौलितो वर्ण्या देवाश्चरणतः पुनः ॥
”इति कविकल्पलतायाम् १ स्तवके वर्ण्यस्थिति-र्नाम तृतीयं कुसुमम् ॥
 (विष्णुः । यथा,  महा-भारते । १३ । १४९ । ३० ।“अतीन्द्रः संग्रहः सर्गो धृतात्मा नियमो यमः ॥
”महादेवः । यथा,  तत्रैव तस्य सहस्रनाम-कीर्त्तने । १३ । १७ । ३५ ।“पवित्रश्च महांश्चैव नियमो नियमाश्रितः ॥
”)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 नियम पु०
  नि + यम--घञ् वा ह्रखः । १ प्रतिज्ञायाम् अङ्गीकारेअमरः । २ नित्ये ३ आगन्तुकसाधनकर्मरूपे व्रते ४ निय-न्त्रणायां ५ निश्चये मेदि० पा० सू० उक्ते ६ योगाङ्गभेदे“यमनियमासनपाणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाध-योऽष्टावङ्गानि” सूत्रे उद्दिश्य “शौचसन्तोषतपःस्वाध्या-येश्वरप्राणिधानानि नियमाः” सू० विभज्योक्तं “तत्रशौचं मृज्जलादिजनितं मेध्याभ्यवहरणादि च बाह्य-माभ्यन्तरं चित्तमलानामाक्षालनम् । सन्तोषः सन्निहित-साधनादधिकस्यानुपादित्सा । तपो द्वन्द्वसहनं द्वन्द्वञ्च जिघ-त्सापिपासे शीतोष्णे स्थानासने काष्ठमौनाकारमौने चव्रतानि चैवं यथायोगं कृच्छ्रचान्द्रायणसान्तपनादीनि ।खाध्यायो मोक्षशास्त्राणामध्ययनं प्रणवजपो वा ईश्व-रग्रणिधानं तस्मिन् परमगुरौ सर्वकर्मार्पणं “शय्यास-नस्थोऽथ पथि व्रजन् वा स्वस्थः परिक्षीणवितर्कजालः ।संसारवीजक्षयमीधमाणः स्यान्नित्यमुक्तोऽमृतभोगमागी”यत्रेदमुक्तं ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तरायाभाव-श्चेति” भा० “शौचादिनियमान् व्याचष्टे शौचमिति ।आदिशब्देन गोमयादयो गृह्यन्ते । गोमूत्रयावकादिमेध्यं तस्याभ्यवहरणादि आदिशब्दात् ग्रासपरिमाण-सङ्ख्यानियमादयो ग्राह्या मेध्याभ्यवहरणादिजनितमितिबक्तव्ये मेध्याभ्यवहरणादि चेत्युक्तं कार्ये कारणत्वोप-चारात् । चित्तमलाः मदमानासूयादयस्तदपनयो मनः-शौचम् प्राणयात्रामात्रहेतोरभ्यधिकस्यानुपादित्सा स-न्तोषः प्रागेव स्वीकरणपरित्यागादिति विशेषः ।काष्ठमौनमिङ्गितेनापि स्वाभिप्रायाप्रकाशनम् अवचनमा-कारमौनम् । परिक्षीणवितर्कजाल इति वितर्को वक्ष्यमाणःसंशयविपर्य्ययौ चेति एतावता शुद्धाभिसन्धिरुक्तः । एतेच यमनियमाः विष्णुपुराणे उक्ताः “ब्रह्मचर्यमहिंसां चसत्यास्तेयापरिग्रहम् । सेवेत योगी निष्कामो योग्यतांस्वमनो नयन् । स्वाध्यायशौचसन्तोषं तपांसि नियता-त्मवान् । कुर्वीत ब्रह्मणि तथा परस्मिन् प्रवणं मनः ।एते यमाः सनियमाः पञ्च पञ्च प्रकिर्त्तिताः । विशिष्टफलदाः काम्या निष्कामाश्च विमुक्तिदाः” विव० । सर्वदर्शन-संग्रहे पातञ्जलदर्शनप्रसङ्गे स्वाध्यायशब्देन प्रणवजपवत्तान्त्रिकमन्त्रजपोऽप्युच्यते इत्युक्तम् ।“नियमाः पञ्च सत्याद्या वाह्यमाभ्यन्तरं द्विधा ।शौचं,  तुष्टिश्च सन्तोषस्तपश्चेन्द्रियनिग्रहः । स्यानमौनोपवासेज्यास्वाध्यायोपस्थनिग्रहः । तपोऽक्रोधो गुरौभक्तिः शौचञ्च नियमाः स्मृताः । यमाः पञ्चाथ नि-यमाः शौचं द्विविधमीरितम् । सन्तोषस्तपसां जप्यंवासुदेवार्चनं दमः” गारुडपु०  “तपः सन्तोष आस्तिक्यंदानं देवस्य पूजनम् । सिद्धान्तश्रवणञ्चैव ह्रीर्मतिश्चजपो हुतम् । दशैते नियमाः प्रोक्ता योगशास्त्रविशा-रदैः” तन्त्रसारः । ७ विधिभेदे तल्लक्षणादि लौगाक्षि-भास्करेणोक्तं यथा“विधिरत्यन्तमप्राप्तौ नियमः पाक्षिके सति । तत्र चा-न्यत्र च प्राप्तौ परिसख्येति गीयते” अस्यार्थः । प्रमाणा-न्सरेणाप्राप्तस्य प्रापकोविधिरपूर्वविधिः । यजेत स्वर्ग-काम इत्यादि स्वर्गार्थकयागस्य प्रमाणान्तरेणाप्राप्तस्या-नेन विधानात् । पक्षे अप्राप्तस्य प्रापकोविधिर्नियमविधिःयथा व्रीहीनवहन्तीत्यादिः । कथमस्य पक्षेऽप्राप्तेः प्राप-कत्वमिति चेत् इत्यम् अनेन हि अवधातस्य वैतुष्या-र्थत्वं न प्रतिपाद्यते अन्वयव्यतिरेकसिद्धात् किन्तुनियमः स चाप्राप्तांशपूरणं वैतुष्यस्य हि नानोपायसाध्यत्वादवघातं परित्यज्योपायान्तरं यदा ग्रहीतु-मारभ्यते तदावघातस्याप्राप्तत्वेन तद्विघाननामकमप्राप्तांपूरणमेवानेन विधिना क्रियते । अतश्च नियमविघाव-प्राप्तांशपूरणात्मको नियम एव वाक्यार्थः पक्षेऽप्राप्तावघातविधानमिति यावत्” । मिताक्षरोक्तं विशेषोदाहरणादि-मृतुकालशब्दे १४३७ पृ० दर्शितं तत्र दृश्यम् । नियमेच इतरसंवलने न दोषः । परिसंख्यायां दोष इतिभेदः । पाक्षिके सतीत्यादिकारिकां व्याख्याय उदा-हरणं परिसंख्यातो भेदश्च विधिरूपग्रन्थे दर्शितो यथा“नियमः पाक्षिके सतीति विधिं विना प्रवृत्तेः पाक्षिकत्वेसतीत्यर्थः प्रवृत्तिनियमे सतीति यावत तथाच तद्-गोचरप्रवृत्तिनियमनिर्वाहको विधिस्तन्नियमविधिरितिकलितम् । तादृशसावघातादिविधिः व्रीहीनवहन्तीतिविधिं विना पुरोडाशनिष्यादकव्रीहिवैतुष्यद्वारा यागो-पकारकेऽवधाते इतरपरीहारेण नखदलनादावपिप्रवृत्तिप्रसक्त्याऽवधाते प्रवृत्तिनियमो न स्यादिति तादशेविधेः प्रवृत्तिनियमनिर्वाहकत्वं यागोपकारके व्रीहिवैतुष्येऽवचाताधीनत्वनियमस्तादृशविधितो यद्यपि दुर्लभःनियमस्यापदार्धत्वादवाक्यार्थत्वाच्च तथापि तादृशवि-धितो ब्रीह्यबधातत्वेन नियोगसाधनताऽवगमात् याग-जन्यपरमापूर्वस्य तदवधातरूपकारणं विनापि निष्प-त्तिप्रतिलन्धानेन तत्र नियतप्रवृत्तिनिर्वाहः । तत्र चा-न्यत्र चेति यत्रोद्देश्ये यस्य विधानं तदन्यस्मिन्नपितत्सम्बन्धस्य तस्मिन वा तदन्यसस्वन्धस्य प्रवृत्तितःप्रलक्तावित्यर्थः । तादृशश्च प्रसञ्चकप्रवृत्तिविरोधिविधिःपरिसंख्याविधिरित्यर्थः तत्र “इमाममृभ्रन् रशनामृ-तस्येत्यश्वामिधानीमादत्ते” इति । तत्रेमामित्यादिमन्त्रस्यरशनातात्रग्रहणप्रकाशकतया अश्वरशनादान इव गर्द-भरशनाया आदानेऽपि मन्त्रस्य विनियोगो लिङ्गात्लभ्यते तथाच तदादानकालेऽपि तन्मन्त्रपाठप्रवृत्त्यातत्रापि तन्मन्त्रसम्बन्धः स्यात् एतस्माच्च विधितः प्रथम-मश्वरशनाग्रहणे एतन्मन्त्रविनियोगलाभे निराकाङ्क्षतयागर्दमरशनाग्रहणे न तद्विगियोगलामैति वैयर्थ्ये नतदाचरणमिति एतद्विधेर्विधेयस्येतरोद्देश्यसम्बन्धप्रस-ञ्जकप्रवृत्तिविरोधिता । अथ व्रीहीनव हन्तीति नियम-बिधिदर्शितपरिसंख्याविध्योः को विशेषः नियमविधेरपिषरिसंख्यावदितरनिवृत्तिफलकत्वात् नियमविध्यसत्त्वेपुरीडाशद्वारा यागोपकारकवैतुष्याद्यर्थिनोऽवथातेतरतदु-पावे प्रवृत्तिप्रसक्तेः । यदि चावधातनियमविधेरवधात-प्रवृत्तिनियमफलकत्वं परिसंख्यातो विशेषः इमाम-गृभ्रन् रशनामित्यादि परिसंख्याया अश्वरशनादानेमन्त्रपाठप्रवृत्तिनियमस्य मन्त्रलिङ्गेन मन्त्रस्यासाधा-रण्येनोपकारकताबोधनादेव निर्वाहात्तस्याः प्रवृत्ति-नियमानुपपादकत्वादिति विभाव्यते तदा अस्तु परि-संख्याया नियमानन्तर्भावः नियमस्तु परिसंख्यायामन्त-र्भवतु परिसंख्याफलस्य तत्साधारण्यात् इति चेन्ननियमस्थले इतरनिवृत्तेरर्थतः सम्भवेऽपि तत्र तत्तात्-पर्य्यानुपगमात् नियतप्रवृत्तावेव तत्तात्प्रर्य्यात् न चो-पायान्तरनिवृत्तावपि नियमतोऽवघातप्रवृत्त्युपपत्तेर्नि-वृतावेव तत्तात्पर्य्यं न तु नियतप्रवृत्तावित्येव किंगोपयेत इति वाच्यम् अवघातविधिनाऽवघातस्यासाधा-रण्येन यागोपकारकत्ववोधनेऽपि अवघातमात्रेणवैतुष्यनिर्वाहाप्रतिसन्धाने अन्योपायसंवलनेनाप्यवधा-तप्रवृत्तिसम्भवादवघातविधेरितरनिवर्त्तकत्वायोगेन तले-तरनिवृत्तो तात्पर्य्यासम्भवात् । एवम् ऋतौ भार्य्या-मुपेयादित्यादिनियमी न तु परिसंख्या दोषत्रयग्रासा-दिति सर्वसिद्धान्तोऽपि व्याहन्येत स्रार्थमन्तरेणैवानिष्टा-ननुवन्धिभार्य्यागमने ऋतुकालव्याप्तिबोधात् तदैकवाक्य-तया परिसंख्याफलस्येतरकाले भार्य्यागमननिवृत्ति-मिर्वाहान्नियमानावश्यकत्वात् । न च ऋत्वनभिगमनेप्रत्यमवायश्रुतेः ऋतुकालाभिगमस्यावश्यकत्वे तत्तात्-षर्व्यमावश्यकमिति नियम इति वाच्यम् । अनृतावन-भिगमस्यापि “इन्द्रियार्थेषु सर्वेषु न प्रसज्येत कामतः”इत्यादिना निषेधात्तदेकवाक्यतया परिसंख्याया एवौ-चित्यात् इति चेन्न येन रूपेण उद्देश्यता तदन्यरूप-ध्यापकता उद्देश्यविधेयभावमर्य्यादातो न लभ्यते इतिपञ्च पञ्चनखान् भुञ्जीत इत्यादावुद्देश्याविशेषेण भक्ष्य-पञ्चनखत्वादौ शशकाद्यभेदव्याप्त्यलाभ इत्याशयेन तत्रषरिसंख्यायां खार्थहान्थादिदोषत्रयस्य प्राचीनैरभिधा-नात्” । मीमांसापरिभाषायाञ्च “यो विधिः पक्षे प्राप्त-मर्षं नियमयति स नियमविधिः यथा व्रीहीनवह-न्तीति । एतद्विध्यभावे दर्शपूर्णमासिकेषु व्रीहिषूत्पत्तिवाक्यावनतपुरोडाशोपयोगि तण्डुलनिष्पत्त्यनुकूल वैतु-ष्यकार्य्यायावहनमवत् कदाचिन्नस्वविदलनमपि प्राप्नुया-दिति तस्मिन् पक्षेऽवहनमस्य प्राप्त्यभावात् कार्य्वान्ययो-पपत्तेरवहननस्व पाक्षिकी प्राप्तिः स्यात् सत्यस्मिन् विधौअवहननेमैव वैतुष्यं कार्यमिति नियमे सति विदसनंसर्वात्मना निवर्त्तत इति नियमविधिरयम् । न चवैतुष्यस्य नरूविदलनेनापि सम्भवादवहनगनियमो व्यर्थःप्रयोजनाभावादिति वाच्यम् अवथातेनैव वैतुष्यकरखेकिञ्चिददृष्टं जन्यते इत्यदृष्टाङ्गीकारात् नियमेनदृष्ट-कार्य्यालाभेऽप्यदृष्टस्योत्पत्तेः । तच्चापूर्वं यागोत्पत्त्यपूर्व-द्वारा फलापूर्वे उपयुज्यते तेन नियमापूर्वाभावे फलापूर्व-मेवनोत्पद्यत इति कल्पनान्नियमापूर्वस्य न वैयर्थ्यम्एव व्रीहिसोमादिनियमविधिषु बोध्यम्” । अधिकं विधिर-सावनग्रन्थे दृश्यम् । कवितावर्णननियममेदाः यथा “वर्ण-येस्य मदप्येतन्नियमोऽथ प्रदर्श्यते । भूर्जत्वघिमवत्येवचलये ह्येव चन्दनम् । सामान्यवर्णने शौल्क्यं छत्राप्यः-पुष्पवाससाम् । कृष्णत्वं केशकाकाहिपयोनिधिपयोमुचाम् । रक्तत्वं रत्नवन्धूकविद्याम्भोजविवस्वताभ् ।तथा वसन्त एवान्यपुष्टानां कलकूजितम् । वर्षास्वेव मयू-राणा रुतं नृत्यञ्च वर्णयेत् । नियमस्य विशेषोऽथ पुनःकश्चित् प्रकाश्यते । कमलासम्पदोः कृष्णहरितोर्ना-गसर्पयोः । पीतलोहितयोः स्वर्णपरागाग्निशिखादिषु ।चन्द्रेशशैलयोः कामध्वजे मकरमत्स्ययोः । दान-वासुरदैत्यानामैक्यमेवाभिसम्मतम् । बहुकालजन्मनोऽपिशिवचन्द्रस्य बालता । मानवा मौलितो वर्ण्या देवाश्चर-णतः पुनः” । नियममयति नि + यम--णिच्--अच् ।८ सर्वनियामके परमेश्वरे “अतीन्द्रः संग्रहः सर्गोधृतात्मा नियमोऽयमः” विष्णुस० “स्वेषु स्वेष्वधिकारेषु प्रजामियमयतीति नियमः” भा० ।

Capeller

German

 नियम m.
  dass.,  feste Regel,  Notwendigkeit, 
Zwang,  Versprechen,  Gelübde, 
Gebot
 Gemeinplatz (rh.). Instr. u.
Abl. adv. mit Bestimmtheit,  gewiss.

Stchoupak

French

 नि-यम-
 m.
  restreinte,  restriction,  répression,  limitation,  réduction
à (loc. ou प्रति) 
 contrainte,  retenue,  réserve 
 détermination, 
définition,  règle établie (-एन -आत् en bonne règle,  nécessairement) 
acquiescement,  promesse,  convention,  serment 
 abstinence,  acte de pénitence ou
de piété,  not. observance d'importance secondaire 
 -वन्त्- a. qui
pratique des observances religieuses.
°धर्म- m.
  observance ascétique,  abstinence 
 °विधि- id. 
 rite
quotidien. 
°स्थ- ag. qui pratique régulièrement les observances religieuses ou
des pénitences.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.