| YouTube Channel

नाशः (nAzaH)

 
Apte
English
नाशः [nāśḥ], [नश्-भावे घञ्]
Disappearance
गता नाशं तारा उपकृतमसाधाविव जने
Mk.*
 5.25.
Frustration, destruction, ruin, loss
नेहाभिक्रमनाशो$स्ति
Bg.*
 2.4
R.*
 8.88
12. 67: so वित्त˚, बिद्धि˚
&c.
Death.
Misfortune, calamity.
Abandonment, desertion.
Flight, retreat.
(In arith.) Elimination.
Want of apprehension, non-perception (अनुपलम्भ).
Apte 1890
English
नाशः [नश्-मावे घञ्] 1 Disappearance
गता नाशं तारा उपकृतमसाधाविव जने Mk. 5. 25.
2 Frustration, destruction, ruin, loss
Bg. 2. 40
R. 8. 88, 12. 67
so वित्त°, बुद्धि° &c.
3 Death.
4 Misfortune, calamity.
5 Abandonment, desertion.
6 Flight, retreat.
7 (In arith.) Elimination.
8 Want of apprehension, non-perception (अनुपलंभ).
Hindi
Hindi
हानि
Apte Hindi
Hindi
नाशः
पुं*
 - नश् + घञ्
ओझल होना
नाशः
पुं*
 - नश् + घञ्
"भग्नाशा, ध्वंस, बर्बादी, हानि"
नाशः
पुं*
 - नश् + घञ्
मृत्यु
नाशः
पुं*
 - नश् + घञ्
"मुसीबत, संकट"
नाशः
पुं*
 - नश् + घञ्
"परिहार, परित्याग"
नाशः
पुं*
 - नश् + घञ्
"भगदड़, पलायन"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 विनाशः, नाशः, विध्वंसः, ध्वंसनम्, प्रध्वंसः, निपातः, निबर्हणम्, विच्छेदः, उच्छेदनम्, उपसंहारम्, क्षयम्, दलनम्, विमर्दः, मर्दनम्, समुद्घातः
noun
केषांचन वस्त्वादीनां नाशनस्य क्रिया।
"ईश्वरः शत्रूणां विनाशाय एव अवतरति।
Synonyms:
 घातः, विशसनम्, प्रमाथः, निषूदम्, प्रमापणम्, हल्या, वधः, हननम्, घातः, मारणम्, नाशः, हिंसा-सनम्, आलंभः, विशसनम्
noun
एकसमयावच्छेदे जनानां क्रूरा हत्या।
"अस्मिन् मासे आतंकवादिभिः कोपि घातः न कृतः।"
Synonyms:
 वधः, हत्या, हननम्, घातः, मारणम्, नाशः, निषूदनम्, हिंसा, हिंसनम्, आलम्भः, विशसनम्, व्यापादनम्, प्रमापणम्, निबर्हणम्, निकारणम्, विशारणम्, प्रवासनम्, परासनम्, संज्ञपनम्, निर्ग्रन्थनम्, निस्तर्हणम्, क्षणनम्, परिवर्जनम्, निर्वापणम्, प्रमथनम्, क्रथनम्, उज्जासनम्, पिञ्जः, विशरः, उन्माथः
noun
संहरणम् यस्मिन् प्राणैः वियुज्यते।
"दुष्टानां वधं कर्तुं ईश्वरः अवतरति।"
Synonyms:
 विनाशः, नाशः, ध्वंसः, प्रध्वंसः, विध्वंसः, क्षयः, लोपः, विलोपः, विलोपनम्, प्रणाशः, सादनम्, सूदनम्, प्रलयः, संहारः, अपायः, अत्ययः, लोपः, समुच्छेदः
noun
कस्यापि वस्तुनः अस्तित्वस्य समाप्तिः।
"विनाशे काले बुद्धिः विपरीता भवति।"
Synonyms:
 क्षयः, व्ययः, हानिः, अपायः, क्षतिः, अपचयः, नाशः, अपचितिः, उपक्षयः, परिक्षयः, संक्षयः, क्षिया, अत्ययः
noun
व्यापारे अर्थस्य अपागमः।
"अस्मिन् व्यापारे व्ययः जातः।"
Synonyms:
 मृत्युः, मरणम्, निधनम्, पञ्चत्त्वम्, पञ्चता, अत्ययः, अन्तः, अन्तकालः, अन्तकः, अपगमः, नाशः, नाश, विनाशः, प्रलयः, संस्थानम्, संस्थितिः, अवसानम्, निःसरणम्, उपरतिः, अपायः, प्रयाणम्, जीवनत्यागः, तनुत्यागः, जीवोत्सर्गः, देहक्षयः, प्राणवियोगः, मृतम्, मृतिः, मरिमा, महानिद्रा, दीर्घनिद्रा, कालः, कालधर्मः, कालदण्डः, कालान्तकः, नरान्तकः, दिष्टान्तकः, व्यापदः, हान्द्रम्, कथाशेषता, कीर्तिशेषता, लोकान्तरता
noun
भवनस्य नाशः- अथवा शरीरात् प्राणनिर्गमनस्य क्रिया।
"ध्रुवो मृत्युः जीवितस्य।"
Tamil
Tamil
நாச’: : மறைவு, அழிவு, நாசமடைதல், துரதிர்ஷ்டம், கை விடுதல்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: नाशः
Root: नाशः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ end
⇒ state
⇒ death
⇒ asking
⇒ begging
⇒ eminent
⇒ trouble
⇒ firmness
⇒ distress
⇒ devotion
⇒ skill in
⇒ position
⇒ condition
⇒ assiduity
⇒ excelling
⇒ judgement
⇒ inherence
⇒ conclusion
⇒ perfection
⇒ completion
⇒ steadiness
⇒ attachment
⇒ termination
⇒ application
⇒ firm devotion
⇒ decision about
⇒ familiarity with
⇒ decisive sentence
⇒ end or catastrophe
⇒ certain knowledge of
⇒ culminating or extreme point
Shloka(s):
3|3|41|1 ► निष्ठा निष्पत्तिनाशान्ताः काष्ठोत्कर्षे स्थितौ दिशि। (नानार्थवर्गः)
3|3|123|1 ► प्रसूनं पुष्पफलयोर्निधनं कुलनाशयोः। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|3|41|1 ⇢ निष्ठा (निष्ठा) (स्त्री) ⇒ end, state, death, asking, begging, eminent, trouble, firmness, distress, devotion, skill in, position, condition, assiduity, excelling, judgement, inherence, conclusion, perfection, completion, steadiness, attachment, termination, application, firm devotion, decision about, familiarity with, decisive sentence, end or catastrophe, certain knowledge of, culminating or extreme point
➠ 3|3|123|1 ⇢ निधनम् (निधन) (नपुं) ⇒ end, loss, poor, race, family, domicile, receptacle, conclusion, any finale, destruction, annihilation, settling down, having no property, residence or place of residence, concluding passage of a sAman which is sung in chorus
Related word(s):
जातिः ➡ अवस्था
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नाशः,
पुं,
 (नश + भावे घञ् ।) पलायनम् ।निधनम् । (यथा, महाभारते । १ । १२० । १६ ।“पित्र्यादृणादनिर्मुक्तस्तेन तप्ये तपोधनाः ।देहनाशे ध्रुवो नाशः पितॄणामेष निश्चयः ॥
”)अनुपलम्भः । अदर्शनम् । इति मेदिनी । शे, ९ ॥
परिध्वस्तिः । इति हेमचन्द्रः । २ । २३८ ॥
जीवानां नाशहेतुर्यथा, --“सङ्गात् संजायते कामः कामात् क्रोधोऽभि-जायते ।क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः ॥
स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति ॥
”इति श्रीभगवद्गीता ॥
कुलनाशकारणं यथा, --“अनृतात् पारदार्य्याच्च तथाभक्ष्यस्य भक्षणात् ।अश्रौतधर्म्माचरणात् क्षिप्रं नश्यति वै कुलम् ॥
अश्रोत्रिये वेददानात् वृषलेषु तथैव च ।विहिताचारहीनेषु क्षिप्रं नश्यति वै कुलम् ॥
”इति कौर्म्मे उपविभागे १५ अध्यायः ॥
नश्यतां पूर्व्वरूपाणि यथा, --अत्रिरुवाच ।“नश्यतां पूर्व्वरूपाणि जनानां कथयस्व मे ।नगराणां तथा राज्ञां त्वं हि सर्व्वं वदिष्यसि ॥
गर्ग उवाच ।पुरुषाचारनियमात् परित्यजति देवता ।ततोऽपरागाद्देवानामुपसर्गः प्रवर्त्तते ॥
दिव्यान्तरीक्षे भौमञ्च त्रिविधं परिकीर्त्तितम् ।ग्रहर्क्षवैकृतं दिव्यमन्तरीक्षं निबोध मे ॥
उल्कापातो दिशां दाहः परिवेशस्तथैव च ।गन्धर्व्वनगरञ्चैव वृष्टिश्च विकृता च या ।एवमादीनि लोकेऽस्मिन् नाकेशानां विनिर्द्दिशेत् ॥
चरः स्थिरस्तु भूमौ च भूकम्पश्चापि भूमिजः ।जलाशयानां वैकृत्यं भौमं तदपि कीर्त्तितम् ॥
”इति मात्स्ये २०३ अध्यायः ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“णश अदर्शने”@} 2 रधादिः।
नाशकः-शिका, नाशकः-शिका, 3 निनशिषकः-षिका- 4 निनङ्क्षकः-क्षिका, नानशकः-शिका
5 नशिता-त्री-प्रनंष्टा-ष्ट्री, नाशयिता-त्री, निनशिषिता-त्री-निनङ्क्षिता-त्री, नानशिता-त्री
नश्यन्- 6 प्रणश्यन्-न्ती, नाशयन् 7 -न्ती, निनशिषन्-निनङ्क्षन्-न्ती
-- नशिष्यन्- 8 प्रनङ्क्ष्यन्-न्ती-ती, नाशयिष्यन्-न्ती-ती, निनशिषिष्यन्, निनङ्क्षिष्यन्-न्ती-ती
-- -- -- -- नानश्यमानः, नानशिष्यमाणः
9 प्रनट्-प्रनक्-प्रणशौ-प्रणशः
-- -- -- 10 11 प्रनष्टम्- 12 प्रनष्टः-नष्टवान्, प्रणाशितः, निनशिषितः, निनङ्क्षितः-नानशितः, तवान्
नशः, 13 विनाशी, 14 कृतनाशी, 15 विनाशकः, 16 नश्वरः 17 -नश्वरी, नाशः, 18 चितविनाशनः-वित्तनाशनः-निनङ्क्षुः, नानशः
नशितव्यम्-नंष्टव्यम्, नाशयितव्यम्, निनशिषितव्यम्-निनङ्क्षितव्यम्, नानशितव्यम्
नशनीयम्, नाशनीयम्, निनशिषणीयम्, निनङ्क्षणीयम्, नानशनीयम्
नाश्यम्, नाश्यम्, निनशिष्यम्-निनङ्क्ष्यम्, नानश्यम्
ईषन्नशः-दुर्नशः-सुनशः, 19 दूणाशः
-- -- नश्यमानः, नाश्यमानः, निनशिष्यमाणः-निनङ्क्ष्यमाणः, नानश्यमानः
नाशः, नाशः, निनशिषः-निनङ्क्षः, नानशः
नशितुम्-नंष्टुम्, नाशयितुम्, निनशिषितुम्-निनङ्क्षितुम्, नानशितुम्
नष्टिः 20 जीवनक्, नाशना, निनशिषा-निनङ्क्षा, नानशा
21 नशनम्, नाशनम्, निनशिषणम्-निनङ्क्षणम्, नानशनम्
नशित्वा-नंष्ट्वा- 22] नष्ट्वा, नाशयित्वा, निनशिषित्वा, निनङ्क्षित्वा, नानशित्वा
प्रणश्य, प्रणाश्य, प्रणिनशिष्य-प्रणिनङ्क्ष्य, प्रणानश्य
23 अजकनाशं 24, विद्युत्प्रणाशं 25, 26 जीवनाशं 27 28, नाशम् २, नशित्वा-नंष्ट्वा-नष्ट्वा-२, नाशम् २, नाशयित्वा २, निनशिषम् २-निनशिषम् २-निन्ङ्क्षम् २, निनशिषित्वा २-निनङ्क्षित्वा २, नानशम् २
नानशित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (६६७)
02
=>
 (४-दिवादिः-११९४। अक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[४। ‘रधादिभ्यश्च’ (७-२-४५) इति वलादेरार्धधातुकस्येटो वैकल्पिकत्वात् इट्पक्षे रूपम्। एवम् इट्पक्षे सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
04
=>
 [[५। इडभावपक्षे, ‘मस्जिनशोर्झलि’ (७-१-६०) इति नुमागमे, ‘व्रश्च--’ (८-२-३६) इत्यादिना शकारस्य षत्वे, ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति कत्वे, ‘नश्चा- पदान्तस्य झलि’ (८-३-२४।) इत्यनुस्वारे, ‘इण्कोः’ (८-३-५७) इति सनः सकारस्य षत्वे, ‘अनुस्वारस्य ययि--’ (८-४-५८) इति परसवर्णे च रूपम्। एवम् इडभावपक्षे सन्नन्ते प्रक्रिया सर्वत्र बोध्या।]]
05
=>
 [[६। रधादित्वादिड्विकल्पः। इडभावपक्षे, ‘नशेः षान्तस्य’ (८-४-३६) इति णत्व- निषेधः। एवं तव्यदादिष्वपि ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[आ। ‘प्रणश्यन्नपि नाशक्नोदत्येतुं बाणगोचरम्।’ भ। का। ९। १३४।]]
07
=>
 [[७। ‘बुधयुधनशजनेङ्प्रुद्रुस्रुभ्यो णेः’ (१-३-८६) इति ण्यन्तात् शतृप्रत्यय एव भवति। न त्वात्मनेपदं शानच्।]]
08
=>
 [[८। ‘नशेः षान्तस्य’ (८-४-३६) इत्यत्र अन्तग्रहणसामर्थ्यात् भूतपूर्वषकारान्तस्यापि प्रहणमिति, णत्वमत्रापि न।]]
09
=>
 [[९। क्विपि, ‘व्रश्च--’ (८-२-३६) इति षत्वे, ‘नशेर्वा’ (८-२-६३) इति कुत्वविकल्पः। भूतपूर्वगत्या षकारान्तत्वात् णत्वं न।]]
10
=>
 [पृष्ठम्०६२०+ २७]
11
=>
 [[१। वलादेरार्धधातुकस्य ‘रधादिभ्यश्च’ (७-२-४५) इतीड्विकल्पनात् निष्ठायाम्, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इतीण्णिषेधः।]]
12
=>
 [[आ। ‘विद्युत्प्रणाशं स वरं प्रनष्टो यद्वोर्ध्वशोषं तृणवद्विशुष्कः।’ भ। का। ३। १४।]]
13
=>
 [[२। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति ताच्छील्ये णिनिः।]]
14
=>
 [[B। ‘कुर्मश्च जीविते बुद्धिं धिक् तृष्णां कृतनाशिनाम्।।’ भ। का। १८। ३२। (मल्लिनाथसम्मतपाठानुसारेण णिनिप्रत्ययान्ततया लिखितम्।)]]
15
=>
 [[३। ‘निन्दहिंसक्लिशखादविनाश--’ (३-२-१४६) इत्यादिना तच्छीलतद्धर्मतत्साधु- कारिषु वुञ्। अकादेशः।]]
16
=>
 [[४। ‘इण्नशिजि--’ (३-२-१६३) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु क्वरप्। स्त्रियां ‘टिड्ढा--’ (४-१-१५) इति ङीप्।]]
17
=>
 [[C। ‘रद्धारये सोऽयमनश्वराय तृप्यन्मना दृप्तजनद्रुहेऽस्मै।’ धा। का। २। ६४।]]
18
=>
 [[५। चित्तं विनाशयतीति, वित्तं नाशयतीति च चित्तविनाशनः, वित्तनाशनः। नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) ण्यन्तात् कर्तरि ल्युः। कर्मण्यणोऽपवादः।]]
19
=>
 [[६। दुःखेन नाशयितव्यः = दूणाशः। ‘ईषत्--’ (३-३-१२६) इत्यादिना ण्यन्तात् खल्। ‘दुरो दाशनाशदभध्येषु उत्त्वम्, उत्तरपदादेः ष्टुत्वं च’ (वा। ६-३-१०९) इति वचनेन उपसर्गान्त्यस्योत्वम्, सवर्णदीर्घः, उत्तरपदादेः ष्टुत्वं च।]]
20
=>
 [[७। जीवो नश्यतीति, जीवं नाशयति, इति वा जीवनक् = आहुतिविशेषः। बाहुलकादत्र स्त्रियाम् अर्थविशेषे क्विप उपपत्तिः।]]
21
=>
 [पृष्ठम्०६२१+ २६]
22
=>
 [[१। ‘रधादिभ्यश्च’ (७-२-४५) इतीड्विकल्पः। इट्पक्षे नशित्वा इति रूपम्। इडभावपक्षे ‘मस्जिनशोर्झलि’ (७-१-६०) इति नुमि, नंष्ट्वा इति रूपम्। ‘जान्तनशां विभाषा’ (६-४-३२) इति क्त्वायां नकारस्य विकल्पेन लोपे नष्ट्वा इति रूपम्।]]
23
=>
 [[२। ‘उपमाने कर्मणि च’ (३-४-४५) इति णमुल्। ‘कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोगः’ (३-४-४६) इति णमुलन्तस्य धातोः अनुप्रयोगः। अजकश्व नष्ट इत्यर्थः। विद्युत्प्रणाशं नष्टः इत्यत्राप्येवमेव।]]
24
=>
 [नष्टः]
25
=>
 [नष्टः]
26
=>
 [[३। ‘कर्त्रोर्जीवपुरुषयोर्नशिवहोः’ (३-४-४३) इति णमुल्। ‘कषादिषु--’ (३-४-४६) इति अनुप्रयोगः। जीवो नश्यतीत्यर्थः।]]
27
=>
 [[आ। ‘चकम्पेऽतीव चुक्रोश जीवनाशं ननाश च।।’ भ। का। १४। ३१।]]
28
=>
 [नष्टः]